A N N A L E S 


ACADEMIAE RHENO^TRAIECTINAE, 


Ann. CIDIOCCCXXI - ciaiocccxxu. 


A N N A L E S 
ACADEMIAE RHENO - TRAIECTINAE 


Arm. cioiocccxxi-cioiocccxxir. 
NICOLAO CORNELIO DE FREMERY, 

RECTORE ACADEMIAE MAGNIFICO , 

IANO RICHARDO DE BRUEYS, 

SENATUS GRAPHIARIO. 


TRAIECTI AD RHENUM, 

APUD OTTON. 10 ANN. VAN PADDENBURG, 

ET I. VAN SCHOONHOVEN, 

ACADEMIAE TYPOGRAPHOS. 
MDCCCXXIH. 


HOC ANNALIUM FOLUMINE 
CONTINENTUR; 


Noinina Profesforum et Lectorum in Acade- 

mla Traiectlna. /. 
Quaestiones ad cert amen llterarlumpropoflta& 

A. CIOIDCCCXXI. //. 

Series lectlonum habendarum. ///. 
Series disputaftonum publics et privatim de- 
fen far wn. % IF, 
Solemnla. F. 

CORN. ADRIAN. VAN ENSCHUT, Ora- 
no. 
. CORN. DE FREMERT, Oratio. 

* a Re* 


IV 

Refponfiones ad propofitas quaestiones. 

ALEERTI VAX CALCAR , Med. Cand. In 

Acad. Lugd. Eat. 
IACOBI ADOLPHI CAROLI ROFERS , 

Philof. Theor. ct Litt. Hum. Cand. In Acad. 

Traiect. 
CORNELII ADRIANI BERGSMA, Math. 

et Philof. Nat. Cand. in Acad. Traiect. 
AEGIDII DE WIT, Lin. Hum, atqueMath. 

et Philof. Nat. Cand. in Acad. Traiect. 
IACOBI GERARDI HENRICI SAND- 
BRINK, Theol. Cand. in Acad. Traiect. 
WOPKE WQPKENS BROUIFER, lur. 

Cand. in Acad. Lugd. Bat. 


AN- 


A N N A L E S 
ACALEMIAE RHENQ-TRAIECTINAE. 


CID1DCCCXXI - CIOIDCCCXXII. 


In Academla Tralectlna a die xxvi Martli 


A. CIDIDCCCXXI. ad diem xxvi. Martli A. 


CIOJDCCCXXII , munus obierunt docendl , 
ME D I C IN A M. 

IANUS BLEULAND. 

NICOLAUS CORNELIUS DE FREMERY , &. f. 
Academlae Rector. 

BERNARDUS FRANCISCUS SUERMAN. 

IANUS ISAACUS WOLTERBEEK. 

IACOBUS VOSMAER , Prof, exiraord. 

PHILIPPUS FRANCISCUS HEYLIGERS , Prof, ex- 
traord. 

PHI- 


VI 

PHILOSOPHIAM THEOkETICAM ET 
LITEKAS HUMANIOKES. 

PHILIPPUS GUILIELMUS VAN HEUSDE. 

DlTHMARUS HlJISMAN. 

IOANNES HENRICUS PAREAU. 
ANTONIUS VAN GOUDOEVER. 
ADAMUS SIMONS. 

MATHESIN ET PHILOSOPHIAM 
NATUKALEM. 

GERARDUS MOLL. 

IOANNES FREDERICUS LUDOVJCUS SCHRODER 
IANUS KOPS. 

THEODORUS GERARDUS VAN LITII DE IEUDE 
Prof, extraord. 

THEOLOGIAN. 

HERMANNUS ROYAARDS. 
IODOCUS HERINGA , EL. F. 
GABRIEL VAN OORDT. 


VII 

IURISPRUDENTIAM. 

HERMANNUS ARNTZENIUS. 
IANUS RICHARDUS DE BRUEYS , h. t. Senat. 
Acad. Graphlarlus. 

CORNELIUS ADRIANUS VAN ENSCHUT. 

LECTORES. 

SAMUEL NYHOFF , Linguae Graccac Lector. 

GERARDUS DORN SEIFFEN, liter arum huma- 
niorum Lector. 

CAROLUS THOMPSON, Lector liter arum An- 
glic arum. 

LUDOVICUS PINO, Lector liter arum Italic a- 
rum. 

MARIE FRANCISCUS XAVIERIUS D'ANGELY, 
lector liter arum Galllcarum. 

MAGISTER. ACADEMICUS 
EQUITATIONIS. 

IOHAN SALENTYN HOFFMAN. 

MAGISTER. ACADEMICUS 
GLADIATORIAE ARTIS. 

LUD. DE FRANCE. 

$n. 


VHI 

II. 

Quaestiones ad certamen llterarium fingu- 
larum disciplinarum ftudiofis In Acadenms et 
Athenaels univerfi Belgii , anno cioiocccxxr. 
fuerunt propojitae his for mulls. 

QUAESTIO MEDICA. 

Cfanparetur Veterum doctrina cum Recen- 
tiorum theoria de. ista affectione pathologica 
ift homlne 5 quae vocatur metastaiis. Indice- 
tur dcln , quaenam ex opinionlbus , quas Re- 
cent tores hac de re protulerunt , maximepro- 
babilis videatur. 

QU4ESTIO LITERARIA. 

Quftenam funt pr$ecipuae Herodoti In re- 
bus gentium enarrandis dotes atque virtutes ? 

QVAESTIO CHEMICO-OECONOMICA. 

Inflltuatur lactis vaccini examen chemlcum 7 
ad hodiernam amis perfectlonetn accommoda- 

turn ? 


IX 


turn , in quo ratio etiam habeatur illius cafei 
ulbuminofi , {Zleger , Serai} qui post fepara- 
tum cafeum vulgar cm per calorem et aclda 
e fero lactls feparatur , et doceatur , num 
principium a vulgar* cafeo dlverfum revera 
fit habendum. Indie etur praeterea ratio , 
in Eelgio adhibit a, ad diver [a lactis vaccini 
prlnclpla a fe invicem [eparanda et in ufitm 
occonnwicinn convertenda. 

QU4ESTIO PHTSICA. 

Defcribantur i et quantum id expericntia 
duce fieri potest ', eocplicentur acus magneti- 
cae phaenomena. Ostendatur illhis tijits m 
nautica arte , atque viae maxime egpediiae , 
. quibus eius dedinatio , inclinatio , atque vis 
vnagneticae , qua pr a edit a esf 9 intenfitas^ de- 
finlri posfint. 

QU4ESTIO THEOLOGIC4. 

Quandoquidem per per am agunt^qui in nra- 

tionibus facris omnem facrorurn Ubroj'iini in- 

~ terpretationem negligunt, nee tanien una ed- 

rum 


rum adhlbendonnn ratio probari potetf ^ cum 
yel praeclpuus interpretations detur locus , vel 
.doctrinae Christianae pars, ex praelecto obi- 
ierve illustrate loco duct a, uberlus exponatur, 
vcl deniqne tertium ellgatur genus , ex utro- 
qtte iilo mixitim , qiiaerltur , quid in fin gulls 
ii;ilvci*fc praeflabile habendum , et in delects 
faciendo inprimis fpectandum fit ? 

QUAEST10 1UKIDICA. 

Dcctritifte luris . quo Komam impnberibus 
fiat inconfultcie adolcscentum aetati profpicere 
fuducrunt , vis et n at lira , maxlme In ineun- 
da obligations , et ratione iurinm qucie its in 
iudklo competunt , ad mot o famine historiae ^ 
rliC declarentur. 

Ad quas erlt refpondendum ante diem 10. 
I cam aril a. 1822. libellis allena manu fcrlp" 
iis , ac Senatits Academic! Graphiario mis- 
(is, ut praemia report at a diftribui posfint ip- 
fo die Academlae natali, qui futurus est 26. 
3-Zartii illlus amri. 


in. 


s in. 

Lectionum a ferns inde aeflivis 


ad ferias aeftivas A. CIOIDCCCXXII. habenda- 
rum haec fuit ratio conftituta. 

In FACULTATE MED 1C A, 

docebunt 

jfnatomiam B. F. SUERMAN, quater per 
dierum hcbdomadem , hora IV. 

Phyfiologiaml. BLEULAND quater, h.VIIL 

Specimina Anatomiae Subtlllorls , tarn hu- 
tnanae quam animalium comparatae in Mu- 
feo Academico demonftrabit I. BLEULAND > 
diebus et horis, auditoribus commodis. 

Dlsfectionibus Cadaverls Anatomicis , op- 
portune anni tempore inflitucndis , pracerit B. 
F. SUERMAN. 

Pathologiam exponct B. F. SUERMAN', 
ter per dierum hebdomadem , hora IX. 

Semioticam I. 1 VOSMAER , d. martis et ve- 
neris , hora XI. 

Theraplam general em I. VOSMAER , die 
lunae et iovis , hora XI. 

Drt- 


XII 

Doctrinam de cognosczndis et curandh ho 
nilnum morbls I. I. WOLTERBEER ,! quin- 
quies hora XIL 

Therapeuticam Materlae Medicae expofi- 
tionem I. J. WOLTERBEEK, quater, ho 
ra I. 

Pharmaciam , vcrnaculo fermone ., N. C. 
DE FREMERY , diebus martis et veneris ? ho- 
ra III. 

Inplnttlonibus Cllnicls mofborum interno- 
rt/m ^acabit I. I. WOLTERBEEK, fingulis 
diebus , in Noibcomio Academico. 

Praxin chlrurglcam trader B. F. SUER- 
MAN , quater per dicrum hcbdomadem , ho- 
ra VIIL 

Qperanones chlrurglcas demonftrabit B. F. 
SUERMAN , tempore hyemali , diebus et ho- 
ris deinceps indicandis. 

Infttiutioni climcae in artc chirurgica, quo- 
vis die, vacabit B. F. SUERMAN. 

Morbos os/tum tractabit, vernaculo fermone, 
Ph. F. HEYLIGERS , diebus lunae , martis et 
veneris, hora II. 

Operatwnes clilrurgicas in cadavere human o 
publice demonflrabit Ph. F. HEYLIGERS, 

tern- 


XJIl 

tempore hyemali , earumque encheirefium ra- 
tionem, vernaculo ferrnpne , cxponet quaterper 
dierum hebdomadem , hora V. 

Artem okftetriciam theoreticam et practi- 
cam docebit Ph. F. HEYLIGERS , quater 
quavis hebdomade , hora I. 

Inftitutionibus in arte obftetricia , imprimis. 
Clinicis in Nofocomio habtndis vacabit I. L 
WOLTERBEEK. 

Me die in am For en fern trade t N. C. DE FRE- 
MERY , diebus mercurii et faturni , hora VIII. 

Encyclopaedias medicam I. VOSMAER , 
diebus mercurii et faturni , hora XII. 

Historian Medicinae I. VOSMAER , die- 
bus et horis, auditoribus commodis. 

Disputandi exercitationibus , alternis hcbdo- 
madibus , die faturni hora I. Profesfores in Fa- 
cultate Medica alternatim praeerunt. 

In F A C U L T A T E P H I L O S O P IT I AE 

TIIEORETICAE E T LIT ERA- 

R U M H U M A N I f) R U M , 

docebunt 

Logicam I. F. SCI IROPER , diebus iovi's 

ct veneris, hora VIII. 

Col- 


XIV 


Collocutionibus de Philofophlae moralis prae- 
ceptis vacabit I. F. L. SCHRODER. , dielu- 
iaae , horis vespertinis a V ad VII. 

Phlhfophiam moralem D. HUISMAN , die- 
bus mercurii ec faturni , hora VIII. 

Liter as Latinas A. VAN GOUDOEVER, 
diebus lunae, martis , . iovis et vcneris , hora 
X. interpretandis cum felectis Tibulli , Virgilii 
aliorumquc Poetarum locis , turn Ciceronis Ora- 
tionibus Cadlinariis. 

Stntiquitatem Romanam A. VAN GOU- 
DOEVER , d. mercurii ec faturni b. IXetXII. 

Aniiquarum colontaruin historunn cxponet 
A. VAN GOUDOEVER, die lunae, hora IX. 
et mercurii , hora I. Idemque latine ram fcrU 
bendi quam loquendi excrcitatioiies modera- 
bitur. 

Exercitationibus Qratorils praeerit A. VAN* 
GOUDOEVER, die faturni, hora I. aut ali$ 
magis commoda. 

Lit eras Graec&s tradet Ph. G. VAN HEUS- 
DE , interpretandis cum locis felectis N. Foe- 
deris, Homeri et Xenophontis , diebus lunae ec 
iovis , hora XI: turn felectis poctarum Graclro- 
rum carminibus et orationibus Aefchinis/.C^- 


XV 


ftphontem ac Demostheiiis de Corona, diebiis 
martis et veneris, hpra XL 

Historlam poefeos Graecae Ph. G. VAN 
HEUSDE , dicbus mercurii et faturni, horaX. 

Liter as Hebraicas L H. PAREAU , ita uc 
Grammaticam exponat die-bus lunae et iovis 
hora IX, eademquc hora, diebus martis et- ve- 
neris, quaedam tractet capita e priore Saniue- 
lis libro. 

Llteras Chaldaicas ct Syriacas I. H. PA- 
REAU , diedus lunae et iovis , hora XL 

Llterarum Arabic arum initia I. H. PA- 
REAU, d. martis et veneris, hora XL et lee- 
tiones Coranicas habere perget d. mercurii , 
h. IX. 

Antiqultatem Hebraic am I. H. PAREAU, 
d. martis , mercurii , iovis et veneris , hora IV. 

Historian* gentium unlverfam praefertim 
recentiorem Ph. G. VAN HEUSDE, d. lu- 
nae , martis , iovis et veneris , h. XII. 

Historiain liter arum et pjiilofophiae genti- 
um recentlorum Ph. G. VAN HEUSDE , die- 
bus mercurii et faturni 5 hora XL 

Historiain Patriae A. SIMONS, d. mercu- 
rii , iovis, veneris et iaturni , hora VIII. 

Li- 


XVI 

Literas Belgicas ct Eloquentiam A. SI- 
MONS , d. martis , mercurii , iovis ct veneris , 
hora IIL 

Selecta poet arum principum Belgic. loca , 
Seculi XVII. exponet A. SIMONS , d. martis 
ct veneris , hora IV. 

Praecepta flyli bene Eelgici tradet A. SI- 
MONS , d. martis, hora VIII. mercurii et io- 
vis , hora IV. 

Disputandi exercitationibus praeerunt , alter- 
nis hebdomadibus , die faturni hora- 1. alternatim 
Ph. G. VAN HEUSDE et A. VAN GOUDOK- 
VER. 

InFACULTATE MA T II E S E OS ET 
PHILOSOPHIAE N A T U 11 A LI S, 
docebunt 

Element a Mathefeos I. F. L. SCHRODER, 
d. lunae, martis, mercurii et faturni, horaVIIL 

Trigonometrlam rectilineam et fphaericam , 
adhibit am ad Geometriam ' practicam , ntque 
Astronomiam, I. F. L. SCHRODER, die 
lunac ct iovis, hora IX. 

Elementa Mechanicae fiiblimioris atque Op-* 


XVII 


ticac I. F. L. SCHRODER, diebus ethoris, 
dcinceps indicandis. 

Phyficam experiment alein G. MOLL, d. 
lunae, martis, iovis et veneris, h. L 

Aflronomlae primas notitias G. MOLL, 
d. lunae , martis , iovis et, veneris , h. IX. vel 
alia, auditoribus magis commoda. 

Aftronomiam theoretic am et practlcam G. 
MOLL , iisd. d. h. III. 

Element a Hydrotechniae , ad praefentem con- 
dicionem Patriae adplicata, fi fufficiens nuraerus 
auditorum adiit , belgico fermone exponet G. 
MOLL , hora deinceps indicanda. 

Chemiam generalem et applicatam N. C. 
DE FREMERY, diebus lunae, martis , mer- 
curii , iovis et veneris , h. XII. 

Botatucam et Phyfiologiatn plantarum I. 
KOPS , d. martis , iovis et veneris , hora X. 

Zoologlam generalem , cum Anatome coin- 
parata .. coniunctam , N. C. DE FREMERY , 
diebus lunae, martis, iovis et* veneris, h, 
XI. 

Sc.lecta quaedam Zoologiae capita tractMt 
Th. G. VAN LIDTH DE IEUDE , diebus ec 
horis auditoribus commodis. 


I 

XVIII 


Minerahgiam N. C. DE FREMERY , bis 
per dierum hebdomadem , hord auditoribus 
commoda. 

Oeconomiam rural em I. KOPS ; diebus io- 
vis et vcneris , hora III. lunae et mercurii , ho- 
ra, VIII. vel aliis diebus ac horis, auditoribus 
magis commodis. 

Disputandi exercitationibus , die faturni hori 
I, praeerunt Profesfores in Facultate Mathefe- 
os et Philofophiae' Naturalis. 

In FACULTATE TIIEOLOGICA, 

docebunt 

Theologiain naturalem G. VAN' OORDT , 
d. lunae et iovis , hora XL eadem hora d. mer- 
curii alternis hebdomadibus , data opportunita- 
te, repetitionibus deflinata erit. 

Historian ecclefiafticam D. HUISMAN, 
diebus lunae, martis , iovis et vcneris , hora X. 
aut aliis , auditoribus magis commodis. 

Interpretem V. T. inftituet I. M. PARE AU , 
d. lunae , martis , iovis et vencris , hora I. 

Introitum crltlcum et hermeneutlcum In unl- 
verfum N. toederls Codicem praebcbit I. ME- 

RIN- 


XIX 


RINGA, E. F. d. lunae , martis, iovis cc ve- 
neris , hora XII. 

Epiftolas lohanneas et felecta dpocalypfeos 
loca? praemisfo in flngulas Introitu , inter- 
pretabitur I. HERINGA , E. F. diebus lunae 
et iovis , hora XII. 

Loca N. T. praccipua, quibus doctrina de 
divina natura , ut et de lefu Chrifto Dei Fi- 
lio, Confervatore noflro , traditur, tractabit 
I. HERINGA , E. F. d. martis et veneris , ho- 
ra XII. 

Z). Pauli epl/lolam ad Hebraeos intcrpreta- 
bitur H. ROYAARDS, d. mercurii , hora XII. 

Theologiam Dogmaticam docebit H. ROY- 
AARDS , diebus lunae , martis , iovis et vene- 
ris , hora IX. 

Collocutionibus dc Locis theologicis vacabit 
1. HERINGA , E. F. die iovis , horis vefperr. 
a VII. ad IX. 

Christianam morum disciplinam docebit G. 
VAN OORDT, d. lunae, martis et iovis, hora 
X. d. mercurii, alternis hebdomadibus , dataop- 
pormnitate, commilitonum fuorum profectus 
explorabit, h. XL 

* * a Prae- 


XX 

Pracccpta liomlletica tradct H. ROYAARDS, 
-die mercurii , hora X. 

Rxcrclt at tones Orator I as Sacra* moderabi- 
tur I. HERINGA , E. F; die faturni , hora I. 
vel alia magts commoda. 

Officla nuntiorum Euangelil exponet H. 
ROYAARDS, die mercurii, hora IX. 

Puerorum doctrinae Christianae initiis eru- 
dlendorum exe'rcitationem inftituet I. HERIN- 
GA , E. F. die veneris , hora XL nee cateche- 
ticis inftitutionibus deerit G. VAN OORDT, 
hora deinceps indicanda. 

Orationibus Sacrls pronunciandis praeerunt 
IL ROYAARDS, die martis , hora XII, I. 
HERINGA, E. F. die lunae, hora XII. et G. 
VAN OORDT , die mercurii , hora XL 

Disputandi exercitationibus praeerunt H. 
ROYAARDS, die veneris, hora I; I. HE- 
RINGA , E. F. privatim die faturni , hora IX. 
vel alia commodiore , publice , die mercurii, 
hora I. 


In 


In F A C Lf L T A T E I U R I D I C A , 

docebunt 

Inftitutiones Westenbergio duce H< 
ARNTZENIUS, diebus martis, iovis ct ve- 
neris , hora IX. mercurii et faturni , hora X. 

Pandect as eodem duce H. ARNTZENIUS , 
diebus martis, iovis et veneris, hora X. mer- 
curii , hora IX. et I. et faturni , hora IX. 

lus Belglcum ad ditctum line arum lur. Civ t 
Holland, defcrlptarum a CL N. S in a 1 1 e n- 
burg I. R. DE BRUEYS, diebus lunae , 
martis, iovis .et veneris , hora XII. 

Histariam lurisprmkntiae R&manae H 
ARNTZENIUS , diebus martis et iovis , ho- 
ra I. 

Prlma Oeconotulae poUticae elementa , ver'* 
naculo fermone , trade t I. R. DE BRUEYS 
die lunae , mercurii et veneris , hora I. 

lus naturae C. A. VAN ENS CHUT , die- 
bus mards , iovis et veneris , hora XII , mer- 
curii vero die , hora XI. 

lus public-am et gentium. C. A. VAN EN- 
SCI1UT , diebus martin , mercurii ? iovis et 
veneris 5 hora VIIL 

lus 


XXfl 


Jus Crlminah wiiverfttm et belgicum C. A. 
VAN ENSCHUT, diebtis martis, iovis et ve- 
ncris , hora nonu, mcrcurii 7 bora XII. 

Disputant exercitationibus alternis hebdo- 
madibus pracerunt Profcsforcs in facilitate lu- 
ridica. 


G. DORN SEIFFEN, Human. Lit. Lee" 
for , dicbus lunac , hora V. poet arum Latino- 
nnn , qui vulgo minor es dicuntur ,' historiam 
critic am tradet. Dicbus iovis, hora V, rhyth- 
micam rationem in variis carminum generi- 
bus , tarn apud Graecos quam Romanes , ex- 
emplis demonftrabit, 

F. L. PINO , Liter as Italicas docebit die- 
bus lunae et martis, hora VI. vel alia auditori- 
bus magis commoda ; horis vero deinceps indi- 
candis , historiam earum literarum fermone Fran- 
cico et Italico tradet. 

Lit eras Franckas tradet F. M. D'ANGE- 
LY , diekus lunae et iovis , hora IV. 

Litcras Anglkas tradet C. THOMPSON, 
dicbus lunae et iovis , hora V. 

L. DE FRANCE , Academicus gladiatcriae 

ar- 


XXIII 


artis Magister, aptnm et elegantem gladii ufum 
docebit , die iovis hora VII vespertina. 


Blbllotheca Academic a , diebus Lunae et 
Jovis , ab hora L in II. et diebus Mercurii et 
Saturni ab hora IL in IV, et , ferlarum 
tempore , fingulis diebus Iovis , ab hora L in 
If , wricuique patebit. 


S 


A die xxvi Martii , A. CIDIOCCCXXI. , ad 
diem xxvi Martii ? A. CIDIDCCCXXII. , disputa- 
tiones publlce vel privatim dcfenfae flint hoc 

or dine : 


Anno CIOIDCCCXXI. 

d. xxix. Martii PETRUS HERMANNUS HUGEN- 
IIOLTZ , Amcronga Traiectinus , Theologiae 
Doctor creatus est , publlce defenfa Disp. 
de Capite Sexto Epiflolae Pauli ad Romanes. 

d. in. Aprllls IOANNES FREDERICUS VAN OORDT , 
I. G. FIL. ; Rotterodamenfis , fummos in 
Theologia honores acceplt post publlcam de- 
fenfioiiem Disp. de- Religionc Christiana ad 

con- 


JXIY 

coniunctionis ct focietatis itudia alenda et 
promovenda cum aptisiima , turn efficacisilma. 

d. xiv. Sfprilis AUGUSTUS NOBLET , Rotulo 
Helvetus , Doctor luris renuntlatus est , 
privatim defenfa- Disfert. lurid. Varii Ar- 
gument! . 

tL iv. Mali COXRADUS GUILIELMUS VAN FRI- 
DAGII, Zwollanus, Doctor luris Kemam et 
Hodiernl ere at us est ^ privatim defenfa Dis- 
fert. de lure liberos exheredandi e pfincipiis 
luris Roman! et Hodierni. 

d. xiv. Mali ALEXANDER GERARDUS Vos DE 
WAEL , Zwollanus , fummos In lure Roma- 
no et Hodierno honor e-s capes fivit , publics 
defenfa Disp. de Errore in Conventione. 

d. xv. Mail GUILIELMUS HENRICUS TAAY ^ 
Tiela Gelrus, Doctor luris Romani et Ho- 
dierni creams est , publice defenfa Disfert. 
de Nature atque vi obligationis naturalis ex 
principiis luris Hodierni. 

4. xxviii. Mali HSNRICUS COCK , Daventrien- 
fis , fumnios in lure Romano et Hodierno 
honores accepit , publice defenfa Disp. de 
Argumento ab Analogia, eiusque a legis in- 
terpretatione differentia. 


XXV 

d. xxx. Mali FREDERICUS REISS , Stabroeka- 
Demerarienfis , Doctor lurls creatus est , 
privatim defenfo Speclmine , de differentia 
Tutelae et Curae apud Romanes. 

d. vin. lunii CORNELIS IACOBUS VAN BOMMEL , 
'Harlemenfis , confecutus est gradum Docto- 
ris lurls Romani et Hodlernl post priva- 
tam defenfionem Dlsp. de Divortio ex mu- 
ni o Confenfu. 

d. xii. lunii JOANNES PETRUS DASSEVAEL, 
Haganus, publice defendlt Dlsp. de Rebus 
Dubiis , et fummi in lure Romano et Ho- 
dierno honores in ipfum collati funt. 

d. xiv. lunii IOACHIMUS SANDRA, Lug'duno 
Batavus , fummos in lure Romano et Ho- 
dierno honores confecutus est , post publi- 
cam defenfionem Disfert. quae fistit disqui- 
fitionem in luris Hypothecae natm*am atque 
progresfum. 

d. xv. lunii IANUS CONRADUS PRUIMERS, Zwol- 
'lanus , luris Romani et Hodierni Doctor 
creatus est , publice defenfa Dlsp. de Cura- 
quam leges habent liberis prioris thori. 

*d. xxn. lunii IOACHIM FERDINANDUS DE BEAU- 
FORT , Rheno - Traiectinus , privatim defen- 


XXVI 

Ait Comment ationem ad Art. 543. Codicis 
Civilis , et fummos in lure Romano et Ho- 
dicrno accepit honores. 

d. xiv. Decembris ANTONIUS ADRIANUS MAR- 
TINI BUYS , Amftelaedamenfis , privatim de- 
fendit Quaestioncs luris Civilis ; et fummos 
in lure Romano et Hodierno honores ac- 
cepit. 

d. xx. Decembris JOANNES SCIPIO VERNEDE , 
Medioburgo - Zelandus .> luris Romani et Ho- 
dierni Doctor renunciatus est , public e de<- 
fenfa Disp. de Confilio Familiae. 

His addendae funt duae "Disputationes. Al- 
ter a cxhibens Synopfm graminum indigena- 
rum Dclgii partis feptentrionalis , quam d. 
xix. Decembris , publice defendit HERMAN- 
NUS CHRISTIANUS VAN HALL , Amftclodamen- 
fis , Praefide Viro CL IANO KOPS. Alter a 
dc Phocis, fpeciatim de Phoca Vitulina ? pu- 
blice defcnfa a GUILIELMO VROLIK , Amfte- 
lodamenli, Praefide Viro CL NIC. CORN. 
DE FREMERY , d. xx. Martii , MDCCCXXII. 


S v. 


xxvn 


S v. 


Anno CIOIDCCCXXII. 

Die xxii. Martli Vir Claris Jlmus COR.NE- 
LIUS ADRIANUS VAN ENSCHUT , postquam ab 

Illustrisfimis Academiae Curatoribus more fo- 
lemnl esfet inaugurate in Senatu , Juris 
docendi provinciam fuscepit habita oratione : 
de humanae indolis cognitione, Icgum de 
criminibus et condendarum et exfequendarum 
fubfidio. 

Die xxvi. Marfii. Natali hoc Academiae 
die in Senatum venerunt Academlae Cur a fo- 
res Viri Amplisfimi ? qui , postquam foknnc 
praeftiterat iusiurandum defignatus hulus an- 
m Rector IOANNES HENRICUS PAREAU , prae- 
cedentis anni Rectori NICOLAO CORNELIO DE 
FREMERY pro fide et cur a in Magiftratu ob- 
eundo gratias egerunt , Cl. PAREAU munus 
hocce gratulati funt , et Graphlarii Senatus 
partes dederunt CL MOLL; turn univerfo co- 
mitante Senatu CL DE FREMERY in Cathe- 
drain deduxerunt ; qui habita oratione de 
Chemia et Arte pharmaceutica ad maiorcm per- 
fectionem in Belgio evehcndis , enarratisque , 

quae 


XXVIII 

quae Academiae , ipfo Reef ore , turn prospe- 
ra turn adverfa accidisfent , iuvenlbus in cer- 
tamine litterario victorious ALBERTO VAN 
CALCAR , Med. Cand. in Acad. Lugd. Bat. , 
IACOBO ADOLPHO CAROLO ROVERS , Phil. Theor. 
et Lift. Plum. Cand. in Acad. Trai. , COR- 
NELIO ADRIANO BERGSMA , Math, et Phil. 
Nat. Cand. in Acad. Trai. , AEGIDIO DE WIT , 
Litt. Hum. et Math, et Phil. Nat. Cand^ in 
Acad. Trai. , IACOBO GERARDO HENRICO 
SANDBRINK, Theol. Cand. in Acad. Trai. et 
WOPKE WOPKENS BROUWER, lur. Cand. in 
Acad. Lugd. Bat. praemia distribuit , at quo 
.pro meritis laudavit GERARDUM DEDEL , Phil. 
Theor. et Litt. Plum. Cand. in Acad. Lugd. 
Eat. , PETRUM IOHANNEM BLOM , Math, et 
Phil. Nat. Cand. et Med. Stud, in Acad. Trai. , 
GERARDUM STEENHOFF , Theol. Cand. in Acad. 
Trai. , SALOMONEM EMANUELEM NYKER.K , lur. 
Cand. in Athen. Amftel. lihce f elicit er per- 
actis , munere fe abdicavit , datumque fihi 
fuccesforem Cl. PAREAU In proximum annum 
Academics Kectorem proclamavit et faluta- 
vit. 


CORNELII ADRIANI VAN ENSCHPT 

O R A T I O 


D E 


HUMANAE INDOLIS COGNITIONE, LE 

GUM DE CRIMINIBUS ET CON- 

DENDARUM ET EXSEQUEN- 

DARUM SUBSIDIO. 


PUB LICE DICTA 


DIE XXII MART 1 1 ANN. MDCCCXXJI , 


QUUM IURISPRUDENTIAM IN ACADEMIC .RHENO- 
TRAIECTINA DOCEND1 MUNUS SOLENNI 
IN SE SUSCIPERET. 


IN OBILISSIMI ACADEMIAE CuRATORES , BO- 

NARUM UTERARUM FAUTORES EGREGIl! 
t 

MAGWIFICE ACADEMIAE RECTOR, CETERI- 
QUE ART1UM ATQUE DTSCIPL1NARUM PROFES- 
SORES, OMNIS ERUDITIONIS 1.AUDE CUMUJ^A- 

TISSIMI, CoLLEGAE CONIUNCTlSSIMll 

LlTERARUM HUMANJORUM LECTORES ERU- 
D1TISS1MI ! 

QUOTQUOT REPUBLIC A ADMINISTRATE A, 

J^AGISTRATU GEREKDO, lUDICHS 

A a 


C 4 } 

MODERANDTS HABENDISQUE, VEk QUACUNQUE 
AI^A DIGNITATE COMMUN1 CIVIUM UTIUTATI 
OPERAMINI, VlRI AMPL1SSIMI , GRAVISSIMI ! 

DlVINORUM ORACULORUM INTERPRETES DOC- 
T1SS1MI, REVERENDl! 

QUARUMVIS ARTIUM ET DISCIPLINARUM DoC- 
TORES, CONSULTISSIMI, ACUTISSIMI ! 

LECTISSIMA IUVENTUTIS ACADEMIC AE CO- 
RONA, SOC1ETATIS HUMANAE SPES ! 

QUOTQUOT PRAETEREA ADESTIS, GIVES f 
HOSPITES, LITERARUM AMANTES , AUDITORES 
CUIUSCUNQUE ORDINIS, HONOR ATISSIMI , SPEC- 
TATISSIMI ! 


Plerasque doctrinas et artes , quas vel huma- 
cum ingenium excogitavit , vel benignus natu- 
rae Auctor hominibus fuppeditavit , inter fc 
arete ncxas, atque copulatas esfe, nemo faci- 
le dubitnbit, qui de hoc artium et doctri- 
naruni vinculo unquam fecum cogitaverit. Nee 

igi- 


C 5 ) 

igittir minim est, A. A. aliquando fuisfe vi- 
ros, baud mediocriter erudites, qui de hac , 
qua arces et doctrinae inter fe iunctae atque 
nexae funt , copula adeo fibi perfuafum habue- 
rint, ut omnes artes omnesque doctrinas exuno 
principio , nefcio quo effectu , ducere fuerinc 
conati. ( 

Quod autem de ceteris doctrinis conftat, 
idem quoque in ilia, quam nos profitemur, Iti- 
risprudentia obtinere, rerum peritos ad unum 
omnes affirmare , videmus. Quis enim , uthanc 
fententiam paucis illustrem exemplis, quis igi- 
tur humaniores literas, Graecas praefertim et 
Latinas , iuris cultoribus, perpetuo cum iurispru- 
dentiae ftudio coniungendas, non .ultro largi- 
tirr, nifi qui ICto quad clavem deneget , qua 
fola ad pretiofisfimos antiquitatis thefauros adi- 
tus ipfi pateant ? Hoc vero linguarum , antiqui- 
tatis et historiarum 'ftudium in futuro ICfb 
quantopere requiratur, Vos A. A. fine me ipfi 
intelligitis. 

Philofophiam logicam , cogitandi iudicandi- 
que leges examinans , conftituens , fine qua ni- 
hil egregii vel cognofcitur , vel adminiflratur , 

vel 


vcl accurate proponitur, future IGto non ad- 
difcendam esfc , quis est , qui contendere au- 
dcat? 

Auc quis a future ICto , tanquam prorfus 
inania et unde non rnagna honoris et laudis 
praemia exfpcctarc liceat, omnia omittenda de- 
fendat , quae ad rectum fermonis tifum ct pro- 
prietatem, ad benc fcribendi et perfpicue, ap- 
te atque graviter dicendi artcm pertinent? Hac 
enim praeclara arte opus est illi , qui verc ct 
ad publicam utilitatcm , pro dignitate muneris 
et officii , apud cives , focios , hostes, in otio, 
in negotio est refponfurus de iure belli et pa- 
cis , de rebus divinis atque humanis , maximis , 
rninimis , publicis , privatis , aliquando ex na- 
turae , plerumque ex civilibus legibus , tarn re- 
-centibus , quam vetustis. 

Quid dicam , quantum Philofophia moralis 
iis inprimis praeftet utilitatis, qui aliquando 
luilitiae vindices funt ftituri? Moralis enimphi- 
lofophia , turn qua cuiusque vitam atque mores 
format , turn qua populos impcrio regere nos do- 
cet et hominum coetus ad civilera felicitatem per- 
ducit, tantae dignitatis ab omni usque actatc 

et 


C 7 ) 

et inter omnes cultos populos fuit, ut commu- 
ni quodam . confenfu , nee a Stoicis foils affir- 
maretur, nostros in reliqua Philofophia et arti- 
bus ingenuis labores irritos fore, nifi hue, ve- 
lut ad extremam metam, omnes pertineamus. 

Hinc videtis , A. A. plurimarum artium ec 
doctrinarum cognitionem adeo ad confumma- 
tam , quae dici mereatur , iurisprudentiam re- 
quid, ut, qui- future ICto, illas vel >; omnino 
praccludcndas , vcl . ad fecundas tantum curas 
ablegandas esfe , falfo putet , animi et corpo- 
ris quali discidium inducere videatur. 
. His itaque confideratis atque animo perpen- 
fis , Q u i n c t i 1 i a n o est asfentiendum , fine 
humanitatis fludiis aliquem leguleium quideni , 
nequaquam vero.ICtum posfe haberi. 

Ne autem arduura nimis, asperumque hoc 
eruditionis iter existimetis, praeftantisfimi luve- 
nes , qui veram ICti dignitatem olim tueri ges- 
titis. Non omnes quidem , ut cum H u b e r o 
loquar, non oinnes iuri deftiriatos pari modo et 
aeque penitus literts ac philofophia imbui 
fuadeam , fed qui otio et facultate abundant , 
hos plane vellem inflructos ; qui fecundum eos , 

nee 


C 8 > 

nee admodum festinant , nee longiores patiitn- 
tur moras, quod fatisforet, imbucos; fed quoS 
parontum impcrium > vel rei familiaris conditio 
properandi necesfitati adftrinxit , fi non daretur- 
ultra , ita certe tinctos dcfidcrarcm , ut > acade- 
micorum ftudiorum cur fu relic to , deinceps , ad 
fummorum in unuquoqite^ doctrinae am artis ge- 
nere Virorum exemplum , quod minus confum- 
matum lit , fupplcr-c aut pcrficcrc pergant. 

Hie velim cogitetis , optimi luvcnes, indefes- 
fum laborem et perpetuam induftriam , quae 
magis , quani ulla alia res ab ipfa hominis pen-y 
deat voluntate , eertatn esfe viani , qua ad fum- 
jiiuni in unaquaque doctrina fastigium pervcniri 
posfit. Cuius quidem rei inter ICtos magnifi- 
centius et gloriofius exemplum , quam quod in 
A r I ft o n e et G r o t i o inprimis , aliisque iu- 
risprudentiac luminibus habcmus , adferri omnino 
non posfit. Hi enim Viri fhipenti posteritati 
quaii eruditionis thefauri ita videntur , ut nee 
quidquam fere fit, quod discere volueritis,, 
quod illi docere non potuisfent. Ad virtutes 
vero maximorum illorum Virorum fi admiratio- 
nis pleni , nos convertamus , eosdem normam- 

qua- 


C 9 ) 

quafi atque rcgulatii conftituamus , necesfe est, 
ad quam perfect! ICti magnitudo exigatur. 

Praeclarum igitur omnibus est habendum 
fummi cuiusdam in arte nostra A n t i f t i t i s 
testimoniiun-y quo tune deraum beatam fore iu- 
risprudentiam dcclarat , quum ICti veterum ex- 
emplo , philofophari perrexerint , et Thcmidi 
dicata iuventus ad hos limpidisfimos fapientiae 
fontes mature fuerit adducta. 

Atque ilia quidcm , A. A. de qua dixi , om^ ; 
nium literarum humaniorum et philofophiae 
cum iurisprudentia coniunctio, tanta profccto 
est , ut altera baud facile fine altera confisterc 
posfit. 

Inter varias autem doctrinas , quasdam esfe, 
quarum tanta cum aliqua iurisprudentiae partc' 
intercedat coniunctio , ut illas qui negligat , 
hanc recte exerccre nequeat , ipfi , etiam me 
non monente , fticile asfequimini. 

Vobis, A. A. H. H. huius necesfitudinis fpe- 
cimen , iis , ut opinor 3 qui vel ad legislatoris , 
vel iudicis vel etiam causfarum patroni digni- 
tatem , aliquando fustinehdam fe accingunt ., non 
prorfus inutile 3 in medium proferre , animo 

con- 


conftitueram. Dicam igitur de humanae indo- 
Us cognitionc , legum de crinrinibus et con- 
dendarum et exfequendarum fubfidio. 

Facile perfpicitis , A. A. in tarn amplo di- 
cendi argumento , pro tcmporis locique ratio- 
ne, non nifi lumina aliquot posfe ostendi, qui- 
bus tamen adhibitis cetera omnia magis perfpi- 
cua, ut fpero, Vobis apparebunt. 

Veniam autem gratiamque vcstram A. A. 
existimationi meae enixe rogo, fi quid de gra- 
visflmo , quod mihi videtur, argumento paruni 
compofite , aut minus elegantcr a me dicatur. 
Nee enim mihi velim obiiciantur. verba, qui- 
bus A ul um Albinum, virum literatum et 
diferttim , qui res Romanas Graecis literis corn- 
plexus cst, reprehendisfe Marcus Cato fer- 
tur. Nac tu , inquit , Aule nimiam nugator 
cs , cum maluisti culpam deprccari , quam cul- 
pa vacare ; nam petere veniam folemus , aut 
quum imprudentes erravimus, aut quum com- 
pulfi peccavimus. Te, inquit, oro, quis per- 
pulit , ut id committercs , quod priusquam fa- 
ceres , pcteres, ut ignosceretur" ? 

Cuius ilme reprehenfionis notam vel ipfe iure 

fabi- 


jTubircm , fi quidem hanc pro concione , in doc- 
tisfimorum Virorum concesfu verba facicndi oc- 
cafionem cupidius expetivisfem. Etiamfi fie 
turpis arrogantiae fufpicione fortasfis carerem, 
tcmcritaris tamcn vix abfolvi posfem; quippe 
qtri nulla lirnatae orationis facilitate praeditus in 
dicendi exercitatione me parum verfatum profi- 
ted debeam. Maiorum mod obfecuturus , non 
gloriae reportandae fpe flimulatus , in hunc fug- 
gestum adfcendi. Quo magis vero abflerrear, 
faciunt plurimorum Virorum, eruditionis laude 
ctimulatisfimorum , quomni nominis fama lite- 
rarum orbem laeta pervagatur, praefentia, et 
cxigua, velpotius nulla, quae est in me dicendi 
vis ct copia. Augetur vero mentis trepidatio, 
cum intelligam, unius horae memento in peri- 
culum deduci , non huius modo orationis even- 
turn , fed etiam omnes fructus existiinationis , 
quam mihi qualicunque^ jnduftria ab aliquo tern- 
pore fortasfis comparaverim. 

Sed quid ago? Quid molior? lacta alea , 
fero damnem confilium quod mutare non pos- 
fim , et fi posfim , nolim. 

Ves^ram certe A. A. humanitatem ct benevo- 

len- 


C i* ) , 

lemiam cum rcputo , cst , quo me confoler at- 
quc confirmem. Favete igitur animis, et mi- 
hi , dum quac meditatus fum , in medium ad- 
fero, verba facienti, aures benevolas praebe* 
tote. 


Quis vcstrum est , A. A. H. H. qui legisla- 
totem in difficillima et gravisfima Icgum fcren- 
datum parte , unde interna civitatis tranquilli- 
tas, bona civium , fama, libertas et vita maxi- 
me pendcant, officio unqtiam fatisfacturum pu- 
tet , qui indolis humanae cognitionis plane fit 
expers,? Hoc enim qui affirmet , legislatori fon- 
tcm praecluderc videtut , unde humanarum ac- 
tionum , quas, vel praemiis propofitis, vel poe- 
nis conllitutis, ad legum fuarum praefctiptum 
componere et dirigere velit, iusta aeftimatio 
iinice fit repetenda. 

Quod fi porro earn pracfcrtim legum de cri- 
minibus naturnm eumque fcopum esfe confide- 
-remus , ut flimuli naturales , quibus ad fcelera 
proclives funt homines 5 contrariis et fortiori- 
bus propofitis, et in animum quafi ingcstis 

prae- 


C 13 ) 

praefidiis, quae poenas vocamus, quantum qui- 
dem hominum audacia et malities id finunt , 
frangantur atquc retundantur fi igitur hoc 
legislatoris circa delicta munus esfe conlidcre- 
mus , ut malo , commodo quod e delicto ex- 
fpectad posfit , graviori in Icgum violatores 
conftituto , in eorum animos quad vim exerce- 
at , qua civium mentes a maleficiis et crimi- 
nibus retineantur; hoc concedamus , necesfe 
est: ficut fine humanae indolis pervestigatione 
atque cognitione ad leges de criminibus et poe- 
nis recte conftituendas ineptus est legislator, 
ita contra ipfi iustitiae tuendae provinciam op- 
time esfe delatam 5 fi humani ingenii fludium in- 
ter praeftantisfima iuris criminalis colendi et 
conftituendi fubfidia habeat exerceatque. Men- 
tis enim humanae ftudium inter praecipua , qui- 
bus Princeps in legibus de criminibus recte fan* 
ciundis inprimis fustinetur adminicula , quis non 
referat , qui fecum perpendat , ob neglectum 
praefertim Ijiumani animi ftudium tristisfimam diu 
fuisfe iurisprudentiae crirainalis conditionem, et 
abfurdam prope criminum inquirendorum et vin- 
dicandorum rationem. Mox vero hanc miferri- 

mam 


( 14 ) 

mam legum conditionem laetiora excepemnt 
tempora , ubi nostra iurisprudentia a fordibus 
vitiisque , quibus propter fummam human! ani- 
mi ignorantiam infecta erat , purgata et ad hu- 
manitatis rationem magis est redacta. Gravisfi- 
mi quippe , qui fuerunt in delictorum atque 
poenarum doctrina errores , falfis admodum de 
hominum animo notionibus nituntur , adeo qui- 
dem , ut nonnulli Viri , et ingenii acumine et 
cruditionis fama praeclari, meliorem , qua ho- 
die laeta floret , iurisprudentiae criminalis con- 
ditionem , magna parte , diligentiori et accura- 
tiori humanae indolis fludio ? a legislatoribus CD- 
ICtis diu neglecto , merito tribuendam arbi- 
trentur. 

Hanc autem doctisfimorum Virorum animad- 
verfionem ipfa experientia inniti et confirmari , 
fuperiorum temporum inflituta , cum nostris 
comparata , fponte probare videntur/ Verum 
enim veto accuratior human! animi pervestiga- 
tio atque cognitio legislatores tantum abesfe 
docuit , ut poenarum asperitas atque crudeli- 
tas idoneum lit criminum cohibendorum reme- 
dium ^ ut nimia potius poenarum acerbitas grav 

vio 


C 15 ) 

viorum criminum numerum augeat. Sic enitn 
cum civium animi ipfa hac acerbitate cffc- 
runtur ec corrumpuntur , turn ob Icviora eti- 
am delicta gravem poenam fibr inftarc cum 
norint fcelesti , adfuefiunt mortis etiam pe~ 
riculum contemnere , utque delicti cuiusdam 
fructu potiantur, praefentibus vitae periculis 
fefe obiiciunt. 

Hunc tandem asperarum poenarum , quibus 
irafci magis , quam cavere Princeps videtur , 
efFectum esfe , humani animi cognitio nos do- 
cet , ut , cum iustam apud omnes indignationem 
excitent, atque.in legislatorem et iudicem odi- 
um, impunitatem etiam promoveant , novum- 
que , baud parvum , ad publicam fecuritatem et 
tranquillitatem turbandam momentum adferant. 

Hanc , inquit Tullius, crudelitatem tollite 
ex civitate , Indices , hanc pad nolite diutius 
in hac Republica vcrfari , quae non modo id 
habet in fe mail , quod tot cives atrocisfime 
fustulit , verum etiam hominibus lenisfimis ademic 
mifericordiam , confuetudine malorum. Nam , 
cum omnibus horis aliquid atrociter fieri vide- 
jnus 5 aut audimus, etiam qui natura mitisiimi 


C 


fumus, asfiduitate molcftiarum fcnftim omnem 
humanitatis ex animis araittimus. 

Huic igitur humani animi cognitioni, illi 
praefcrtim , quae cxpcrientia nititur , unice tri- 
bucndum videtur, iu Principcs atque Lcgisla- 
tores fibi tandem perfuafum habuerint, ex cre- 
,bris faeviorum cruciatuum fpectaculis, imminui 
apud civcs morum manfuetudinem faeviusque 
fieri ingcnium ? 

His icaque fimilibusque de poenarum in ho- 
minum animos vi et efficacia animadverfionibus^ 
quas accuratiori humanae mentis cognitioni de- 
-bemus , efFectum inprimis est , ut crudelisfima 
tormentorum ct .cruciatus genera, tutus magis, 
htimanior atque iustior reos et crimina investi- 
gandi modus, fummo cum hominum et rerum- 
publicarum commodo, excepcrit ; efFectum etiam 
est , ut longa ilia dirarum et poenarum feries , 
quibus etiam crudelitate ingeniofos fe esfe homi- 
nes aliquando probarunt^ valde fit imminu- 
: ta. Abrogatis igitur pocnis , quarum Tola ap- 
pellatione animus terretur, poenis, non quidem 
fevcris, verum certis delicta esfe coercenda, 
plerique Legislatores tandem agnoverunt. 

Quain- 


C 


Quamvis vero reftitutae humanitati nimiam 
poenarum cruclelitatem a Principibus mitigatam 
refcramus acceptam , baud facile tameri quis- 
quam , niii rerum humanarum rudis > ncgaverit , 
humanae indolis pervestigationcm et cognitio- 
nem in poenarum numero , gencre ac modo , 
ad fcopum, poems propofitum, optimc inodc- 
rando , arque ergastulorum ratione ica emcndan- 
da, ut ^ cum reorum mores, quantum hoc 
inflituto human o effici posfit , corrigantur, ci- 
vitatis fimul tranquillitati atque felicitati optime 
profpiciatur ^ legislatoribus facem praetulisfe.; 

Icaque nobis gratulcmur , A. A. quotquot 
vero humanitatis fenfu fiimus imbuti , nobis in- 
quam gratulemur > quod iis vivainus tempori- 
bus , quibus ^ novis legum crimina cohibentium 
codicibus componendis , pleraeque gentes^ eo ef- 
fectu , operam navarunt, aut eciamniinc navant^ 
ut , profcripta fupcrioris tempori-s crudelitate , 
eiusmodi de criminibus legibus mcrito glorien- 
tur, quae nullo , aut certe minimo innocenci- 
ura periculo , hand gravius plcrumque fontibus 
malum impcrtmnt, quam iuftitia cum human i- 
tace postulat. Quidquid igitur de hominuni at- 

}J que 


C 18 .') 

que gentium ad vcram humanitatem et momm 
cultum progresfibus inter erudites disputetur, 
crefcentem profecto humanitatem in cmendata 
legum forma omnes perfpiciant atque agnofcant, 
nccesfe est. 

Sed ne nimia , quae nonnullis placet , animi 
debilitate , mulierculis ilia magis , quam viris 
conveniente, ad folam legum ct poenarum le- 
nitatem et mitigationem , humanae indolis peri- 
tiam adhibendam esfe, praecipere videamur; 
eadem quoque humanae indolis pervestigatio et 
cognitio Legislatori utilisfima et necesfaria est 
iudicanda , ne in vera criminum aeflimatione ita 
quidem decipiatur , ut nimiam excufationem 
admittens , malam quafi contagionem , ipfasque 
peccandi illecebras inducat , conftituat , pro- 
moveat. Quam diverfae enim , ut exemplo 
utar, quam diverfae funt de matre, quac pro- 
lem recens natam interfecerit , ICtorum et 
philofophorum fententiae ? Tantum profecto hie 
disfenfum deprehendimus , ut nonnulli poenas 
hie valde mitigandas , imo profcribcndas , alii 
vero exasperandas ftatuant. 

Nequc minim illud nobis videbitur ,. A. A. fi 

ani- 


zmimo reputaverimus , quanta ab altera parc# 
vis fit naturae, qua ab impio illo facinore per- 
petrando matres avocantur , quamque ab alters' 
partc vehemens fit, quo ad id mater ad ducitur, ; 
pudoris ftimulus futurarumque miferiarum me- 
ais. Quis enim, hie mitigationem aut excufa- 
tioncm urgens , non facile aliquid attulerit , quo 
a poena , praefertim graviore , excufandae vide- 
buntur infelices puellae , quae actate et ingenio 
imbecillae , ftimulorum omnium , qui homini- 
bus natura inditi funt vehementisfimo , et innata 
libidine agitatae , aut auro faepius corruptae , 
blanditiis virorum fuccubuerunt , amorem tt 
conftantiam iurantium , quo citius eas fastidio 
habeant et deferant. lam inani fpe deceptae, 
fibi relictae, multorum hominum , durorum in- 
primis , contemtui expofitae , immo a parenti- 
bus et cognatis hand raro diris exfecratae , ma- 
iorisque futuri dedecoris eogitatione cruciatae , 
cum inter partus dolores defperatione vexentur,' 
quid mimm, fi teneri infantis, materni dedeco-' 
ris testis atque aerumnofae vitae focii , fata ; 
properant. 

Quamquam vero haec et cetera eiusmodi fimt, 

B 2 Ut 


C 20 ) 

tit , fl concurrant atque probcntur ^ iustam cam- 
que gravisfimam cxcufationis causfam continc- 
ant, cautos nihilominus legislatores atquc indi- 
ces esfe oportet, ne illis exclamationibus tan- 
tarn habeant fidem, ut, falfo . fibi perfuaden- 
tes , omnes matrcs , quae prolem recens na-, 
tarn interfecerunt , dolo vacare et malitia , tarn 
gravi delicto nullam , aut eius atrocitati minus 
aptam poenam decernant: et Romanorum ex- 
emplo , matribus quafi ius tribuant , liberos 
rcccns natos, pro arbitrio tollendi , exponendi , 
necandi, fine ullo fere criminis vel poenae me- 
tu. Nifi enim tristes criminum annales id fatis. 
fuperque affirmarent , quis crederet , tantum 
faepenumero , in prole interficienda , matrum 
perfpici malitiani , audaciam , crudelitatem , ut, 
li haec ab infenfisfimo hoste adverfus hostem 
committatur , per fe detestanda ; a foemina ad- 
misfa plane inaudita habeatur; a niatre vero 
commisfa in prolem , cuius aeras mifericordiam , 
arctisfima cum matre coniunctio tenerrimum 
am or em , innocentia tandem omnem favorem et. 
defenfionem po'stulant , immanis prorfus et pene 
incredilibis fit dicenda. 

Quod- 


C ai ) 

Quodfi ab hoc facinore tanta , quantam dixi- 
mus, crudelitas abilt, num dolo tamen atque 
inalitia foeminam carerc dicemus, quae ianigra* 
vida facta , ut vel forma fervetur Integra , vel 
turpe vitae genus continuare posfit , vel aliqua 
molestia fe folvat , foetum necare atque abige- 
rc enixe ten tat ? Aut quae omni opera id agit , 
ut omni a , quibus malignum propofittim , ad 
effectum perducatur, fumma cum diligentia 
promoveat? 

Infigni itaque hnmani animi cognition!, quae 
experientia , ex cnminum et facinoroforum ho- 
minum historia petita ? innititur , tribuendum 
videtur, legislatores in legibus , quibus delicta 
vindicantur , conflituendis illud obfervasfe mo- 
dcrd.men , quo turn inhumanam feveritatem , 
turn etiam nimiam erga fontes benevolentiam 
et mifericordiam , quae in infontes vera crude- 
litas esfe folet , fugiendo , iusti in irrogandis , 
iusti quoque in remittendis poenis esfe posfint. 

Quae hactenus , fpeciminis loco, adduximus, 
ut hide de hnmani animi pervestigatione ec 
cognitione , gravisflmo legum de criminibus 
recte fcribendarum fubfidio , conflaret, multis 

in- 


infupcr animadvcrfionibus ita augeri et probari 
posfunt , tit, fi quis, his ctiam expofitis, de 
nostrac dispatationis vcritatc dubitet , non vi- 
deam , quid magis ad ci perfuadendum excogi- 
tari ct adfcrri posfit. 

. Neminem cnim , qui de Legislatoris , fcelera 
magis quam federates exftirpandi munere, ferio 
cogitavcrit , eique adeo criminum fontes inves- 
tigandos , investigates vero praecludendos esfe , 
perfpexerit, de nostri argument! veritate ullo 
.niodo posfe dubitare, certisfime confidimus. 
Cum enim criminum fontes flnt animi affectus, 
qui homines in quaevis facinora praecipites 
agtmt, ira, cupiditas, libido, quarum ilia ul- 
tionem, alteraopes, haec voluptates defiderat 
et requirit, Legislatoris profecto erit, bonis 
^nftitutis , quantum fieri posfit , efficere , ut im- 
rnoderati animi efFectus apud cives regantur; 
cjiiod an fine animi htimani pervestigatione et 
cognitione fieri recte posfit, non est, quod 
inquiram. 

Mecum, qtiaefo , hie perpendite, A. A. an 
Legislator , fine accurata animi humani cogni- 
tione ? leges fuas populi indoli ac moribus con* 

ve- 


vcnicnter accommodare poenasque definire pos- 
fit? Num fine animi human! cognitione, ea, quae 
ad noxios cffectus, qui c propria populorum 
indole oriuntur , evitandos , optime ftatiienda 
iint , clare perfpiciat ? lam din enim nos docuerunc 
Viri cruditi; qucmadmodum fingulos homines, 
ita et univcrfos populos fuam habere indolcm 
diverfam. Neque folum causfae phyficae, ve- 
luti natura et vis coeli , locoriini et foli rati o , 
rnaris affinitas , aquarum ubertas , fylvarum mag- 
nitudo , montium altitudo et fimilia ; verum 
morales maximc causfae, veluti educatio, pu- 
blici rcgiminis forma , leges et inftituta civilia , 
efficere videntur , ut aliae ab aliis nationibus 
multum . difcrepen t. 

Quanta autem vis fit tribuenda causfis mora- 
libus, illorura populorum exempla nos do- 
ccnt , quorum mores , et aliquoties et brevi 
aliquando intervallo , mutatos nobis refert his- 
toria. Sic Romanorum ante belli Punici fe- 
cundi finem , quanta virtus, fortitudo, conflan- 
tia in patria defendenda et tuendis legibus 1 
Quantus patriae amor ! Quanta etiam frugal!- 1 
tas, temperantia , modestia ! At deleta, ex tua , 

Mar- 


C 24 ) 

M a r c e C a t o ! fententia , Carthagine , pro 
fortitudinc mollities, luxuria ; pro patriae amo- 
re partium fludium ; deniquc avaritia , rapina , 
caedcs , pro frugal! tate invaluerunt. 

Causfas vcro morales fi cum phyficis iunctas 
confidercmus , latisfimus patet dicendi campus. 
Dici enira potest de Piraei incolis , a reliquis 
civibus Athenarum maxime diverfis de non- 
nullis Graeciae gentibus mine viventibus , cum 
iis collatis, quae olim immortale nomen apud 
Marathonem e.t Thermopylas illis dcderunc 
de Graecis , cctcros populos in fervitutem fibi 
natura addictos putantibus , et Graecis , a bar- 
baris gentibus fervitute oppresfis. Dici potest 
de incolis Acgypti , fertilitate ceteris regioni- 
bus praeftamis , et Aegypti per infrcquentiam 
hominum et pesfumdatam industriam ardenti 
arena tectae. Dici potest de ignavia et molli- 
tie populorum , qui fummam hominis felicita- 
tem in requic animi et corporis fitam esfe affir- 
niant. Dici deniquc potest de Punica fide, de 
Syris et Graecis Afiaticis , levisfimis hominum 
generibus, de Sinenfium, Hispanorum fuperbia, 
aliisque, bene multis. 

Di- 


C *5 ) 

Divcrfae autem indolis rationem a Legislate- 
re aeque habendam esfe, ac diverfae corporis 
temperationis , dubitare nemo potest , nifi qui , 
autneget, ullam vim in poenis irrogandis tribu- 
endam esfe corpori , quod vel robustum fit ac 
doloris patiens, vel artubus mollioribus et deli- 
cata fentiendi facilitate praeditum: aut qui 
contendat , earumdem poenarum eandem vim es- 
fe apud populum fimplicem ftupidum et iner- 
tem , cui fatius fit fedcre , quam currere ; (ati- 
us federe , quam flare ; fatius cubare , quam 
fedcre ; fatius dormire , quam vigilare ; fed mors 
prae omnibus exoptanda, quam apud populum 
industrium , fortem , bellicofum et conftantem. 
- Pro diverfa populorum indole alii in alia cri- 
mina procliviores esfe folent. Alios enim propter 
magnam fentiendi vim impellunt ira et vindictae 
iludium. Hinc levisfimae etiam iniuriae, quae 
putantur , non nifi caede et fanguine expian- 
dac frequentia veneficia et quaelibet atrocis- 
fimae caedis genera. Aliorum populorum indo- 
les fibi admixtam habet fuperbiam , quaevis fibi 
in alios arrogantem. Alii porro ad amorem , 
libidinem et voluptatem inclinant ? frequen- 
tia 


da hinc delicta, ex libidinis et voluptatis ftudio 
oriunda , in quae, furiarum quafi llimulis , gentes 
nonnullas agi , videmus. Qui denique fortes 
funt et industrii populi , fimul folent esfe au da- 
ces, proclivcs ad rixas et turbas, pcrtinaces ec 
aleae dediti. 

Quis vcro nonperfpicit, aut contendenti non 
ultro concedit , poenas , fecundum diverfam hanc 
populorum indolem , prudentcr ita esfe mode- 
lundas, ut , cum alii populi per leges fimpli- 
cisfimas et paucas , pocnasque minus acerbas 
fint regendi ; apud alios contra maximus legum 
rigor adhiberi debeat ad crimina coercenda? 
Magnam igitur Legislator curam et ftudium po- 
mt in hominis gentiumque indole penitus cog- 
nofcenda , ita fecum flatuens , htimanae naturae 
cum phyficae , turn moralis contemplationeni , 
uberrimos in legerii , poenas delictis conititu- 
cntcm , fructus esfe allaturam. 

Nee vero ad folas leges , crimina vi atque 
dolore vindicantes , legislatori utilisfima est hu- 
manac indolis cognitio. Radices malorum de- 
tcgendac funt et evellendae. Examinanda est 
inorum pervcrfitas, fons omnium malorum, 

quae 


quac in civitatcm dcfluunt. Corrigenda est cdu- 
catio , qua neglecta , nefcio an nunquam bene 
morati cives existere posfint. 
- Vos igitur, qui populorum rectores estis 
conftituti, vcrarri gentis vestramque felicitatem, 
lion in fola divitiarum atque potentiae vi ; fed 
in libertatis atque virtutis flore quaerite ! Quae 
est divitiarum abundantia, quae est armorum 
fortitude, quae corruptis civium moribus posfit 
rcfistere? Testes appello florentisfimas gcntes. 
Apudeas interims causfas fl fcrutati eritis, mo- 
rum everfionem , aliis occafionem Temper dedis- 
(e experiemimi, corruptam moribus gentcm fibi 
fubiiciendi. Exftincta virtute , ipfa exftinguitur 
falus publica : et quemadmodum apud iingulos , 
vita fine moribus nulla est , fie Reipublicae vita 
folis virtutis alimentis alitur atque fustinetur. 

Haec vero , multaque alia, quae quomi- 
nus memorem , tempus prohibet , eiusmodi es- 
fe vidcntur , ut , fi humani animi cognitio- 
nis face deftitutus , operam fuam navet Legisla- 
tor, alitcr fieri profecto hand posfit, quin meris 
renebris ac denfjsfima caligine perpetuo prema- 
tur: et quid ad crimina vel praeeavenda, vel 

com- 


C =8 > 

tommisfa recte pimienda faciat, faepe non ma- 
gis videat, quam fi'horaini, oculis capto , co- 
lores dcnttir infpicicndi. 

Vos vero ipfi A. A. H. H. mecnra iam pri- 
dem perfpicitis , mecum fentitis , quantam uti- 
litatem<, eadem, non immerito laudata , huma- 
nae indolis cognitio iis fit allatura, qui, utgra- 
visfimo. fuo muncre recte fungantur, delictorum 
naturanj atque indolem indagames , et eorum 
auctores inquirentes , ab innocentibus nocentes 
distingiiunt ' divelluntque : his iuftas infligunc 
poenas , illos , pro raeritis , vinculis liberanr. 
indices dico , qui nifi humanae indolis fint pe- 
ritisfimi , quantis vinculorum , quin mortis fac- 
pisfime perieulis premantur innocentes , utinam 
gentium historia nuilis comprdbasfet exem- 
plis. 

Sed, ut ab iis initium faciam , quae propriac 
fere funt ludicis in quacstionibus partes , ipfa 
civium- fecuritas omnino flagitat , ne lubricis 
inccrtisque criininum vestigiis deccpti Indices , 
innocentes cfiminis fufpicione facile premant, 
csgastulo tradant, aut iniusta poena afficiant, 
Nuni vero nifi animi human! cognitione duca- 

tur, 


C 29 ) 

tur, legum vindex recte iudicare poterit, quae 
eorum vis fit factorum, quae vel ante, vel 
proxime post delictum , criminis fufpectus 
reus feccrit, aut ad culpae vel innocentiae 
fufpicionem augendam aut minuendam , aut eti- 
am plane tollendam? Maud rara quippe flint . 
exempla, ubi omnia ita comparata videbantur 
indicia, IK quis criminis et fufpectus et reus 
habcrctur , quorum tamen indiciorum probandi 
vim plane fregit contrarium idque fortius indi- 
cium , quod iudici human! aninii eiusque reces- 
fuum cpgnitio fuppeditaverat. Huius vero : 
rei, nefcio, an praeclarius et magis eximium 
fit exemplum , quam quod memoriae prodidit 
T u 1 1 i u s. Cloelius quidam , cum coenatus cu- 
bitum in idem conclave cum duobus adolefcen-* 
tibus filiis isfet , inventus est mane iiigulatus : 
cum neque fervus quisquam feperirecur, ncquc- 
liber, ad quern ea fufpicib pertineret, id aetatis 
autenrduo filii propter cubantes ne fenfisfe qtii- 
dem -fe dicerent : nomina filiorum de parricidio ' 
delata funt. Quid postea ? Erat fane fufpicio- 
fum. Neutrum fenfisfe ? Aufum autem esfe 
quemquam fe in id CQiiclave committere-, eo- 

po- 


potisfimum tempore , cum ibidem esfent duo 
adolcfcentcs filii , qui et fentire et defendere 
facile posfent? Erat porro nemo, in quem 
ca fufpicio conveniret. Tamen, cum pla- 
num ludicibus esfet factum, aperto ostio dor- 
mientes cos repertos esfe , iudicio abfoluti 
adolefcentes , cc fufpicione liberati funt. Ne- 
mo enim putabat , quemquam csfe , qui , 
cum omnia divina atque humana iura fcele- 
re nefario polluisfet, fomnum flatim cape- 
re potuisfet : propterca quod qui tantum faci- 
nus commiferunc , non modo fine cura quie- 
fcere, fed ne fpirare quidem fine metu pos- 
funt. 

Sic humani animi peritus index infontibus 
opcm tulit. ludicatum esc enim, rerum natu- 
ram non recipere, ut, occifo patre, fupra 
vulnera et cruorem eius quietem quis capere 
posfit. 

Cum vero nihil fit, quo ludicis pruden- 
tia magis eluccfcat , quam ut veritatem e faci- 
norofis eruat, criminumque auctores convin- 
cat ; quid in ludice magis requirimus , quid ma- 
iori iurc postulamus , quam ut animum huma- 

nuin. 


C 31 > 

num , cuius alti folent esfc recesfus magnaeque 
latebrae , quantum fieri posfic , penitus habeat 
perfpectum ? EC vero tantae utilitatis et neces- 
fitatisin hoc gravisfimo ludicis munere, esc hu* 
mani animi pervescigatio ec cognitio , uc ad con- 
vincendos facinorofos homines perverfam fat- 
pisfime viam ineac huius cognitionis expers 
ludex. 

Quid enim in catisfa esfe pocesc , cur fceleris 
commisfi reum fe coram ludice confiteacur fas- 
tidiofisiimus homo ? Huius confesiionem vocem- 
nc dicemus animi , culpae fibi confcii , cuius 
morfus opcime cum Furiis comparaveris, quae 
pertinacisfimos etiam fcelescos agicare , percer^ 
rere ec ardencibus quad caedis infequi folenc? 
An vero hanc reorum confesfionem Divini Nu- 
minis mecu eiFeccam putabimus , quo pcrmovcan- 
tur fcclesti , uc iuftitiae legibus , [ poenam flagi- 
tancibus , facisfaciences , quae Civicaci ec ipfi hu^ 
mano generi damna acculcrunc, quantum fieri 
posfic, poena fubeunda refarciant? 

Quamquam haec fubinde in causfis esfe posfe 
non negamus, quibus fcelesci homines, illi praefer^ 
dm . qui magis animi afFeccu quam confultp et 

de- 


C 32 > 

deliberate animo deliquerunt , ad criminum 
confesfionem aliqtiandp impclluntur , probabile 
tamen vix videtur, tan tarn apud omncs aut fal* 
tern plerosque fcelestos , cos maxime qui con* 
fuctudine atque dolo in criminibus et cnedc diu 
Vfcrfati fuerunt, accilfantis animi vim esfe, ut, 
commisfi criminis reos fe confitendo , gravisfi- 
ina fupplicia, durum etiam mortis genus fubi- 
re fponte vclint. 

Quod fi verum est ^ non folurri tan" quam 
perfona, quae lege morali obftringitur , a ludi- 
ce confiderandus atque habendus ille est, qui 
criminis fufpicione premitur ; fed potius tan- 
quam natura intelligens, quae cum legibus in- 
fcelligcntiae fit adftrictus, neque iis fe folvere 
ullo modo pos-fit, causfartim et effectuum co- 
pulam etiam invitus , intelligentiae vi , agnofce- 
rc cogitur. Id igitur agant Indices , ut , vicatis 
interrogationibus et captionibus , quibus quafl 
circumveniatur et in fraudem inducatur reus, 
fumma cum diligentia in omnia criminum adiunc- 
ta, qua ratione et quo tempore maleficium fit 
admisfum , ceterasque res circumflantes inqui- 
rant, eaque dcinccps reo ita proponant, .ut. hie 

ip- 


C 33 ) 

ipfe , tanquam criminis auctor , arctisfimum inter 
fe et criminis adiuncta nexum et cohaerenciam 
perfpiciens, innata intelligentiae vi ccdere coga- 
tur veritati, cuius, cum ita apparuerit, vie, qui 
obloquatur , fanae mentis non fit habendus , tanta 
folet esfe vis , tit in negando non amplius homi- 
nes perfistant. Haec igitur veritatis vis , cum tanta 
esfe foleat , equidem non video , cur non , etiamil 
quis in vita communi nullam vu.ltuifidem habendam 
pucet , cur non , inquam, in criminum inquifitio- 
ne, judex reorum vultus , oculos , et corporis mo- 
ws diligenterattendat. Quamquam enim certisfima 
plerumque videntur argumenta atque indicia 
fceleris, tabellae , figna , manus , deinde unius- 
cuiusque confesfio ; multo tamen ilia certiora , 
color , oculi , vultus , taciturnitas. Sic enim 
obltupefcere folent veritate convicti rei , fie ter- 
ram .intueri, fie furtim nomiunquam inter fe 
adfpicere, ut non iam ab aliis indicari, fed 
indicare fe ipfi videantur. 

Haec autem fimilesque animndverfiones eius- 

modi videntur, ut praeter animi conftantiam et 

aequabilitatem , ludici maxime fit commcndandum 

rerum ufu cxercitatum mentis humanae 'ftudium. 

C Qua- 


C 34 ) 

Quapropter five interiorem requiri fuperioris anir 
madvef fionis probationem , five ipfa hominis na- 
tura earn niti (latuamus , accuratam profecto hu- 
manae indolis cognitionem in ludice merito postu- 
lamus , fiqitidem univcrfo reorum examinandorum 
convinccndorumque munere rite fungi velit. Pru- 
dentes igitur Indices iam diti docuerunt humanae 
mentis indagatio et ftudium, ludicis officium vario 
modo peragi , tarn in formandts ipfis quaestioni- 
bus, quam in reliqua itidiciorum forma, pro 
diverfitate turn animi, quo crimen fuit perpe- 
tratmn, turn vero maxima rei, vel confitentis ., 
vel negantis. Inde autem orta praecepta , ab eo 
qui human! animi cognitionis plane imperitus 
fit , hand fatis intelligi , ne dum recte ad ufum 
transferri posfe , nemo fane cst, qui non me- 
cum profiteatur. 

Si tandem inter ilia, quae in criminum caus- 
fis ludicis officio continen'tur , gravisfimam par- 
tern esfe computamus , quae actionis admisfae, 
indolem ex ipfms agentis animo invcstigari , legi- 
busque convenientcm fententiam die! iubet , 
nullum dubium fuperesfe videtur , quin Index , 
qui ad criminum causfas cognofcendas iudican- 

das- 


C 35 > 

dasquc est conftitutus , humanae indolis cogni- 
tione carcrc prorfus non posfit : ita quidem , ut 
fi- hac face deftituturn ludicem cogitemus aut 
fiiigamus , is non multo plus fciat , quae ratio 
vcl ad rcos convinccndos , vcl ad criniinis admis- 
fi indolem recte indagandam ipfi quaerenda lit, 
quam qua via devertendum fit , illi perfpiciant , 
qui , cum nullum coeli lumen obfervent , in al- 
to itcr navibus quacrimt ; undo incertis curfibus 
ipfos vagari, ulti*o fcquitur. 

Hacc fuerunt A. A. quac de legibus , crimi- 
na pocnis cohibentibus , ct condendis et exfe- 
quendis nostram fuhierint mentem. Ubprior 
adhuc cxftat fcgcs, fed nobis ultra progredi 
non licet. Apparet ex eo , quod disputatum 
est, quo etiam fcientiae genere et quo admi- 
Hiculo is inftructus esfe debeat , cui officium, 
kgibus fcribendis, fcelera cohibendi imponi- 
tur. Praeter humanae autem indolis fcientiam , 
kifuper totius philofophiac , inprimis moralis 7 
ftudio magnos evitabit errores, in quos ille in- 
eidat necesfe est, qui huius auxilio deftitui- 
tur. Prae ceteris vero legis naturalis , aequi- 
tatis et politices doctrina Legislator, fit or- 
C a na- 


C 


nattis , liinitcsque , quibus ius ab aequitate 
ct arte politica feccrnatur, me quidem iudi- 
ce , probe fciat distinguere. Cognita et explo- 
raca ei fit gens cui praeest. Sit liber fu- 
perftitione atqtie tyrannide ; patriae amorem 
fplendidisfimam Principis virtutem existimet ; 
leges denique non ad opprimendam, fed ad au- 
gcndam et exornandam civitim libertatem ferendas 
esfe , fibi perfuadeat. Quibus inftructus princi- 
piis, iurisprudentiae criminalis fundamentum in 
iusticiae amore et falute civium ponet, et fi le- 
ges fulmine ad terrendos fcelestos armandae 
funt, invitus id faciet. Revocabit autem eas 
ad iuris naturalis et fanae ' rationis praecepta , 
et rigorem iuris , fi fieri potest , aequitate et 
dementia temperabit. 

Quae vero a perfectisfimo legum opere ex- 
fpectari poterit utilitas , nifi morum exempla il- 
li robur addant? Felicisfima est civitas 5 non 
quae optimis legibus , fed quae virtutis prae- 
ceptis regitur. Exulant ex ca crimina, et te- 
nera iam inventutis aetas amore honestatis at- 
que patriae ducitur. Fugantur ex ea disfidia , 
otium , voluptas , avaritia, immoderataambitio, 

ex 


( 37 ) 

ex quibus omnia fere nascuntur Vitia atque Cri- 
mina. Labor et industria animos acuunt et 
divitias augcnt. Quisque bonus in ea non mc- 
tuit pocnam , fed con tern turn eorum , qui virtu- 
tis latide eminent* Amor denique , divinum il- 
lud generis humani vinctilum 9 in religionem , 
in Principem , in publicam falutem , ad fum- 
mum profperitatis et felicitatis fastigium cam 
tollit ' atque promovet. 

liaec tua fit , carisfima Patria , felicitas ! Sis 
florentisfima omnium , relfgioriis , virtutis , fa- 
pientiae atque doctrinae gloria , civitas , eaque 
tibi iam nominis immortalitas parta lit, ut op- 
timum Regem optimis civibus impcrasfe , grata 
fateatur postcritas ! 


Quod huic Academiae bonum , faustum fc- 
lixque fit ! lurisprudentiam docendi munus pu- 
bliee fufcipio, capesfo. 

Plures habeo , quae me , lurisprudentiam in 

hac Academia docendi iiiimus publice adeun- 

f 
tern , rnoveant atque perturbent , causlas. 

Si- 


C 38 ) 

Sivc cnim Amplisfimorum Curatorum exfpcc- 
tationem confidero, five digmmi me esfe iudt- 
catnm repnto, qui fucccsfor daretur quondam 
in Gclrorum Acaclemia Praeceptori , ICtorum 
gloriae, huius Academiac fummo decori atque or- 
namcnto , C o r n e 1 i o G u i 1 i e 1 m o R h o c- 
r i o , Viro , eruditione , elegantia et perfpicacis- 
fimo ingenio longe celeberrimo , munus , quod 
in me fuscipio, uc est, ita videri debet gra- 
visfimum. 

Intelligitis enim A. A. quam honorifktim fit , 
a Viris probari amplisfimis , nobilisfimis * qui- 
bus Academiae cura atj augustisfimo Rcge est 
demandata , qui fummis functi vel etiam mine 
fungentes honoribus , fua in patriam et Acade- 
miam merita augere , indefesfo labore per* 
gunt. 

Intelligitis etiam , quam ardua mihi res fit , 
recte tucri provinciam , quam fumma cum lau- 
de per plures annos ornavit R h o e r i u s , cum 
ingenio, turn doctrinae copia longe fupc- 
rior. 

Intelligitis denique , quam plena discriminis 
res fit, quantum opus, quantus labor, in id 

vi- 


C 39 ) 

vires intendere omncs , ne quid detriment] ex 
m'ea inftitutionc capiat hacc nostra bonarutn 
artitim et literarum officina ; quae paucis abhinc 
annis, cum per temp orum, dicamne an h omnium 
iniuriam ? prope vacua esfet , fummo Regis au- 
gustisfimi in literas favore , non folum veluti 
in 'integrum reftituta, fed plurimis etiain aucta 
fuit emolumenus. 

Cum vcro iurisprudentiam in hac 'Academia 
docendi muneri , per Curatores , Viros amplis- 
flmos , comniendatum me admovisfet Regis 
auctoritas , asfignatam mihi provinciam nolui 
detrectare : Licet mihi dubium fuerit , de- 
bcrcmne relinquerc Urbcm Groningam , ferie 
temporum civinmquc virtute claram et nobilem , 
cuins in florentisfima Academia laborum focios 
habui Viros celeberrimos ,, omnis humanitatis , 
benevolentiae et amicitiae officiis de me meri- 
tisfimos ; discipulos etiam optimos , meique 
amantisfimos 5 quorum recordatio mihi fempcr, 
crit fuavisfima ; id tamen ne in dubium diu vo- 
carcm , invitantibus licet , ne Traiecto Gronin- 
gam mutarem , Academiae publicae , quae Gro- 
ningaeest, Curatoribus, Viris, virtute, doctri- 

na 


C 40 ) 

na et rcrum nfu inftructisfimis , non una mo 
impulit ratio , cocli maxime folique huius , 
Gelriae , Patriac mihi cadsfimae, vicini , natura , 
amocnitas, elcgantia. 

Vos vero , Viri amplisfimi , nobilisfimi , Aca- 
demiae Curatores vigilantisfimi , Vos hie ap- 
pellare liceat, qui vestra Rcgi augustisiimo 
comrnendationc ^ fatis probastis , quam bcnigne 
de me fenciatis. Nbn infima fane laus cst , 
probari iudieio Virorum , qui ipfi tarn multis 
nominibus merito laudantur , maximisque virtu- 
tibus et honoribus adraodum funt praeilabilcs. 

Pro tanta autcm in me benevolentia. gratuni 
animum mine publice Vobis profiteor, quern ut 
erga Vos habere pcrgam , merito pro ea , quae 
vestra cst Academiae cura , incam five in'duftri- 
am, five diligentiam a Vobis requid intelligo- 
Id igitur Vobis perfuafum habeatis , Viri am- 
plisfimi , me feinper vestris pro Academiae fa- 
hite votis ct defidcriis , quantum in me est ^ 
obtemperaturum , et quod ingenio aut doetrinae 
defit, illud in ftudiofac luventut-is commodiiiii- 
industria ct diJigentia fuppleturum. Ea ccrte- 
perfuafio mihi fempcr erit : publice pdva- 

tittl* 


C 41 ) 

timque luventutis Academicae inftitmion! pro 
viribus prodcsfe voluisfe, ipfo etiam conatu 
esfe gloriofum. 

Vos autem, Viri amplhfimi , pergite, ut fa- 
citis, res nostras tueri; pergite Academiam , 
quoquo modo posfitis, augere, et vero totam 
vestra amplecti cura. Pro vestra autem falute , 
pro Academiae commodis fanctisfima vota 
fufcipio. 

Vobis autem , Viri CJarisfimi , Collegae con- 
iunccisffhii , baud parum me fateor debere pro 
vestro in me ftudio , pro humanitate et benevo- 
lentia. Has enim me iam a primo inde tern- 
pore, quo vestrae focietatis fodalis fuerim ad- 
misfus , me expertum fuisfe, gratisfimo tester 
animo. 

Neque fane opus videtur , ut enixe a Vobis 
petam et flagitem , ut vestra benevolentia me 
profequi pergatis. Summo enim pretio apud 
Vos funt Academiae commoda , quae mutua et 
finccra docentium benevolentia plurimum adiu- 
vantur. Collegam me habebitis ab omni fuco 
alienum , vestrae amicitiae fludiofislimum. 

Ita Deus optimus maximus communibus nos- 

tris 


C. 4* ) 

tris pro Academiae faltite confiliis atque vo- 
tis annuat ; largiatur uberrimos laborum nos- 
trorum in iis fructus, qui curae nostrae fe tra- 
defe volunt et inftitutioni. Vobis autem ves- 
tfisque fausta prccor orania! 

Vos iam compello , luvencs Academici , Vos 
praefcrtim , qui fufccptae a me provlnciae par- 
tern vescro itire Vobis vindicatis. 

Audivistis modo, non levi opera ad boni , ad 
pcrfecti luriscorifulti faniam perveniri. Pluri- 
bus doctrinis ICtum inflructum , ornatum esfe , 
cportet, quibus civium civitatisque faluti con- 
fulat. 

Nifi vero boni mores et legum reverentia , 
iiifi modestia et humanitas , nifi virtutis amor et 
fhidium partas exornent doctrinae copias , vana 
cst, quae ab akisfima etiam eruditione et cx- 
cultisfimo ingenio petitur , gloria. Nee mi- 
nim poterit videri , fi fine honestatis et de- 
cori ftudio , ea ipfa doctrinae ornamenta tan- 
dem aliquando in civium non falutem , fed per- 
niciem, in civitatis non commodum, fed detri- 
jncntum , in Patriae non adiumentum , fed rui- 
nam , fed interitum vertantur. In Vobis paren- 

tum, 


C 43 ) 

turn , patriae et maxima etiam posterorum fpes 
esc pofita. Agite ergo , luvenes praeftantisfimi , 
pergite quietem honestam ec litcrarum otium 
fovere. Arctisfimum esfe connubium inter ve- 
nim honorem et diligentiam cum virtute con- 
iunctam, intima Vobis fit perfuafio. Vitara 
igitur moresque ita componite , atque ita faci- 
te , ut Vobis bonorum omnium amorem conci- 
lictis. Hunc autem amorem et augustisfimi 
Regis favorem procul dubio estis confecuturi , 
fi ^uae facta laedant pietatem, existimationem 
aut verecundiam vestram ? ea a Vobis fieri non 
posfe, perpetuo existimaveritis. 

Ita Dei optimi maximi numine floreat haec 
A(?ademia ? atque in dies nova capiat incre- 
menta ! 

D I X L 


NICOLAI CORNELII DE FREMER.Y 


O R A T I O, 


D E 


.CHEMIA ET ARTE PHARMACEUTICA 

AD MAIOREM PERFECTIONEM IN 

BELGIO EVEHENDIS , 

PUBLICE DICTA 
DIE XXVI MARTII ANN. MDCCCXXII 


QUUM ACADEMIAE REGUNDAE MUNUS 
SOLENNI ' R.JTU DCPONERET. 


,/\_CADEMIAE RHENO - TRAIECTINAE CURATO* 
RES FIDELISSIMI, VlRI GRAVISSIMI ! 

DOCTRINARUM PROFESSORES CLARISSIMI , 
COLLEGAE CONIUNCTISSIMI ! 

Qui IN REGNO BELGICO, IN HAG REGIONS, 
AUT HAG IN URBE, REBUS PUCLICIS ADMINIS- 

TRANDIS, IUSTITIAEVE VINDICANDAE PRAECSTIS, 
VlRI SPECTATISSIMI ! 

LlNGUARUM , CUM ANTIQUARUM , TUM Rfi- 

CENTIORUM , LECTORES PERITISSIMI ! 

A a Di- 


S 


( 4 


DlVINORUM ORACULORUM INTERPRETES ET 
PRAECONES DOCTISSIMI , REVERENDI ! 

ARTIUM DOCTRINARUMQUE DOCTORES , 

CONSULTISSIMI , EXPERTISSIMI , ACUTISSIMI ! 

-ClVE^S ET HOSPITES OMNIS ORDINIS , LOCI AC 
DIGNITATIS , ACCEPTISSIMI ! 

VOS ETIAM ClVES ACADEMICI CARISSIMI, SFES 
PARENTUM, PATRIAE, HUMANITATIS ! 


Inter omnis illas disciplinas, quae ad Natu- 
fae contemplationem pertinent, nulla fane es|, 
quae tantinii iifu ' quotidian b fefe commcndat , 
quantum doctrina de intenia 'corporum compo- 
fi clone et mutua illorum in fe invicem actione , 
quam Chemiam dicere folemus. Comprehcndi^: 
enim illius ambitus omnes , quotquor funt , res 
liaturalcs, quae in 'ufuni " focietatis humanae 
quotidie adhibentur, 'et fine quibus cultiis ille , 
qualcm hodie optamus, ne cogitari quidcm pb- 
test. Quaecunque enim res h'ominibus ad 
goninem omnino vitae. ufum inferviunt, quae- ad 
cibum potumque adhibentur quotidianuni ; quae 

ad amictum , quo atmosphaerae iniuriae a nos- 

' I \. 

tro 


C 5 ) 

tro corpora arcentur , pertinent ; quae ad om- 
nis generis aediftcia conftrucnda inferviunt--; 
quae ad nulla non vafa, quibus carere plane 
non posfumus , cbnficienda adhibentur ; quae ad 
firma paranda ufurpantur, quibus aut fmgijli ho- 
mines 'fe contra adverfariorum impetunr tuen- 
tur, aut quibus linivcrfii focictas- hostium inva- 
fionem repellit; quaecunque praeterea ad artem 
refcruntur typographicam , .cuius ope hominun^ 
cogitata fervari , cum aliis communicari et ad 
posteros transmitti posfmt; -. haec oinnia et 
plura etiam alia, tit, quoad eius fieri potest^ 
perfecta fine , atque ad fuos fingula ufus adap- 
tata, Chemiae ope e bruta, quam Natura lar- 
gitur, materia elici , praqparari et ad mulripli- 
cem , cui destinantur 9 ufum apta reddi < de* 
bent. 

Quae cum ita fint, A. A.,' vestrum nemo mi- 
rabitur , disciplinam , cuius adeo late patet 
ufus , diligenter ab omnibus gentibus coli , coli 
vero eo quidem diligentius , quo fmgulae gen- 
tes ad ma'iorem civilis focietatis perfectionem 
pervencrint. Et fane fi in cultisfimas gentes 
oculos coniiciamus , reperiemus in fmgulis non 
cantum unum alterumve virum,- Chemiae co- 

gni- 


gnitione et ufu clarisfimum , in Franco - Gallo- 
rum gente Vauquelinum, Thdnardum, 
Gay-Lusfacium; in Anglorum D a v y- 
urn, Well a stonum, Thomfonum; 
in Germanorum Trommsdorffium, Lam- 
pa d i u m , Strom eyerum; in Suecorum 
Berzelium; in aliis gentibus alios ; verum 
plurimos praeterea eximios, in quibusvis fere 
locis, viros, qui artis Chemicae praecepta in- 
telligunt non tantum perfecte , fed ea quo- 
que ad augenda focietatis commoda , indefesfo 
lab ore adhibent. 

Estne iam eadem huius , tarn utilis , tarn late 
patentis disciplinae in Belgio nostro laeta condi- 
do? Fallerem vos A. A. fi ad hanc quaestib- 
iiem affirmando esfe refpondendum itidicarem. 
Habuit Belgium nostrum, de cuius borealibus 
imprimis Provinciis loquor, habuit Belgium 
Boerhavium fuum , habuit G a u b i u m , 
Volt.elenum, Nahufium, Nieuwlan- 
dum, habet etiamnum Driesfenum, 
van Marum, Stiprianum patrem , ha- 
bet Reinwardtum, aliosque egregios 
viros , Chemiae et cognitione et ufu claros ; 
nee tamen, qui earn colunt, ct fuis labo- 

ri- 


( 7 ) 

ribtis augere conantur, magno funt numero,: 
ncc omnibus in locis inveniuntur, nee fane ta- 
lia apud nostrates cepit incrementa Chemia, 
nee, cum ilia tarn arcto vinculo nexa, ars 
Pharmaceutica , qualia quisque, cui non tan- 
turn utilisfimae artis augmentum, fed Patriae 
etiam decus et gloria curae cordique funt , op- 
taret quammaxime. 

Quae cum ita fint , A. A. , a me , qui utram- 
qne disciplinam* per quinque iam lustra pro vi- 
ribus docui , non fvlienum esfe cenfebitis , fi 
folenni hac hora breviter dicam : de Chemia 
et arte Pharmaceutica ad maiorem perfectlo- 
nem in Belgio evehendis. In quo gravi argu- 
mento exponendo , ut , ad ipfius dignitatem 
adtendentes , oratorem , in hoc dicendi genere 
non exercitatum , benignis auribus excipiatis , 
enixe rogo. 

Quod fi igitur verum fit, utramque hanc. 
disciplinam in Belgio nostro non ita ubique co- 
li, quemadmodum in aliis regionibus coli ho- 
die fere folet , inquirendum erit primum , quae 
demum causfae huius negligentiae adfint , ut 
delude indicari posfint remedia, quibusmalum, 

Pa- 


C 


Patriae adm'bdum' riociVum , corrigi et emendari 
queat. 

< Chemia et ars Pharmaccutica disciplinae flint 
in obfervati'one et cxperimentd fundamentum 
habentes, quae igitur, ut ad civium notitiam 
perveniant, ore non tantum funt docendae, fed- 
ct-experimentis illustrandae. Illud vero in Bel- 
gio nostro unice fere in Academiis fit ; fiebat 
praeterea , ante novam Academiae legem , 'ab 
Augustisfimo Rege latam , tantum Medicoruiu 
in ufum ; quae inilitutio 'Hind habebat incom- 
modi, ut disciplinae 5 quae ad omnes vere cul- 
tos homines^hodie pertinent, ad paucos tantum 
Medicinae ftudiofos pervenirent, utque praete- 
rea ilia capita , quae non continue ad illustran- 
dam Medicinam pertineant , negligerentur pror- 
fus, aut levisfime tantum tractarentur , quuni 
tamen illorum ufus in emendandis artibus fum- 
mus fit et quotidianus. 

Augebatur -vero hoc incommodum , quoniam 
Chemica disciplina, fecundum inftitutionem 
Academiarum nostrarum , non nifi Latino fer- 
mone , folis fere eruditis ufurpato , tradi fole- 
bat. Atque haec item res duplici vitio labo- 


C 9 > 

rat. Primum huitisfnodi est, ut doctrinae ele- 
menta pervenire non posfint ad numcroilsfimam 
illam civium clasfcin, qui artes tractant, ad 
quas quotidiana fieri debet Chemiae nostrae ad- 
plicatio. Altcr'nm , ut docentibus ptiriter atque 
discentibus magna oriatur difficultas , qua ill! 
eoguntur notiones, res, inftrumenta , antiquis 
plane incognita , receritioribus tantum linguis- 
fig'tiifica'ta, verbis exprimerc barbaris et diffi- 
ciilter intelligendis , ira quidem , ut , qui Chc- 
iuiam discere incipiunt , non tantum rei ipfius ; 
difficultatem , fed et linguae , qua non nil] im 
perfecte tradi potest, molestiam , vincere co- 
gantur. 

Tandem quinam demtim erant doctores ipfi, 
quibus Chemiam docendi dabatur provincia?- 
Medici nimirum , quorum erat fimul , medicas 
disciplinas varias discipulos fuos doccre. At- 
que hi frequenter, medicas illas diseiplinas tan- 
quam principem fui muneris partem habentes , 
Chemiam non nifi fecundario aliquo loco po- 
nere folebant, neque fe huic ita totos tradcre 
poterant, quemadmodum illud Ars, non^nifi 
asfiduo labore perficicnda, necesfario postulat. 
Sunt enim rari, atque ~rari mane.bunt, illi ho-. 

mi- 


C 10 ) 

mines , quorum ingcnium , qucmadmodum lum- 
mi illud nostri B o e r h a v i i ct medicas disci- 
plinas omnes, et Chemiam ipfam, pad cum 
fuccesiu , posfit tractare. 

Chemia deinde, fundamentum folidum.in ob- 
fcrvatione tan turn atquc in experimentis habens, 
ab illis, qui ipfi manum operi non admovent, 
aut non benc addiscitur , aut certe oblivion! 
itermn dattir , fimulatque , relicto laboratorio , 
ad alias disciplinas addiscendas pcrgant alumni. 
Neque tamen a Medicinae ftudiofis omnibus, 
vastum huius Artis campum qui percurrere 
necesfario debent , posculari poterit , ut t6m- 
pus , ad experimenta Chcmica rccte inftitucnda 
necesfarium , illis revera tribuant , et aliis ftu- 
diis quafi detrahant. Quum vero non alii, 
nifi hi, Chemicorum fcholas adire foleant, mi- 
him fane nemini videri potest, tarn paucas 
apud nostrates reperiri viros , practico Chemiae 
ufu bene inftructos. Accedit et illud incom- 
modum , quod homines illi , qui , Chemicas ar- 
tes in vitae ufum adhibentcs , experimenta qui- 
dcm Chemica maiora quotidie inflituunt , Theo- 
riam vero omncm et penitus fere ignorent , et 
a parcnubus traditam viara folam fequentcs 

om* 


omne emolumentum , quod ex bene cognita 
Chemiae doctrina habere posfent , negligent non 
tantnm femper , fed et defpiciant aliquando. 

Tandem in praecipuis reccntioris Chemiae 
praefidiis collocanda certe est corporum omni- 
um , organicorum pariter atque inorganicorum , 
Analyfis, quam plenam inftituere hodierna Artis 
perfectio et permittit et iubet. Hac fane effi- 
citur , tit qualis ex fingulis his principiis habe- 
ri posfit ufus, ad focietatis emolumentum fa- 
crens , dilucide ftatim perfpiciatur. Haec Vero 
Analyfis, qtiae non igne corporum elementa 
turbat , et mutata penitus , aliisve modis denuo 
coniuncta, producit; fed, mitioribus utens auxi- 
liis, ilia, qualia in ipfo corpore adfunt, elicit, 
parum hactenus nostros occupavit Chemicos: 
quod tamen, ut in posterum diligenter admo- 
dum fiat, maximopere est optandum. Hac 
enim Analyfi demum accurate cognita haberi 
potest Patrii foli in variis locis varia conditio 
et ad hanc illamve culturae fpeciem apta natu- 
ra. Haec unice docere poterit , qualis , in Pa- 
tria reperiunda , terra ad vitrum parandum , ad 
vafa porcellanaea aut figulina coquenda, fit ap- 
tisfima. Huius ope unice recte indicari pote- 
rit, 


( la "> 

fU'v'.quomodo inctallorum minerac , in barcali- 
nostris Provinciis rarius quiclcm obviae, 
ncc -tamen penitus deficicntcs , in meriodionali- 
bus aucem frequentisilmae' , funimo eum cmo- 
lumento mctallurgica rationc tractari quean t ; ut 
innumcros alios huius Analyfeos ufus ficco qua-* 
(i pedc mine transeam. 

Quae JHactenus dicta flint , fufficienti , opi- 
nor , ratione declarabunt , quarc , nostro in fo- 
lo, Ghemia hodie nondum talcs fccerit pro- 
gresfe, quales , cacteris in - regionibus cultis ,- 
n as tiro acvo, fummo- cum- univerfae focictatis 
cmolumento ., fuerunt- facti. Eacdem illae 
caufae effecerunt, ut ct Pharmaceuticae Artls , 
riobilisfimae illius, inter diverfas Chemiae ad- 
plicatac partes, progresfus fucrint Icntiorcs. 
Accedunt tamen ct aliac, mine quoque breviter 
indicandae. 

Et primum quidem dcfuit fere ubique et de- 
cst etiamnum Pharmaceutamm alumnis occafio, 
rrrtem fuam , congrua ratione , discendi. In 
und fere hac civitate, per lios viginti fex an- 
rros , primus ego hanc artem publice , vernacu- 
lo fermone 3 docui , ct 5 post renatam -Acadcmi- 

am * 


C 13 ) 

am, quaffi'vis- ilia inftitutio Academica -iege -non 
requirerc'tur , doccre non tantum pcrrexi , fed 
et , puWico ut confulerem commodo , frequen- 
tii-is - etiam doccre inftimi. Pharmaecutarum 
alumni alibi fere foil relinquuntur illorum ar- 
tis magistrorum inftitutioni , in quorum offici- 
n'as , a'rtcm discendi gratia , fnnt misfi , qui ve- 
ro Magistri , quum ipfl hanc artcm congruo 
liiodo edocti non fine, illius principia cum 
alumnis communicare nullo.modo posfunt ; quo 
fit, ut-'-ftd mechanicum tantum Artis excr-ck.uim 
admoveanmr discipuli v contend , fi ex,cr ( : 
pendio quo'dam Pharmacutico tantum de ar- 
tis principiis memoriae .imprimant , urlevius- 
culo dein examine probari cc ipii ad artis exer* 
citium admitti posilnr. 

Quominus vero in nostra Patria Pharmaceu- 
tae vere eniditi informari posfinc, vetat et ?.!ia , 
eaque gravior iere causfa, in ipfis alurcrLf 
quaerenda. Haud infrequent-er enim hi iuvene:: 
funt, pueri aliquando, ex inferiori fere focieta- 
tis clasfe petitl , quorunique inftitutio , propter 
parentuni inopiarn adeo- fuit neglecta, uc,prae- 
ter vernaculam lingnam , quam Hue vldis fcri- 
bere .'feepms quoquc uoa posfunt ? penitus desti- 


C '4 > 

tuantur omni ilia linguae Latinae , linguarum re- 
centiorum, Mathefeos, Phyfices , Botanices et 
Chemiae cognitione , fine qua eruditus , et ad 
Artem fuam augendam aptus Pharmaceuta ne 
cogitari quidem potest. 

Duabus autem his causfis, quae' incremen* 
turn Artis Pharmaceuticae , apud nos , retarda- 
re necesfario debent , tertia accedit , eaque gra- 
visfima, in nimio pofita Pharmaceutarum nume- 
ro , omnibus in locis obvio. Ita quidem hie , 
nostris diebus, fuit auctus, ut cenferes fere, 
quotidianum medicamentorum ufum homini- 
bus , cibi potusque inftar , esfe necesfarium. 
Ex numero autem hoc Pharmaceutarum ita 
praeter modum aucto , necesfario fequitur , pau- 
cos tantum in Artis fuae exercitio praefidia be- 
ne vivendf posfe invenire. Quae res 5 quum , 
experientia teste , ita fefe revera habeat , et 
quum vivendum tamen fit , primum hinc oritur 
periculum , ne ab h'onesto Artis exercitio fece- 
dant et confugiant ad diverfa artifkia , quibus 
homines a collegarum officinis ad fuas attra- 
hant, quae viris artem liberalem exercentibus 
penitus funt indignae, quaeque cordatus quis* 
quc in borrore habet. Deinde vero optima 

cu- 


C '5 ) 

cuiusvis generis medicamenta fibi comparare 
quum , penuriae causfa , non posfinc , viliora 
emunt et vulgo , quod de illorum dotibus iu- 
dicare penitus non potest , divendunt. Prae- 
terea inftrumenta , in Laboratorio Pharmaceuti- 
co necesfaria , quum nimio conftent pretio, et 
ipfi , non fatis quippe docti , ilia recte adhibe- 
re nefciant, praeparata omnia , a Seplafiariis ct 
Chemicis , qui dicuntur , emunt , atque ita non 
tantum in nobilisfima fua arte nihil proficiunt, 
fed maximum incurrunt periculum , ne , medi- 
camentorum loco, aliquando vera venena, ho- 
rum adukeratione producta , hominibus distri- 
buant. Quibus omnibus incommodis et illud 
denique accedit , ut aliorum negotiorum gestio- 
nem cum artis Pharmaceuticae exercitio con- 
iungentes , nihil temporis ad colendam et per- 
ficiendam fuam Artem impendere posfint et in 
eadem tenui doctrina, 1 quam initio iibi compa- 
rare debuerant , ad ultimum usque vitae termi- 
num fubfistant. 

Hactenus igitur , A. A. , causfas exponere fui 
conatus , quarum vi efficitur , ut Chemica et 
Pharmaceutica doctrina apud nos non ad illam 
perfectionem pervenerint , ad quam pcrvenire , 

his- 


C 16 ) 

hiscc tcmporibus, revera et posfent et debe- 
rent. Vidcamus num his caufis congrua reme- 
dia opponi , adeoquc malum illud aut penitus 
tolli , aut cmcndari faltem posfit. 

Et primum quidem intclligitis facile , Che- 
miae inftitutionem 9 11 cum omnibus civibus fit 
communicanda , qui in fuis officinis illius prac- 
ceptis quotidie indigent, non ad Tolas Acade- 
mias esfe restringendam ; fed oportere , ut in 
omnium provinciarum urbibus , faltcm maiori- 
bus , illius addiscendae fufficiens detur occalio. 
Laboratoria igitur Chemica in urbibus illis , 
auctoritate publica, funt inftruenda, in quibus 
Chemiam publice, vernaculo fermone, doceant 
homines, theoreticam non tantum eius parteni 
bene docti, fed ct practice ufu fufficienter in-^ 
ilructi. Quod II quis forre quaeliverit, quales 
illi demum futuri fint homines , qui ita , variis 
In locis, Chemiam fint tradituri? rcfpondeo il- 
!os quaeri debere in veris et germanis Pharma- 
ceuticae artis Doctoribus atque maghtris ^ 
non rudibus illis, indoctis et illiteratis, quales 
antea fignificavi , quortimque exempla ubique 
occurrunt , fed in Pharmaceutis , fl non clasfica 
cruditione praeditis, tamen, praeter fufficientcm 

lin 


( '7 ) 

linguae latinae ufum , omni illo eniditionis ap- 
paratu inflructis , quern ad liberale huius ards 
cxercitium requiri antea vidimus, .quali Bau~ 
m e u s ; C a d e t i , S c h e e 1 i u s , W e s t r u m- 
bins, Klaprothus, B u c h o 1 z i u s , K a s- 
teleinius, Laurenbergius, aliique per- 
multi erant inftructi , et inter nostrates plures 
revera adhuc funt. Tales igitur Viri , quoti- 
diano praxeos Chemicae ufu exercitati , ii ad 
docendam utilisfimam disciplinam adhibeantur, 
fieri vix poterit , quin ex illorum inftitutione ^ 
experimentis illustrata , maximum fructum illi 
capiant , qui fuos in ufus eius praecepcis in- 
digent, 

In omni vero hac inflitutione conflitnenda , 
diligentisfime ad illud erit adtendendum , ut 
imprimis Chemiae , ad artes oeconomicae ad- 
plicatae, ufus doceatur, quod quantopere fit 
necesfarium ante complures annos recte per- 
fpcxerunt amplisfimi 'Viri , qui Phyfices et 
Chemiae Oeconomicae fcholas, variis in-Pa- 
triae locis conftituere fategefunt, per tempo- 
rum autem iniquitatem , in faluberrimo opere 
exequendo fuerunt impediti : perfpexerunt 
ctiam egregii Viri, qui legem nostram Acade- 
B mi- 


C 18 ) 

micam, iubente Optimo Rege , inftruxerunt , 
qua nimirum in fcholis nostris Chemiam ad- 
plicatam imprimis csfe docendam , et in ilia 
explorandos esfe iuvenum illorum progresfus, 
qui Mathefeos et Philofophiae Naturalis Docto- 
ris honorcm fibi compararc velint, prudentis- 
fime iubetur. 

Illae vero fcholae Chemicae fi veram , quae 
requiritur, utilitatem fint habiturae , follicite 
quoque erit curandum, ut iJlarum alumni ipfi 
manum operi admovere tencantur ; ut ad expe- 
rimcnta omnia inftituenda , ad analyfin. vario- 
ium corporum, fecundum artis regulas , per- 
iicicndam, adducantur, ita ut practicum himc 
Artis ufum , in fcholis comparatum , deinde in 
fuas transferant officinas , atque ita producto- 
lum illorum innumerabilium , ad quae confici- 
cnda Chemiae auxilio opus est 9 indoles ita 
inendetur 7 ut cum fimilibus productis , ab 
exteris confectis 7 comparari non tan turn pos- 
iint, fed ilia perfectione tandem et modico 
pretio fuperent , atque ita non tantum ipfis of- 
iicinanim magistris, fed et integrae Patriac 
maximum oriattir emolunicntum. 

Et ad cxoptatisfiimim ilium finem confe- 

qucn- 


C '9 ) 

quondam quantum vakant praemia , fubinde ar- 
tificibus, Chcmicis quoque , qui optima in 
fuo gencre producta effecerunt , Regid muni- 
ficentid exhibita , productorum illorum expoil- 
tio , quac Gandavi praecedenti anno fuit cele- 
brata , docuit abunde , et fequentes , ita enim 
fpcramus , magis magisque confirmabunt. \ 

Qtium vero dc praemiis ad perficiendas Che- 
micas artes conftituendis loquar , non posfum 
non luculentisfimis exemplis Vobis A. A. ob 
oculos ponerc , quid ad hanc Chemiae cogni- 
rioncm augcndam et amplificandam ; quid prae- 
fertim ad analyfeos Chemicae tifum extenden- 
dum , et iuvenes. in ilia exercendos , Acadeftii- 
ca praemia, tarn fapienti confilio ab Optimo 
Rcge conftituta , valcant. Docuit hoc lane 
Analyfis plantarum binarum ab egregio A b iv 
Gerardo van Stipriaan Luifcius 
inftituta, quac ante hos tres annos Leidaeprae* 
mium tulit, docuerunt .Analyfes binorum pro- 
ductorum patrii foli , Cefpltum fcilicet bitu- 
minoforum ceu Turf arum , et Vacclni Lactis , 
quam titramque inftituit et propter primam in- 
ftitutam praemium Groningae , anno praece- 
denti ? rcportavit ; propter altcram in nostra 
B 2 Aca- 


C 20 ) 

Academiae reporcavit cc modo acceptunis cst 
ornatisfimus noster civis Academicus C o r n< 
A d r. B e r g s m a. 

Quae hactenus diximus adminicula ad Che- 
mi am amplificandam n on tan turn plurimum va- 
lebunt , fed eadem quoque ad Artem Phar* 
maceuticam apud nos emendandam, egregii 
ertnit ufus. Haec enim fi pluribus in locis 
vernaculo fermone doceatur, il praemia Phai> 
maceutarum alumnis, qui doctrin^ et mori- 
bus , prae condiscipulis , fuerint confpicui , 
fubinde jclistribuantur , fieri vix potent , quin 
ct ilia tnilisfima Ars fenfira fenfiraque in nos- 
tra Regione emendationem et augmenttim fie 
cxpertura. Oportebit autem , praefertim , ut 
veri nominis Pharmaceutae non Medicorum ha- 
fceantur famuli^ fed aequales; ut eodem hono- 
re habeantur 9 quo viros , in alio doctrinae 
genere claros , profequi folemus. Oportebit 9 
ut ab addiseenda arte vere libcfali et humano 
generi fakiberrima arceantur pueri, nee admit- 
tantur ad earn , nifi iuvenes , ut Latinae , fie 
recQiitiorum linguarum aliqua peritia praediti , 
Mathefcos nofi prorfus expertes. Oportebit, 

ut 


C ) 

in iuvenibus his occafio decur, Chemiam non 
.tan turn et ipfius Artis Pharmaceuticae elementa 
accurate discendi , fed ut fimul et Zoologiae 
et Mineralogiae notiorribus aliquot, imprimis 
vero Botanices cognitione, non empiric^ tan- 
turn , fed praefertim rationali , imbui posfint. 
Oportebit denique , ut Pharrnaceutarum , qui- 
busvis in locis, numerus fenfim imminuatur et 
ad iustam cum civium numero rationem redu- 
cattir. Neque hie forte quis regerat , Artia 
Pharmaceuticae , ut reliquarum Artium , exer-^ 
citium liberum cuique esfe debere , illamque 
libertatem civibus, fundamentali regni nostri 
lege, recte esfe concesfam. Fallitur etenim, 
qui tali ratiocinio utatur , egregie. Nam , uc 
Pharmaceutica ars , in libera etiam civitate, fi- 
ne civium detrimento posfit exerceri , necesfa- 
r ria quaedam est eruditio 9 necesfaria experien- 
tia; utriusque item, ut fpecimina 'exhibeant , 
antequam ad artis fuae exercitium admittantur 
fururi Pharmaceutae , leges prudenter iubent. 
Huic vero examini ut aptus fit Pharmaceuta, 
multa requiritur eruditio , non nifi labore asfi- 
duo et impenfis magni acquirenda. A future 
igitur Pharmaceuta quae talia, in civium uni- 

ver- 1 


C S2 ) 

verforum fahuem, recce exigit lex, eadem il- 
ia et curare debet , ut , qui , bene eruditi , 
hanc artem recte exercent viri , honesta in ilia 
vivendi praefidia invenire queant , quod pro- 
fecto, nifi numerus illorum diminuatur , dein- 
ceps non amplius poterit fieri. 

Ita vero , (I, prudenter adhibitis, quae com- 
mendavi , remediis , ad maiorem perfectionem 
accedant et C hernia et ars Pharmaceutica , fieri 
non potent, quin apud nos viri prodeant , qui 
utramque disciplinam ita colant, ut hinc non 
tantum et ipfis et civibus maximum oriatur 
cmolumentum , fed etiam dilectisfimae Patriae 
honos , bono cuique civi maxime optatus 3 au- 
geatur et continua capiat incrimenta. 


Academiae nostrae fata , quae hoc anno fue- 
runt , quum iam , fecundum legis pracfcripta , 
Cm enarraturus, gaudio equidcm haud medio- 
cri me affectum fentio , qui profperitatis incre- 
menta vera praedicare et posfim et debeam , 
quamvis, quemadmodum in rebus humanis fere 
fieri folet, et adverfa quaedam his fuerint in- 
termixta. 

Etc- 


( 23 .) 

Etenim, qutindo in vestrum, Collegac con- 
iunctisflmi ! ordinem oculos coniicio , vacuum 
obfervo locum Dithmari Huismanni, 
Viri Clar 1 . Hie enim, postquam , in Acade- 
mia et Harderovicenfi et Leidenfi , ftudiis, 
Theologicis non tantum , fed et Philofophicis 
fedulo operam navasfct , et dein Christianam 
doctrinam variis in locis expofuisfet , in hanc 
urbem, anno 1803 vocatus, ad facrum mi- 
nisterium , in Coetu Reformatae, quac dici- 
tur, Ecclefiae obeundum , magno 'turn cum 
applaufu hoc munus explevit ; quo factum , ut 
proximo anno ad Philofophiam moralem ct 
Historiain Ecclefiafticam docendam ab Aca- 
demiae Curatoribus vocaretur, quas deinceps 
disciplinas , in nostra fchola , per octodecim 
annos fuit profesfus , donee diro morbo afflic- 
tus , post graves et diuturnos corporis crucia- 
tus , tandem ad beatorum fcdes placide trans- 
iret. 

Huismanni vero obitus quo minus Aca- 
demiae nostrae noxius fit, et tu optime Schro- 
dere, qui moralem disciplinam etiam , elegan- 
ter et perfpicue , quemadmodum foles , docere 
iam feliciter coepisti 7 certisfime curabis , et pa- 
ter- 


terna amplibfiniorum Curatorum bcnevolcntia , 
ultcrius optime profpiciet. 
, lidem enim huic vestrae , Viri gravisfimi ! 
curae debemus , quod locum R h o e r i i olim 
nostri carisfimi (cuius laudes a Clar. meo in 
hoc magistratu Academico decesfore, iam egre- 
gie expofitas y fufius deinde elegantisfime cele- 
bravic H e u s d i u s noster) vocante Rege op- 
timo , a te iam feliciter teneri videmus Clar. 
van E n f c h u t ! Te enim , qni quantum in 
Juris doctrina exponenda valeas, non tantum 
in Academiis Harderovicena et Groningana , fed 
in nostra nunc quoque iam abunde docuisti , et 
oratione, fapienti pariter atque fuavi, nuperri- 
me confirmasti, Collegam nos operumque fo- 
cium habere, vehementer gandemus. In uti- 
lisfimo igitur opere Tu feliciter et diu , bono 
cum Deo , perge , in Patriae falutem , m Aca- 
demiae honorem, in tui ipfius ttiorumque feli- 
citatem, 

Eundem vero nostrum ordinem te ornantcm 
dum laetus confpicio , Clar. van G o u d o e- 
ver! non posfum non tibi, et Illustrium Cu- 
ratorum , et Collegarum , tecum coniunctisfi- 
morum 5 et civium academicorum nostrorum 

0111- 


omnium , et omnium denique , quotquot funt 9 
quibus noscra falus curae cordique cst , fum- 
mas agere gratias , quod honoriilcam , tibi 
oblatam , in Leidenfi Academia docendi pro- 
vinciam non accipiens , apud nos, nostris com- 
modis infcrvire bencvple voluisti. Perge ita-. 
que Vir amicisfime I nostrae fcholae eruditions 
Kua , ct accurata et eleganti , diu prodesfe , et 
in collegarum amicitia , in discipulomm amq- 
re bcne inerito, ilJani Temper experiare tuo- 
rum factorum remunerationem , quam gencrq- 
fo tuo'animo in primis gratisfimam fore, ccrto 
mihi perfuafum habeo, 

Clar. Royaards tandem , qui , pedum 
morbo impeditus , folennem hunc diem nobis- 
cum celebrare mine non potest , ut diu nobis 
fanus vegetusque fervetur, artificiofae fimilli- 
mus imagirii , quae iam fenaculum nostrum or- 
nat , fincera vota facio ! 

Civium Academicorum numerus, hoc qtii- 
dem anno , ita fuit auctus , ut talis augment! 
exemplum in Annalibtis nostris fere defit. Om- 
nes autera hi iuvenes egregii , in quibus falutis 
fuae fpem ponit Patria dilectisfima , ut non 
tantum discendi ardore et perfeverantiS , fed 

mo- 


C ** ) 

morum quoque ilia ct hnmanitate ct comitate , 
fine qua vix ullum est erudition! pretium , fe 
perpctno fine comnicndaturi, fperamus non tan- 
turn fed et certo augurainur. Quantum vero 
illi in omni fere disciplinarian gcnere profece- 
rint , cum illi docebunt , qui hie adfunt , ut 
benc mentis mox ornentur laborum praemiis ; 
turn docuerunt illi, qui fimilia, in aliis Belgii 
nostri Academiis rcportaverunt ; in Groningana 
quidem a Thcologorum ordine D o c s b u r g- 
l\i u s , in Gandavenfi a Litcratorum ordine 
V o o r d u i n i u s , docuerunt item duumviri 
cximii R i c h a r d u s v a n R c e s et Henri- 
c u s C o c q , quorum alter in Leodienfi Aca- 
tlcrnia Mathcfin^ alter, in Daventrienfl Athe- 
nneo , Inns dlsciplinam 5 omnium applaufu , 
trad it. 

De Billiothecae dcademicae conditione 
cum praecedenti anno fuiius relatura fit , pau- 
cis nunc monendum , accrevisfe cam denuo, op- 
timorum opcrum copia , eorum maxime , quae 
in quovis doctrinarum genere in primis delide- 
rabantur. Quod, ut lubcnter memoramus , ita 
grato animo fubiicimus , muncribus cam auc- 
cam esfe et locupletatam , cum fplcndido ex- 
em- 


( =7 ) 

emplo Fragmentorum Dionyfii Halicarnas- 
fenfis , ab Angela Maio primum edicorum , 
turn Coqueberti illustratione Iconogra- 
phica- Infectorum , quae in Mufels Parifien- 
fibus fervantur ; duobus praeterea Geogra- 
phicis G o s f e 1 i n i operibus (i) , quorum 
haec nobis donata funt a Viro humanisfimo 
G u i 1 i e 1 m o Koopman, illud autcm de- 
bemus Viri Illustris, et in paucis cultisfimi, A n- 
tonii Reinhardii Falckii, cum in li- 
teras humaniores ftudio , turn in patriam civi- 
tatem caritati. Accesfit his fplendidum S o p h o- 
clis, exeditione Brunkii, exemplum, quod 
Heusdii nostri in Bibliothecam , quam i 
propter eximiam curam, fuam dicere potest, 
favori, debemus. Nee vero reticcnda colle- 
garum rneorum P a r a v i i et M o 1 1 i i , uti ec 
Lectorum nostrorum N y h o f f i i et D o r n- 
feiffeni munificentia , qui fcriptis fuis , hoc 
anno editis , et aliis item Bibliothecam nos- 

tram ornarunt (2). 

In 

(1) Gosfelin, Gtographie des Grecs Analyfte , Pa- 
ris 1790. 4" , et Gosfelin, Recherches fur la Geogra- 
phic des Anciem, Paris an VI. 2 Vol. 4 10 . 

(2) Inftitutio Interprets Veteris Testamcnti , auctore 

I. If. 


C a 


In Mufeo Anatomlco Pathologico Bleu- 
1 a n d i n o non tan turn omnia fpecimina Inte- 
gra funt fervata , verum etiam ipfls nova funt 
addita , quorum nonnulla ad Phyfiologiam et 
Pathologiam, nonnulla etiam ad Anatomen com- 
paratam et monftrorum historiam pertinent. 
Idem illud Mtifeum a Clar. H e y 1 i g e r s plu- 
ribus et inter haec quibusdam , raritate con- 
fpicuis, fpecimimbiis, ad Pathologiam perti- 
nentibus, iiiisfe locupletatum grati agnosci- 
mils. 

Fuic hoc anno perfectum quoque Nofoco- 
mum Academician. Alterum fcilleet latus 
Nofocomii civilis occupant loca , in quibus 
Clinica Praxis Medica , Chirurgica et Obde- 
trlcia docentur. Optandum fane esfet , ut haec 
ioca et paulo magis fpadofa et aeri lucique 
magispervia fuisfent; ut locus in primis ille, 

quern 

I. H. Parcau, Tni. ad Rbcn. 1822. 8*. On the fv- 
l*r Ecttpfe which tock place on Sept. 7. 1820. by Prof. 
Moll, London. 1821. 4". Grarnmatica Lacina , cura 
G. Dornfe if f c n, 1821. 8 vo . N y h o f f i o, Viro 
Docc. dcbemus A u 1 i G e 1 1 i i noctes Atticas ed. 
S:eplinn. cum Annot. L. C a r r i o n i s , Parif. 1585. 8 vo . 


C *9 ) 

quern viri , internis morbis laborantcs, tenent, 
non prorfus fub aedificii tegniinc csfet iitus > 
adcoque ab aestads ardore et hyemis frigore 
hand fatis muiiitus ; ut , qui balneis dcstinatus 
est locus , commode magis iltus-, aqtiam , non 
tantum liquidam , fed et vaporis aut flillicidii 
forma, potuisfet accipere. Has autem difficul- 
tates fuperabic Clarisfimorum Collegarum , qui 
diverfas Medicinac clinicae partes , hoc in lo- 
co, Auditoribus optimis et ftudiofisfimis tra- 
dunt., in bene faciendo et iuvenum fludia pro- , 
inovendo ardor indefesfus. 

Quemadmodum praecedentibus annis ita et 
hoc denuo Inflrumenta Phyfica novis quam- 
plurimis , ad recentiores in primis disciplinae^ 
huius partes illustrandas , pertinentibus , vigili 
cura M o 1 1 i i nostri , funt aucta. lllud autcrn 
augmentum , ut fieri potuerit , debetur in pri- 
mis. pluribus 5 in hac iirbe , Viris, qui disci- 
plinam utilisfimam discendi cupidi , hyemali 
tcmpore -, lectionibus , ad illam pertinentibus . 
iiiterfiint, et fuo aere haec inflrumenta , ut 
comparari pomerint , faciunt , concedentes fi- 
mul , ut eadem quoquc in ufus academicos ad- 
hibeantur uori taotum , fed Academiae propria 

ran- 


tandem evadant. Vel flc tamen deficiunt, 
qucmadmodum in aliis patriae Mufeis Phyficis, 
ita et in nostro , quamplurima inllrumenta , ad 
reccntisfimas quasdam disciplinae panes perti- 
ncntia : quo fit , ut iliac nostratibus fere in- 
cognitae maneant et doctrinae progresfus hac 
in pane multtim rctardcntur. Ut igitur et 
Regia mmiificentia et civinm nostrorum bene- 
volcntia huic defectui profpiciat , optamus non 
tantum , . fed et ab optfmo Rege , cui , quan- 
tum hae disciplinae ad commune Patriae bo- 
num conferre posfint et debeant, cognitum 
fatis est atque perfpectum , certo expectamus. 
Obfervatorium Aflronomicwn eximia quo- 
quc accepit inftrumenta , in quibus primum 
certe locum tenet circulus repetitor , adeo 
quidem pcrfectus , ut , Angliam, ubi confectns 
cst, fi excipiamus, nusqnam talc inflrumentum 
repcriatur , illudque ex unanimi confenfu peri- 
tisfimorum in obfervatione Aflronomica viro- 
rum , nulli inftrumento , aRainsdenio aut 
Trough to no parato , cedat. Sunt praeter 
cximium hoc inilrumentum alia quoque nova 
comparata, antiquavero multum emendata atque 
pcrfecta, addito quoque omnibus apparatu, ad 

ho- 


C 3' ) 

horizontem' definiendum , ita quidem pcrfecto, 
qucmadmodum illud hodierna artis conditio re- 
quirit. Tuborum vero aflronomicorum uni mi- 
crometrum c c ry flail om on tana, fccimdumDol- 
londi methodum recentiorem inftructum (in- 
ilrumcntum antea tantum nomine nobis cogui- 
tum) fuic additum. 

Laboratorium Chemicum hoc quidem anno , 
propter acris impendendi tcnuitatcm , quod 
icilicet ad quotidiana expcnfa vix fufficit, no- 
vis inflrumentis augcri non potuit; quac autem 
praecedcntibus annis fuere comparata, diligcn- 
ter in uflmi funt adhibita, et lubcntcr proficc- 
or, optimorum iuvenum,' qui fcholis Chcmicis 
interfunc, ardorcm in addiscenda ucilisfima dis- 
ciplina ex li-bris non tantum et experimentis , 
in ipfis lectionibus vifis , fed proprio quoque 
marte inftitutis, continenter augeri. 

Mufeitm Zoologlcum incrementa hoc anno 
cepit fplendidisfima ct ad docendam hanc disci- 
plinam cfficacisflma. Et primum quidem ex 
Regio Mufeo 9 quod Leidae a peritisfimo Zoolo- 
go T c m m i n c k i o administratur , ultra cen- 
tum fpecies ad 53 genera pertinences accepit, 

in- 


C 3* ) 

interquas, praeter quadrumana eximia, inprimis 
aves funt vario nomino fpectabiles , quemad- 
modum , tit unam faltem alteramve indicem, 
Cafuarius Emeu, Callus Sonnera- 
t i , Ibis Sacra, aliae ; praefertim vero nume- 
rofae fpecies ad genera pertinentes nova, a re- 
centioribus Ornithologis primum conftituta. 

Verum deinde maximis latidibus pro mentis 
cflferendum est donum, quod Mufeum accepit 
a nobili et generoflsfima Matrona van D i e- 
1 e n , Nobil. van Romondt, Ordinibus , ad 
res Provinciae nostraecurandas, adfcripti, uxo* 
re dilectisfima. Elegantisfima fcilicct femina , 
ciiius otia cum liistoria Naturalis, turn arti- 
um liberalium exercitium , utilisfima et homine 
dignisfima ratione occupare folent , infignem et 
admodum pretiofam Infcctortim , Lepidoptero- 
rum quidem praefertim , fed et multorum ad ali- 
os ordines pertinentium , collectionem mufeo 
nostro inferendam , atque ad communem omni- 
um , qui Eiltomologiam colunt , utilitatem ad- 
hibendam concesfit. Augetur vero muneris 
pretium eo, quod Lepidoptera indigena, ab 
ipfa egregia matrona atit capta, aut e larvis 
fuis elicita 5 fingulan et partium et colorum in- 

te- 


( 33 ) 

tegritatc fint confpicua. Pro hoc igitur tarn 
eximio, tarn utili, dono Tu , Nob. van R o- 
m o n d t ! uxori tuae egregiae fummas agas gra- 
tias , non tantum meo nomine , fed et omnium 
illorum , quibus Academiae nostrae incremen- 
tum , et Historiae Naturalis cultus curae cor- 
dique func. Ipfum vero hoc exemplum omni- 
bus , qui benevole de nostris rebus augendis et 
pcrficiendis fentiunt, de meliori nota coramen- 
datum volo. 

Accepit tandem Mufeum hoc nostrum avi- 
um aliquoc exoticarum , marinarum praefertira 
exempla, optime fervata a Clar. Vrolik, 
Profesfore Amftelaedamenfi celeberrimo , pro 
qua liberalitate dum Viro egregio , de fltidio 
medico in nostra patria optime merito , publi- 
ce hoc loco gratias ago, liceat et vota mea 
addcre pro filio eius honoratisfimo , qui quan- 
to ardore apud nos in Zoologiam et Anatomi- 
am comparatam incumbat, non tantum disferta- 
tio^demonflravit, quae > praccedenti anno, ab 
ordine medico fecundos tuljt honores,. fed et 
ante paucos hos dies, me praefide, defenfum 
optimum de Phocls fpecimen , iconibus quo- 
quc , ab ipfo dcxterrime pictis , illustratum. 

Q De 


( 34 ) 

De quo fpecimine quum verba faciam , fpon- 
te quali ducor ad aliam disfertationem , hoc 
anno confcriptam et praefide Clar. Kopfio 
defenfam ab eximio nostrae Acad. cive Herm. 
Christ, v a n Hall, in qua difficillima Bo- 
tanica de Graminibus indigenh doctrina egre- 
gie proponitur ^t illustratur , quasque fimul 
optimum largitnr documentum de ardore il- 
lo , quo Kopfius noster botanicam fuam 
disciplinam perfequitur ct horti curam gcrit. 

In hoc quidem horto, quominus omnes 
plantae , quemadmoduni caetcrum fieri folet , 
laete florente's matura femina profcrrent , im- 
pedivit frigidum vcr, folis radiis parum cale- 
facta aestas, humidus autumnus. Fuit tamen 
auctus ille egregio plantarum Caldario , ad An- 
glicam normam inftructo , vitris , folis radios 
admitten'tibus , a fupcriori ctiam partc tecto , 
in quo nunc iam plantae funt fervatae, quae in 
antique caldario quotannis perire folebant, 
cuius igttur ope noster hortus cum reliquis pa- 
triis dc cultura plantarum tropicarum poteric 
certare. 

Auctus praeterea fuit plantarum numerus et 
commutationibus cum aliis hortis patriis et ex- 

te- 


C 35 ) 

teris factis , et acceptis a Pcrillustri Indrae ori- 
entails Gubernatore van de Capellen lava* 
nicarum plantarum , rariorum quoque , femi- 
nibus. 

lacturam autem fecit, nobis nonreticendam, 
morte F ' r i d r i c i Lichterfelt, Hortu- 
kni dexterrimi , qui , octogenarius iam fenex 
per duos et triginta annos horti cultnrae , fum- 
nia cum vigilantia , pracfuit , ita quidcm , tu 
onines virum hunc inter optimos vegetabilium 
cultores iure recenferent. 

Deest vero hactenus horttis , oeconomica- 
rum plantarum culturae destinatus , qualis du- 
dum iam in Groningana Academia, cum initio 
horrei inftrumentorum , ad agriculturani per- 
tinentium , inftructus est ; quod utrumque ad- 
miniculum , ad accuratam oeconomiae ruralis 
iiiflitutionem necesfarium , ut nobis quoque 
quantocyus concedatur , vehementer optamus. 

De Academicis autem inflitutionibus quam- 
vis fatis me dixisfe opiner , filentio tamen 
praeterire nefas duxi, fcholam^ilfam Feterina- 
riam , in praedio ftiburbano , eodem hoc anno 
Academico inftructam et in ufum iam adhibi- 
tam , cura Clar. van Lidt de leude, 
C 2, col^ 


\ 

\ 


( 


collegae honoratisfimi. Utilisfimum fane inflitu- 
tum , quo iuvenes ad Artem , in nostra prae- 
fertim patria , armentis tarn divite , utilisfimam 
non tantum , fed penitus etiam necesfariam , 
informantur ; cuiusque feliciter iacta femina', 
Lidtio et -Numanno atque V o s m a e~ 
rio ducibus, abundantem mesfem promittunt, 
ad Academiam quidem ipfam prorfus non per- 
tinet ; civibus autem eius , qui , Medicinae 
operam dantes , doctrinae 4 'de curandis homi- 
num morbis , animalium domesticorum morbo- 
rum notitiam et therapiam adiungere velint , 
utilisfimum fieri potest , quum , qui ei prae- 
funt Viri Clar. , hos Academiae cives ad fuas 
etiam fcholas lubentisfime fine admisfuri. 


lam A. A., festa dies iubet , ut ad gratisfimam 
muneris Academic! partem transeam et fuavisfi- 
mis civibus Academicis praemia mentis fuis 
quaefita, tradam. Hoc autem ut recte fieri 
posfit, primum iudicia, quae de acceptis corn- 
men tationibus finguli Doctrinafum ordines tu- 
Icrunt praelegam. 


C 37 ) 

Indicium or dims Medici. 

Ordo Medicus ad quaestionem anno praece- 
denti propofitam : Comparetur veterum Doc- 
trina cum Reccntiorum theoria de ista affec- 
done pathologica in homine , quae vocatur 
Metaftafis. Indicetur deiri, quaenam ex opi- 
nionibus , quas Recentiores hac de re pro- 
tulerunt maxima probabilis videatur ;" imam 
accepit refponfionem , infcriptam dicto H i p- 
p o c r a t i c o , Indicium difficile. 

In hac refponfione auctor primo Theorias de 
Metaftafibus , cum antiquiores turn recentiores , 
ordine baud incongruo, expofuit ; dein de his 
theoriis indicium protulit, quod veram cogni- 
tionem probat, denique modeste de argumento 
propofito fuam dixit fententiam. In quibus 
omnibus diligentiae adhibitae talia dedit fpeci- 
mina , ut a Facilitate dignus haberetur 9 qui 
praemium reportaret. 

Quae auctoris nomen continebat fchedula , 
deinceps apcrta , indicavit Albertum van 
C a 1 c a r , Daventrienfem , Medicinae in Aca- 
demia Leidenfi fludiofum, qui in examine in- 
ftituto fe huius refponfi esfe auctorem abunde 
probavit. 


38 


Indicium ordinis Liter aril. 

De disputationibus , quibus Ilerodoti 
exponuiuur in rebus gentium enarrandis dotes 
Gtque virtutes , in hunc modum iudicavit ordo 
Philofophiae Theoreticae et Literarum huma- 
morum. 

Spechninis auctor, quod infcribitur "Hpodo- 
ro$ Move-ait %siviK<r&TQ x. T. A. ftudium nobis 
probavit et fedulitatem , nee tamen fatis argu- 
mentum elaboravit , ut dignus cenferi posfit , 
qui praemio ornetur. Pariter cenfemus de 
disputatiuncula , quae Homeri verfum ad- 
fcriptura habet : rou xai XTTO yhuecys % T. A. : 
quamquam haec illi praeponenda videtur, cum 
pratione, turn materiae deflributione. 

Plenius rem tractavit auctor disquifitionis , 
hac fymbolo notatae : fcilicet est cupidus flu- 
diorum caet. , qui doctrinae nobis, et variae lee- 
tionis baud contemnenda dedit documenta, fed 
defideravimus in tota fcriptione iudicii feveri- 
tatem, nee minus disputationis , 'orationisque 
perfpicuitatem , quae Literarum in primis ilu- 
diorum decct. 

Superavisfet huius disquifitionis auctorem 
fcriptor fpeciminis , cui haec funt adfcripta : 

uon 


C 39 > 

non tarn turpc fult vlncl caet. : nifi ad prag- 
matici Historic! effigiem exigere fluduisfet do- 
tes virtutesque Hcrodoti. Sic enim accidit^ 
ut Herodoto tribtieret , quae Polybio maxime 
et Tacito propria funt ; ilia vero negllgeret , 
vel levius adumbraret , quibus parens Historiae 
a caeteris Historicis omnibus distinguitur. 

Quatuor hisce , quas cenfuimus , fcriptioni- 
bus longe excellit commentatio, verbis infcrip- 
ta Dionyfii' lialicar-nesfenfis ffiovqv $} KK} vs&u 
xou Teptyiv , xxi Ta$ K. r. A. Opusculum elegan- 
ter confcriptum. Auctor accurate Herodotum 
legit, nee tantum res, quae narrantur atten- 
dit , fed laudabili in primis inftituto et voces 
et dictiones Fkrodoteas animadvertit. Rite 
etiam delectum habuit exemplorum , quae ad 
fententiam fuam declarandam et firmandam iden- 
tidem adhiberet. Venustae fcriptioni haud dti- 
bitasfemus praemium tribuere , nifi totam quaes- 
tionem diligentius etiam qt plenius tractasfec 
fextae disquifitionis auctor , quae infcribitur : 
edidi quae potui , non ut volui. 

Cedit hie aemulo fuo orationis fuavitate et 
elegantia ; fed epicam Herodotei operis for- 
mam et rectius. perfpcxit et evidentius e^po- 

fuit. 


( 40 ) 

fuit. Turn vero proprias Ilistorici dotes atqtie 
virtutes nmiori fagacitate et iudicio exploravit. 
Accedit distributionis comracndatio , qua cae- 
teris omnibus longe praeftat. Sic enim argu- 
mentum in locos fuos dispofuit, ut per fingu- 
las eius partes facile lubenterque auctorcin fe- 
quamur. 

Quamobrem quintam commentationem fe- 
cundis , hanc vero primis honoribus dignr^m 
iudicavimtis. Apertis autem fchedulis , hums 
esfe auctorem patuit I a c o b u m A d o 1 p h u m 
Carol urn Rovers, Phil. Theor. et Liter, 
hum. Cand. in hac nostra Academia, illius ve- 
ro Gerard um Dedel, Phil. Theor. et 
Litt. Cand. in Acad. Lugd. Bat. 

Indicium or dims Mathefeos et Philofo- 
phiae Naturalis. 

Ad quaestionem propofitam: Defcriban- 
tur et quantum id, experientia duce, fieri 
3 , potest , explicentur acus magneticae phaeno- 
mena. Ostendatur illius ufus innauticaarte, 
atque viae maxime expeditae, quibus eius de- 
clinatio , inclinatio , atque vis magneticae , 
w qua praedita est, intenfitas definiri posfint." 
Ordo duas accepit commentationes. Prior in- 

fcrip- 


C 41 3 

frripta lemmate , etiam tent as fe decorum , ha* 
bet fuas laudes. Plura, quae rem fpectant, 
collegit auctor, atque in ordinem fatis aptum 
redegit , fuaeqne diligentiae et folcrtiac dedit 
fpecimina. Mains autem , qnam oportet , in 
eo fuit brevitatis ftudium , ita quidem , ut ar- 
gumenta, quibus nitantur enuntiata; conditio- 
nes , quibus funt fubiecta , aliaque , quae ,, fi 
ufum atque accuratam doctrinam fpectes, co- 
gnitu funt necesfaria , tacitus plerutiique prae- 
terierit. Akera commentationis pars, in qua 
exponendae erant viae maxime expeditae , x ad 
acus magneticae dcclinationem , inclinationem 
et intenfitatem reperiundam , prorfus inchoata 
relicta est, neque methodus, qua declinatio- 
nem vulf investigari , in re nautica ullius ufus 
esfe potest. 

Akera commentatio infcripta fententia Cel. 
B i o t i , La propriete' directrice de VAlmant 
etc. quamvis in ilia nimiae festinationis appare- 
ant vestigia, multo melius Facultati fatisfecit. 
Quae ad rem propofitam necesfario pertinent 
funt lucido ordine ita dispofita, ut accuratam 
Auctoris doctrinam testentur. Quare Facultas 
hanc commentationem 4ig nam iudicavit, quae 

prac- 


praemio condecoretur. Apcrta fchedula ct exa- 
mine inftituto , patuit auctorem esfc Aegidi- 
u m d c Wit, Liter. Math, et Phil. Nat. Cand. 
in hac nostra Academia. 

Quacstio Chemico - Oeconomica propofita : 
Inilituatiir Lactis vaccini cxamen Chemicum, 
ad hodicrnam Artis perfectionem accommo- 
datum , in qno ratio etiam habeatur illius 
99 cafei albuminofi , qui , post feparatum cafe- 
urn vulgarem, per calprcm et acida e fero 
lactis fcparatur, et doceatur, num principi- 
um a vulgar! cafeo diverfum revero fit ha- 
bendum. Indicetur praeterea ratio, in Bel- 
gio adhibita , ad diverfa lactis vaccini prin- 
5 , cipia a fe invicem feparanda et in ufum oe- 
conomicum convertenda," duo etiam refpon- 
fa ttilit. 

Prioris refponfi , dicto Catfiano notati: 

Pnj'sf Spaenjcn prijst haer ooft en wat er plag te groeijen , 
Ons Holland prijst te regt de vruchten van de koeijen. 

An c tor non contemns ea referre , quae hac de 
re alii tentarunt et concluferunt , fujs ipfe 
cxpcrimentis Analyfin Lactis vaccini confirma- 
vit et auxit ; expeditam ingrcsfus est viam , ad 
hums lactis principia feparanda et definienda 

at- 


C 43 ) 

arquc probabile admodum reddidit, cafeum al- 
buminofum Schublerianum, esfe con- 
iunctionem cafei vulgaris cum parva copia acidi 
acetici , ciiius ope in fero lactis folutus ma- 
neat. Ut autem tota commentatio laudabile 
est documentum fubtilitatis ingenii , doctrinae- 
que Chemicae et Theoreticae et Praeticae , ita 
pars disputationis , quae agit de methodo in 
Belgio adhibita 1 , ad diverfa lactis principia 
praeparanda, ut in ufum oeconomicum accom- 
modata reddantur , indicat , quam diligenter ad 
ea , quae a rusticis hac in re fieri folent , ad- 
tenderit auctor. Dignisfima est igitur iudicata 
haec commentatio , quae praemio ornetur. 
Aperta fchedula, innotuit nomen C o r n e 1 i i 
Adriani Bergs ma, Math, et Phil. Nat. 
et Med. Cand. in Academ. Rheno - Traiectina, 
qui , examine inftituto , fe huius fcriptionis es- 
fe auctorem abunde probavit. 

Posterioris etiam refponfi, infcripti lemmate, 
Nullus If onus Medicus nift Item Chemicus , auc- 
tor inftituit experimenta ad rem accommodata; 
reliqua ex optimis fontibus diligenter collegit, 
atque omnino ita fatisfecit Facultati , ut nolue- 
rit ilia, eum esfe destitutum ea laude., quam 

me- 


( 44 ) 

mercntur diligcntia et fedulitas. Invitatus igi- 
tur nomen dedit , feque auctorem huius disfcr- 
tationis , examine habito , declaravit , P e t r u s 
lohannes Blom, Math, et Phil. Nat. 
Cand. et Medic. Stud, in cadcm nostra Aca- 
demia. 

Indicium ordinis Theologici. 
Theologorum ordini dtiae traditae funt com- 
mentationes , quibus respondetur , ad quacstio- 
nem propofitam : Quandoquidem in oratio- 
5 , nibus facris perpcram omnis facrarum libro- 
rum interpretatio negligitur , nee tamen una 
eorum adhibendorum ratio est probanda, 
cum, vel praecipuus interpretation! deturlo- 
cus , vel doctrinae Christianae pars , ex 
praelecto ? obiterve illustrate , loco ducta , 
99 tiberius exponatur, vel denique tertium eli- 
gatur genus , ex utroque illo mixtum , quac- 
ritur, quid in fmgulis univerfe praeftabiie 
habendum , et in delectu faciendo inprimis 
fpectandum fit ?" Utraque infignita est fen- 
tentia c Paulli epistolis ducta : una hac , ex 
Epist. i. ad Corinthios : K&VT& $OXI[/,Z&T TO 
xxhov %KT%sre, altera e posteriore ad Timo- 
thcum : varx ypz$*i &SOTTVS^TOS x. r. A. Utra- 
que 


C 45 ) 

que ingenii , iudicii , et industriae laudem hand 
mediocrem est merita, utraque probabilitcr de 
caufa propofita disceptavit , argumentis idoncis 
Ufa. Quocirca neutra praemio indigna vifa 
est. Cum vero prior esfet et exemplorum 
testimoniorumque copia ubcrior, et orationis 
bonitate evidcntiaque praeilantior , huius fcrip- 
tor palmam tulit. Refignata fchedula et infli- 
tuta legitima disquifitione , agnitus est atictor , 
I a c o b u s G e r a r d u s H e n r i c u s Sand- 
brink, Theol. Cand. in Academia Rheno- 
Jraiectina. Posterioris vero commentationis 
fcriptori honorificum praeclare actt laboris do- 
cumentum decreyimus , dummodo nomen fuum 
profiteatur , iustamque fubeat disqiiifidonem. 
Publice ad id invitatus neurrum detrectavit. 
Itaque fcriptor agnitus proxime ad victoris lau- 
dem acccsflt Gera.rdus Steenhoff, 
Theol. in Acad. nostra Cvxndidatus. 

Indicium ordinis ICtorum. 
Quaefiverant ICti : Doctrinae luris , quo 
Romani impuberibus , aut inconfultae ado- 
lescentum aetati profpicere fhidiierunt , vis 
et natura, maxime in ineunda obligatione 
et ratione iurium , quae ipfis in iuclicio com- 


( 46 ) 

petunt, admoto lumine historiae, rite de- 
clarentur." 

Accepcrunt autem dims commentationes , 
qtiarum altera infcripta est verbis C i c e r o 
n i s : Ineuntls aetatis infcientla fenum con- 
ftituenda et regunda prudentid est. Altera 
vero T h i b a u t i dicto : das Hauptgefchaft 
dcs duslegers des Romifchen Rechts rel. 

Utraque fcriptio meretur laudari ; nam utri- 
iisque auctoris diligentia in omnibus , quae ad 
argtimenti propofiti rationem fpectant , tt-actan- 
dis fumma apparet , ordine quoque rerum et 
dis'fcrendi ratione utraque est comni.endanda ; 
adeo , ut , fi ex his folis caufis de rvraemio fu- 
rsfet ftatuendum , ordo dubitasfet ? cui Palma 
rribuenda videretur, niil fortas(iF> punor Latini 
fermonis dictio , legum et auctorum , quibus 
fingula debentur, allegatio et plenior recenfio 
mutationum , quae i'n hoc iuris capite , vario 
tempore , locum babebaiit , Ordinem movis- 
fent, ut primae disquifitionis auctori in hoc 
certamine primum asfignaret locum. 

Re vero exacta ad propofitam quaestionem 9 
Ordini ICtorum videbatur fcriptor primae dis 
quifitionis diligendsfime, admoto lumine 'histo- 

riae , 


I 

C 47 ) 

riae , expliculsfe ipfam luri's Roman! , dc ar- 
gumcntis propofitis , doctrinam , parum vero 
attendisfe , hoc csfe quaefltum : quae fuerit 
illius doctrinac vis et natura : unde multa in 
hac fcriptione occurrunt, quae potuisfent omit- 
ti ; multa quoque defideramur , quae ratio 
quaestionis propofitae exigeret : in quibus om- 
nibus quaestionis ambitum plenius et accurati- 
us perfecutus cst auctor commcntationis fecun- 
dae , qui in obligationis', fontibus indagandis 
industriam et diligentiam egregie probavit et 
plurima exacti iudicii praebuit fpccimina. 

Quare iudicavit ordo, niislls caeteris, in qui- 
bus prior commentatio posteriori fit anteferen- 
da, dubitandum non esfe, quin praeferri debe- 
ret ilk, cuius auctor melius ad propofitam 
quaestionem respondisfct. Eo igitur nomine 
aperta fchedula et infticuto examine , quod fi- 
dem faceret de vero auctore , praemium tribu- 
tum est 

Wopke Wop kens Brouwer, 

Leovardla - Friflo , lurls Cand. in Acad. 
quae est Lugduni Batavorutn. 

Alterius vero commentationis petenti ordini 
auctorem fe declaravit et in examine probavit 

Sa- 


( 48 ) 

Salomo Emanuel Nykerk, 
luris Cand. in III. Athen. Amftel. 
ludicavit enim ordo , hunc fcriptorera , fi ea- 
dem ratione , qua aemulus quaestionem accc- 
pisfet , certamen anceps victoriamque dubiam 
esfe potuisfe ; quare cenfuit victum victor! 
proxime accesfisfe et merer! , ut debitae ipfi 
laudes publice tribuantur. 


Indicia de vestris laboribus audivistis optimi 
luvenes ! iam merita accipiatis praemia. 

Primus tu igitur prodeas , ornatisfime van 
C a 1 c a r ! Accipe pracmium , quod Regia 
munificentia omnium Academiarum alumnis, in 
certamine honoriiico victoribus, decernit, de- 
que illud tibi ftimulo, quo incitatus falucari 
Arti ftudium adhibeas , et tibi et Patriae olitn 
luilisfimura futurum. 

Deinde te hue evoco praeftantisfirne R o- 
v e r s ! Tu igitur denuo hie ades. Tu com- 
militionibus denuo Palmam eripuisti. Accipe 
mentis tuis dcbitum hoc praemium. Perge 
igitur ita in (India tua incumbere, ut , exem- 
plum , ab optimo Avunculo^ digito tibi quafi 

mon- 


C 49 ) 

monftratum , fequendo, praeftantisfimae matrfa 
gaudia continuo augeas : ita tamen , ut ne ni- 
mius in ihidiis , quae ad mentem perficicndaoi 
pertinent , ardor , corpori aliquando nocere -, 
illudque ad feveriora iludia force minus obll> 
quiofum reddere posfit. 

Victoriam qui reportavisfes , nifi Athleta Hie 
adfuisfet , tu mine accede nobilisfime D e d e 1 ! 
Honorificum hoc de tuis conatibus ordmis 
Literarii indicium accipe , eoque excitatus vie- 
toriam in pari certamine dcinde ipfe reportes. 

Tu mine victor accede , praeftantjsfime d e 
Wit! Praemium hoc accipe, mentis quaefmim, 
Eodem quo coepisti tramite perge , naturae re- 
rum contemplationem cum Theologicis tuis 
fttidiis coniungere , et utroque nomine Patriae 
ilia praeftes officia , quae haec eo quidem ma- 
iore iure cxpectat, quo magis ad ilia praepa- 
rati cives focietatem intrent, 

lam vero tuae funt vices acutisfime B e r g s^ 
m a ! Hue accede et; debitum tibi praemium 
accipe, Te hie quoque victorem nunc adesfe 
gaudeo vehementer. Amas enim Chemiam 
nostram et diligenter colis, Perge hac , qua 
coepisti, via, et antiquam Friilorum, in colen- 

D dis 


C 50 ) 

dis disciplinis Phyfico - Mathematicis laudem , 
ftudiis tuis fustineas augeasque. 

Verum eandem quoque disciplinam et fedu- 
lo ec modeste tu colis , ornatisfime B 1 o m ! 
Hue igitur adfcende et honorificum hoc de 
tuis mentis iudicium accipe. Quid asfiduus et 
non interruptus labor efficere posfit, tua tu 
commentatione docuisti. Perge igitur et in 
haec et in reliqua .tua ftudia medica ita incum- 
bere , ut bene adhibiti temporis fructus acci- 
pias aliquando uberrimos. 

De Theologiae ftudiofis in certamine victo- 
ribus nunc mentio est iniicienda. Tuum 
nomen primum est dicendum , ornatisfime 
Sandbrink! Tu igitur adfcende et praemi- 
um tibi decretum accipe ! Nobili enim aemu- 
latione motus dignisfimum argumentum , quo ad 
futurum munus Ecclefiasticum aptior evadas , 
pertractare coepisti non tantum^ fed ita illud 
expofuisti, ut victorem te esfe dicendum iu- 
dicaverint tui Praeceptores. Age igitur , ean- 
dem asfidui fludii viain fequi perge , ut tandem 
gravisfimo , quod ambis , munere digne fun- 
garis. 

Tu deinde generofe Steenhof ! nunc etiam 

ac- 


accede. Laudi enim, quam Sandbrinkiua 
meruit, tu, magistrorumiudicio, proximus fuis- 
ti. Accipe igitur honorificum hoc, quo meri- 
ta tua celebranttir, documentum , quod tibi 
ftudiorum b^ne inftitutorum non tantum fit mo- 
numentum perpetuum, verum fimul et egregi- 
um kicitamentum , ad eandem indefesfi laboris 
viam in utilisfimo munere continenter fequendam. 

Nunc porro et tua res agitur praeftantisfime 
B r o u w e r ! Etiam tu adfcende et praemium 
accipe, tua opera, tuo labore tibi vindicatum. 
Paternis igitur vcstigiis iam infistens tu , quam 
colis , Juris disciplinam 5 augeas et extendas. 

Tandem et tu ornatisfime N y k e r k ! hie ad- 
fis et hocce accipe ordinis lureconfultorum de 
tuis conatibus indicium , quod , ut honorificen- 
tisfimum., non poterit non tibi pergratum acci- 
dere. 

Sunt igitur praemia hoc anno distribuenda 
omnia distributa , honorifica indicia illis , qui 
victoribus proxine accesferunt , funt tradita. No- 
va iterum proponuntur praemia. Quaestiones 
enim denuo adfunt , ad quas ut vos respondea- 
tis , qui 7 aut viribus non fatis confidentes , 
D 2 mine 


5* ) 

a fcriptione abftinuistis , aut a commili- 
tonibus estis victi , vehementer opto atque de- 
fidcro. 

Sunt autcm huiusmodi quaestiones nunc pro- 
pofitae. 

QU4ESTIO LITERAKI4. 

Disquiratur , cur Hebraei ante ex [ilium 
JBabyloniciim fe ad idolorum plurlumque Deo* 
ftttn cultum valde propenfos , postea aut em 
tiniverfe ab eo vehementer alienos ostende- 
Ttnt , turn etlam , utrum in hac agendi di~ 
vqrfitate mutaverint indolent , an vero ferva- 
Verint. 

QUJESTIO PHTSICA. 


*, quae vaporis forma in Atmofphae- 
?& continetur , exponatur et conflitutlo et 
probabilis Theoria. 

QUAESTIO B OTA NIC A, 

InfiituatUT brevis enarratlo ^ turn etian 

com- 


C 53 ) 

comparatio , Methodum plantarum , five Sys- 
tematum , quae dlcuntur , naturalium , a Bo- 

tanicis excogltatorum. 

QUAESTIQ THEOLOGIC4. 

Dilucide exponatur argumentum , quod pro 
Dei exiflentia ducltur e caufts , quae dlcun- 
tur , finalibus ; quae ems fit vis demonflr'e- 
tur , et quid In elus ufu fit anlmadverten- 
dum , doceatur* 

QU4ESTIO IURIDICA. 

De dlvlflone cfficiomm in perfecta et ea , 
quae imperfecta vulgo dlcuntur , it a disfera- 
tur ; ut , conflltuta officii notions , declare- 
tur , quae perfecta dlcantur officla , quae 
vero imperfecta ; porro doceatur , a quo 
maxime tempore et quo confilio haec officio- 
rum dlvifio in lurlsprudentla naturall fue- 
rit propoflta ; quibus notis perfecta officla 
ab imperfectis dlstlnguere laboraverint Vlri 
erudltl ; ac denlque , quae [it huius divlfionis 
veritas, quae. utilitas. 


( 54 ) 


QUAESTIO MEDICA. 

Entozoa , quae , docentibus obferv atlonibiis 
Medicorum et Zoologorum , in humanis cor- 
poribus hactenus , in Belgio , fuerunt reper- 
ta , enumerentur et ad genera et fpecies* a 
RUDOLWIO et BREMSERO conftituta , re- 
ferantur : ut\ exquiratur delnceps , quibus 
maxhne causfis , cum externis turn internis , 
illorum proventus fit tribuendus , quaeque 
praeclpue morborum fymptomata ab iisdem 
fuerlnt producta. 


Et fie quidem , quae ad Academic! muneris 
gestionem pertinent , pro viribus abfolvere fui 
conatus. Lubentisfime iam quodcunque illud 
aut honoris aut oneris habet Clarisfimo , ab 
optimo Rege defignato , fuccesfori trade. Est 
autcm hie I o h a n n e s H e n r i c u s P a r e a u', 
Vir Clarisfimus. Tu igitur , collega coniunc- 
tisfime adfis , et locum , quern tibi vacuum re- 
linquo , feliciter occupes ! 

Salve Academiae R. M. itcrumque falve! 


\ 


C 55 ) ^ 

Trado tibi fasces, trado figilla, trado al- 
bum Academicum ct quaecunque ad mune- 
ris novi gestionem pertinere posfe vidcanttir. 
Quanta vero tua fine in Academiam nostram 
merita , eximio opere quod modo indicavi , 
nupcrrime edito, evidenter denuo docuisti. 

Tali igitur duce , felice , pio , falva est Aca- 
demia , quae , ut Tub augustisfimi Regis tuteM 
duitisfime vigente, in bonarum Artium et Li- 
terarum incrementum , in Patriae falutem , in 
nostrum omnium felicitatera , contimio crescat 
ec augeatur, ex animo opto. 

Q. F. D. O. M. 


DITII- 


C 56 ) 


DITHMAR HUISMAN, 
A. L. M. Phil. Doct. 


N a 


atus est Harder ov id die 19 Novembris anni 1759. 
Patrem habuit I a n u m Christianum H u i s m a n , 
yirum confuliisjimum ,* matreni vero Alberta m A p e 1- 
dor en. 

Anno 1782 , d. 22 lunii in Academia liarderovicena , 
Praefide B. Nieuwhoff, Viro Clar. publice defendit 
Disquifitionem Philofophicara de felici huius raundi ne- 
cesfnate. 

Deinde vero F'erbi Divini minister fu ft primiim a. 1787 
in vico Rys\vyk , ad Rhetwm fito. Postea idem ministe- 
rium impkvit in vico Apeldoorn et in urbe Flesfinga , e 
quo ultimo loco ad idem facmm ministeriiim obeiindiim line 
vocatus fuit a. 1803,' proximo vero anno Philofophiae 
Moralis et Historiae Ecclefiasticae Profesfor in Acadernia 
R.heno - Traiectina coiiftltiitus. Quod munus fusceplt , lia- 
bita oratione de Diverfis , qnae vera conciliat erudicio in 
vita hominum tarn privata , quam publica , comrao'dis ; 
quae tamen typis non fuit eocpresfa , queuiadmodum nee al- 
lera , qua Recto ris magnifici vwmts dcpof nit anno 1809, 
infcripta. Diveriitas .clasfis hominum et fta^is conilituit fo- 
lum falutis huinanae focietatis fimdameiitum. Societati 
ertiditae Traiectinae fuit adfaiptus. 

Anno 1812 uxorem duxit nob. virginein S u f a n n a m 
Christianam S trick van Linfchoten.. 
Obr't autcm d. 8 lanuarii a. 1822. 


ALBERTI VAN CALCAR, 

D A V E N T R I E N S I S , 

MED. STUD. 
IN ACADEMIA L UGD UNO - B ATA VA, 

RESPONSIO 

A D 

QUAESTIONEM 

A B O P. D I N E 

M E D I C O 

p HOP o s i T AM : 

Comparetur Veterum doctrina cum Recen - 
9> thrum Theoria de ista affection? patho- 
logica in homlne , quae vocatur Meta- 
99 ftafis. Indie etur deln , quaenain ex opi- 
monibus , quas Recennores hac de re 
protulerunt ? maxime probabilis videa- 


QUAE PRAEMIUM JIEPORTAV1T. 


EXORDIUM. 


u, 


ti ab omni aevo Medicorum obfervationem 
effugere non potuerunt multiplices illae atque 
diverfae morborum con verfi ones ac permutatio- 
nes; ita ut explicarentur variae vario tempore 
propoficae func opiniones. Neque tamen post 
tot tantosque ab Eruditis et Exercitatis Viris 
in hac materia collates iabores , ad liquidum 
res perduci potuit. Quin potius hodie magis 
quam unquam a fe invicem discrepant Aucto- 
nim fententiae ; ex qua disfenfione decretu dif- 
ficilior redditur quaestio. Quae quum ita, esfe 
video , apta ratione inferri poterit , proximam 
phaenomeni oaafam, acque peragendi modum 
A 2 m- 


C 4 ) 

fi rrorfus nos latere , a demonilrata ccrdtu-* 
dine faltem longe abesle ; et fpem fere micro, 
fore ut haec lis unquam posfit componi. Hue 
enim iure , ni fallor , referuntur verba W h y t> 
i i , paucae funt etiam maxime probabiles 
in Philofophia Natural! et Medicina Theo- 
riae , quae non incurrant in aliquas difficul- 
tates aegre removendas; nimirum hominum 
fapientisfimis folas datum est veluti fiiperfi- 
cies rerum contemplari , fed in pleraque Na- 
turac mysteria introfpicere negatum." Ne- 
que tamen utilitate vacuum erit , praefertim tl- 
roni Medfco , diverfas* quas' varii Auctores me- 
moriae prodiderunt theorias perluflrari , et qua- 
licunque est ingenii vi , comparare atque diiudi- 
care ; mini' ista quoqne ," in quit C e 1 f u s , 
Naturae rerum contemplatio , quamquam non 
faciat Medicum , aptiorem tamen Medicinae 
v reddit."- 

Hae praecipue- rationes me : inipiilerunt , C 
quid fcrre" recufent , quid valeant humeri ," 
tentare "conilituerim in fcrenda' refponfione ad 
Quaestioncm a Nob. Facilitate Medica" in Aca- 
demia Rheno - Traiectina ' prop ofi tarn : 

Comparctur Vctcrtim- doctrina cum Kecen- 
ilorum thioria fie Ista a fectione pathologic a 
In hovrinc ,->qtiat vocatur Metnstafis. Indice- 
tur deln , quderiam ex oplmombusj quas Re- 

cen- 


C 5 > 

ccntiores hac fie re'protulerunti 
habitis videfiiur. 

Qnodfi hacc mea fcriptiuncula Vobis , Viri 
Claris(imi,,non omnino displicuerit-, erit quod 
fumme mihi gratuler, quapropter faciles V6s 
(his indices enixe rogo : fin vero tenuitatis non 
fatis confcius maiora petiverim, et Horatia- 
num praeceptiim non din fatis verfavero , non 
is ego ' fum , qui oleum et operam pefdidisfe 
crcdiderim , quin potius fructuum, quos ex hoc 
mihi labore comparavero , cogitatio animum 

recreabit , 

nee tarn 
Turpe fait vinci , quam contendisfe decorum " 

Ut quaestioni refpondeam, ilium in digerenda 
et disponenda materia fequar ordinem , quern 
ipfa Quaestio exhibet. In duas igitur partes 
fiet tractandoram distributio , quarum prima 
expofitionem continebic theoriarum turn anti- 
quiorum , turn recentiorum ; alt era tradet quae- 
nam Recentiorum opinio ex nostra fententia 
maxime probabilis videatur. 

Prius vero quam ipfius argumenti tractatio- 
nem aggredior, monenda quaedam funt circa 
distinctionem Veteres inter atque Recentiores. 
Scilicet difficile putavi hac in re rescisfos li- 
mites ponere: nimirum fi Veteres intelligamus 
illos qui %XT S&MV plerumque ii dicuntur, ca- 

dat 


clat certe omnis Vcterum comparatio cum Re- 
centioribus, quippe illi masculo obfervandi 
ftudio fuperiores , parum vel nihil quod theo- 
riam fpiret , memoriae prodiderunt ; quodfi ve- 
ro Veteres habendi fust , qui post renatas lit- 
teras ad praeclaram quamdam medicinae perio- 
dum fuas theorias prodiderunt , fatis indefini- 
tum videtur, unde Recentiorum periodus repe- 
tenda fit. Quamobrem in prima parte quas-< 
cunque turn Veterum , turn Recentiorum theo- 
rias iugiter proponendas existimaverim, ita ta- 
men , ut in duas fectlones abeat , protit iliac 
theoriae diverfo pathologiae fystemati fuper- 
ftructae funt. 


PARS 


PARS P R I MA. 

EXPOSITIO THEORIARUM TUM ANTI- 
QU1ORUM , TUM RECENTIORUM. 


SBCTIO PRIM A, 


CONTINENS ILLAS THEORIAS , QUAE EX HUMO- 
JUJM MIGRATIONE METASTASIN EXPLICANT. 


C A P U T P K I M U M. 

Antiquorum de Metaftafi doctrlna. 

JL/octrina Crifium cum ea Metaflafium intimo 
nexu continetur, quare ut huius notionem rite 
aperiamus , prins verbo indagemus Crifium 
doctrinam. Nimirum omnes morbos ad humo- 
rum vitia tamquam ad caufam referebant Anti- 
qui ^ et in omni morbo materiem aliquam ma- 
lam 


( -8 ) 

\ 

hm morbi fomiti&m agnoscebant. Neque ta- 
rn en Naturae actuofae (ivoppuvToe H i p p o c r a- 
t-i s) obliti , hanc quad cum morbo , ut cum 
inimico certamen inire flatuebant , eamque tune 
victricem rcdire putabant , fi morbi fomitem , 
materiem acrem extinguere et expellere valuis- 
fet et fanitatem reftituere. Tria obfcrvabant 
ftadia, quae morbus percurrcre dcbcbat; mate- 
ries morbi genitrix in primo ftadio cruda in fc- 
cundo ab operante Naturae vi coquebatur, ma- 
turabatiir , ut apta evaderet , quae per quascun- 
qtie corporis vias posfet eiici. Si nunc ipfa 
liaec expulfio fequebatur , tertium aderat ftadi- 
um , quo tandem morbus per^ Crifin iudicatus 
dicebatur. Hanc ftrictiori fenfu Crifin voca- 
bant , latiori quemcunque morbi exitum hue refe- 
rebant , five ille in melius fieret , five in peius. 
Ad perfectam igitur Crifin requirebatur lau- 
dabilis quaedam evacuatio ; iam vero fi morbi 
materies non e corpore excernebatur , fed vel 
in aliquam partem five nobiliorem , five minus 
nobilem deponebatur, vel male critica relicta 
in corpore vaga hue illuc fcrebatur, et mor- 
bos quafi addititios feu fecundarios minaba- 
tur (i), talem exitum Crifin impcrfcctam , 

Cri- 

(T) Conf. I. C. Ricger, Notationes in Aph. Hipp, 
T. I. p, iSp. 


Crifm metaftaticam (i>, five Metastafm appel- 
labam. 

Non eodem Temper vocabulo Antiqui hanc 
morbi converfionem defignarunt , fed variis iifi 
funt terminis , ; prouti diverfa inducta fuerat 
mutatio ; hinc tamen quaedam confufio orta 
videtur, falrem ambigua vocabulorutn notio. 
Sunt loca apud Hippocratem, ubi hunc * 
fenfum voci Kiroereun tribuere videtur, cuius 
notio duplex est (2) : nimirum vel &7royTotvis 
XXT* sxpoyv 9 vel a7ro<TTa(ri$ HOLT &7ro$<7iVi quan- 
do materics tumorem, abscesfum fuo decubitu 
producit (3). Sed a7ro<rrx<ri$ ipfi quoque di- 
citur morbi unius in alium transitus (4) , quern 
fenfum aliis locis tribuit % voci aTrcxrxtyt (5) , 


licet haec flrictius fignificat humorum decubi- 

tum , 


(1) Sic quoque vocatur a Boerhaavio, Inft. Med. 

940- 

(2) Conf. H o 1 1 e r i u s , Comm. in Aph. Hipp. p. 
216. Foefius, in Oecon. Hipp, in voce ?ror#<r<f 

(3) Conf. G a 1 e n u s , Comment. 3. in Lib. VI. 
Epid. 

(^4) L. I. Epid. p. 361. Ed. FoeTii. *| * 


Ku,i vwFy&KTwy utforourtft t rsTetgrctiovs 

(5) Aph. 56. Sect. VI. Tcjirt 
Ic, TK^S t7FiK.ivd^vQi ul rtJTflerx^ts? , tj 


, 


C 10 ) 

turn , qui relicta parte primo affecta in alteram 

transcunt (i). 

'AxcfTKtyeos fynonymum fere videtur 

trt; , fi conferamus locum G a 1 e n i : 
ytvfrai QTKV T%<; irporepye voufftu 
srspv yivsT&t," et ipfius H i p p o c r a- 

t i s verba : ttsTUTriirTci Tctie tx, 5rA/f/T/3f^ el$ 

5? xauffov, %%} SK QpfviTibos d? irsptirveuftovi-* 

n" CO- 

Aliqtiando coniungic Hippocrates voces 

txffssaffisg ec (AST&s&Tiss (3) , quarum differen- 
tia , teste G a 1 e n o in eo est , quod abscesfas 
(esirosaffts) iudicium facie, aegrumque omni mo- 
lescia liberat , (Aerxfatris vero aliarum accesfio- 
mim et dolorum principium habet (4). 

Sed forfan de ipfis Antiquis eorumque doc- 
trina quamvis parum , fatis tamen dictum est. 
Symptomata fedulo obfervantes et attendentes 
parum in caufas inquifiverunt et rationes, qui- 
bus ipfa haec Metaftafis perageretur , quippe 
quae a fenfibus remota est et obfcura. Animad- 
vertendum autem videtur, rudiorem atque 

im- 

(1) Conf. C. Sprengel, Apologie des Hipp. T. II. 
p. 126. 

(2) Lib. I. Epid. p. 360. . 

(3) De ratione victus in morbis flcutis , p. 401. 

(4) F o e f i u s , Oecon. Hipp. I. 1. 


imperfectam Anatomes cognitionem praefercim 
in can fa fuisfe cur de Metaftafmm formationis 
ratione philofophati non fuerinc. 

C A P U T SECUNDUM. 

Exponit Theorlam , qua credltur morbofa- 

materies in fanguinem reclpl et alio 

loco deponi. 


si. 


Cum Veteres minus follicite Temper atcende- 
rint ad varias notiones vocabulorum Metapto 
lis , Metailafis etc. , inde vagum quid circa ea* 
rum definitiones ortum fuit , quod varii Aucco- 
res varia ratione tollere vel emendare conati 
funt. Optime hac de re meritus videtur L o r- 
r Y (0> quern Auctorem hoc loco potisfimuia 
fequar. 

General! titulo Metafchematismi, five Me* 
tabolelogiae (2) , omnes morborum converilo- 

nes 


(1) Vid. A. C. Lorry, de praecipuis morborum mu- 
mionibus et converfionibus , Paris. 1784. 

(2) Conf. Diet, des Sciences Msdic. in voce Metaboli- 
logic et Metastafe. 


C 


nes et mutationes fi comprehendamus, hae com- 
mode in tres dispesci posfunt fpecies : 

i.) In Epigenefin, in qua morbus morbo 
additur a nova caufa pendens , fine eo ut prior 
morbus inde fublevetur. 

a .) In ftteiaptofin, ubi prior morbus ipfe 
mutatur, et in novam afFectionem transit; af~ 
fecti one nova eundem locum occupante. 

30 In Metastafin^ morbi talem mutatio- 
3iem , ubi de loco in alium locum transfertur , 
cesfante vel maxime diminuta affcctione priol^e, 
live ilia mutatio in melius fiat five in peius. 

Haec Metastafeos definitio maxime naturalis 
et vocis Etymologiae congrua videtur fuitquc 
din recepta. Hanc igitur tenebimtis , quamdiu 
de alia definitione non expresfe mentio fiet. 

ii. 

Ea est ingenii humani conditio , ut -non con- 
listat in Naturae phaenomenorum obfervatione , 
fed ut bbfervata phaenomena explicare ftudeat, 
et rationem inveniat qua fieri posfe intelligan- 
tur. lam vero cum morbus in corpore huma- 
no femper a materie tamquam morbi caufa re- 
pcteretur , cumque quidquid fenfibus manifes- 
tum proponi posfit facilius comprehendatur , 
utique mirum non est 3 plurium ' aevorum Me^ 

di- 


C 13 .) 

dicos ut Metastafin explicarent vias fibi cogi T 
tasfe, per quas metastatica materies migraret.: 
Ubi enim ,." inquic fummus Hoffman- 
nus (0, iinus m orb us in all urn transmuta- 
tur, tune Integra adhuc materies peccans in 
5, corporis fphaera fubiistit et tantummodo ab 
uno loco in akeruni transportatur." Pro di- 
verfa vero cognitionis Anatomicae et Phyfiolo- 
gicae conditione , varie moderatae fuerunt Me- 
tastafium Theoriae. Qua autem ratione hanc 
humoris migracionem , et per" quas vias Ubi 
cam propofuennt Pathologi , hoc et fequemi- 
bus Capitibus exponcre corumoda argumeoti 
cractatio requirere videtur. 

S- in. 

Inter Antiquiorcs qtii de iis viis .cogitave- 
runt referendus videtur Fabricius ab Aqim,- 
pendente, qui. ex vera infiltratione omne Me- 
tastafium . negotium cxplicabat. Sed eo .demuni 
tempore , quo ex detecto -fanguinis circultu 
omni corporis human i oeconomiae maxima lux 
afFulfit,' multa qiio^que phaenomena morbofa 

cla- 

(i) Conf. Fr. H o f f m a n n , Disf. de morborura 
transmutatione XX , quse invcnitur in Operum Suppl. 
fecmido Pare. 1. p. 463. Genev. i/6'o. 


( 14 ) 

clariorem atque faciliorem explicationcm acce- 
3>erunt. Nunc venae quemcunque humorem 
extra circulationis fy sterna politum , atque 
fcagnantem abforbebant , in circulationis vias 
leduccbant , cum fanguine miscebant , ut dein 
ab arteriis loco quovis pristina iterum forma 
et indole deponeretur, vel in organic fecreto- x 
riis a fanguine fepararetur. Ubi mine materies 
morbifka cocta quidem , non vero e corpora 
em eliminata, fed cuicunque parti v.el organo 
inhaerebat , inde osculis venofis reforbebatur 
et itinere per fystema circulatorium abfoluto 
alio loco deponebatur. Res illustrari potest 
ex:emplo a puris reforbtione defumto et com- 
probari verbis Cel. de Gorter (i), ubi 
agcns de fuppuratione et ulcerum detumescen- 
tiai , diferte ait : ^obfervavimus in febre per 
Metastafin fieri anginam , ex angina peri- 
? , pneumoniam , obflare tamen videtur nimia 
3 , puris crasfitudo, et nulla patens via ex una 
5, parte in aliam. Verum faepe experimur in 
Empyematicis pus evacuari per urinas , non 
5 , quod ex pectore ad renes fit canalis apertus 
transmittens pus ; fed pus aliquomodo liqua- 
turn venulis reforptum , cum fanguine circu- 
lante circumductuni actione renum iterum 

fc- 

(0 Conf. Mcd. Hipp, ad Aph. 65. Sect. V. Art. <5. 


C 


feparatur, cc cum urina exit." Hactenus 
enim ," inquit Vaterus (i), praeter cir- 
culum fanguinis univerfalem nulla alia patec 
via, per quam eiusmodi Metaftafes ac trans- 
lationes materiae ad loca remotiora fieri que- 
3, ant." Simili ratione convulfiones , deliria ex 
materie acri e tumentibus ulcenim marginibus 
in communem fanguinis masfam recepta , et ad 
nervos ec cerebrum delata explicandas existi- 
mat (2). 

Hanc opinionem in egregia fua Commenta-' 
done profesfus est Doct. G.ourfaud (3), 
qui Metaitafin parum accurate a delitesccntia 
distinguit , quippe in qua materiem celeriter in 
circulationis vias redire asferit , iisque morbo- 
fam fuam indolem impertiri et alio faepe loco 
inflammationem producere. Swietenius, 
1 1 a 1 1 e r u s pluresque imo fere omnes huius 
aetatis Auctores , hanc reforptionem per vascu- 
lorum venoforum orilicia amplcxi diverfisiimos 

Me- 

CO Disfert. de Empyemate 1731* inferta T. I. Hal- 
1 e r i Disput. ad Morb. Hist, et Curat. facientium , No. 
LX. 

(2) N Conf. Med. Hipp, ad Aph. 65. Sect. V. Arc^ 
4 et 5. 

(3) Memoirs far la Mttastafc in Reciieil des prix rein* 
fvrfts dam fAcad. Royals de Cbirwg. T. III. 


> C 16 ) 

Metaftalium cafus ex eadem explicuejunt , v. c. 
ubi post fractum cubipi os eum locum vnagnus 
occupaverat abscesfus , quo maturate ingcns 
diarrhoea ftiperveniebat et magna puris copia 
alvo excernebatur , turn ore evanescente ; dein 
nova puris copia abscesfu tumente , iterum per 
diarrhoeam evacuabattir et fanabatur (i). Si 
in variolis fubito quandoque Phrenitis oborie- 
batur , dein mors , hanc explicabat ex pure per 
venofa oscula reforpto et ad cerebrum pesfima 
Metaftafi delato (2). 

Ophthalmiam veneream metaflaticam inde ex- 
plicuit C a m e r'a r i u s (3) ; in hac fcilicet 
virus venereum per incongrua remedia, vel 
alias caufas masfae fanguinis remiscetur ; 
quae circulans omnia corporis humani punc- 
ta perfluit , et iis in locis , id est , hie in 
v oculis materiam hanc heterogeneam deponit." 


Expofita hactenus Theoria modificationem 

ali- 

(;i) SwieVen. Comm. in Aph. B oe rh. T. I. p. 706. 

(2) Ibid. p. 707. 

(3) Vid. Disf. de Ophthalmia Venerea p. 301. Tubing. 
1734. inferta T. 1. H ?. 1 1 e r i Disput. ad Morb. Hist. CB 
Curat. facient. No. XIX. 


aliqtiam fubiit , cum conftaret venas non mfi 
fanguinem reforbere et luculentisfima de fyste- 
matis lymphatici actione adlata esfent argumen- 
ta, quae probarent, omnem praeter fanguinis , 
aliorum fuccorum abforptionem huic folummo- 
do fystemati esfe tribuendam (0- Fieri igi- 
tur non potuit , quin ec vafa lymphatica Me- 
taftafeos negotii participia fierent, et [primum 
quidem abfblverent officium materiae nempe 
metaftaticae reforptionem , ut in fanguinem^ earn 
inhmderent. 

Haec opinio cognitioni Anatomicae innixa, 
et legibus Phyfiologiae accommodata , adeo , 
quae teneretur , digna videbatur , ut omnes fere 
Pathologi earn ampleqterentur , et fkne hodie 
habet , qui ipfam vindicent ,. defendantque. Ex 
partium confenfu per vafa rubra et lymphatica 
inflammationes, delirium febrile , phthifis a pure 
reforpto , curatio ulcerum per urinam , conta- 
giorum efFectus explicationem acceperunt (2). 
Inter praecipuos ? quos haec opinio nacta est 

de- 

(0 Contrariae opinionis erat Hallerus, qui hanc 
functionem faltem et venis tribuebat, Conf. Elem. Phyf. 
T. I. p. 154- 

(2) Conf. D. L a n g h a n s , de Confenfu partium egre- 
gia Disfertatio p. 647. inferw T. VI. H a i 1 e r i Disp. 
ad Morb. Hist, et Cum. fac. No. CCXX. 

B 


&fen fores, memorari dcbet Soemmeringi- 
u s Vir Celeb. , qui Metaftafcos doctrinam niii 
perfecte explicari, faltem magnopere illustrari 
posfe coritendit ex cognicione fystematis vaft> 
rum abforbcntium (i); Rem ferie exemplo- 
rum comprobat , quae pletaque circa puris \ re- 
forptionem verliintun Sic Cruikshan^ius 
febreni hecticam , K i t k 1 a n d i ti s exfcreatio* 
Hem puris fanari et cesfare vidcrunt post puris 
focum per amputationem ablatum. Lactis por* 
ro Metaftafm , Icterum (&) aliasque explicari 
debere credit ex morbofa lymphaticorurn vafo- 
rum abforptione. Pus in reforptione purulen- 
ta vera fua indole in fystemate fanguineo cir* 
culare non dubitat B i c h a t 


C Af It T T E RT IV M. 

Metaftafis per fotum fystema lymphati* 
cum abfolvitur. 

In ea Theoria , quam pfaecedenti Capitc ex- 

po- 

(1) Conf. S. T. Soemmeringjde Morbij 
?tiirt ^bforb. p. 173. ubi alios Auctores fuae opiuioaif 
fironos Ifiiidat. 

(2) Conf, 1. 1. p. 120. 

(3) Ann* GWr. T. II. p. 613. Ed. 


5 


pofuimus, asfumebatur matertes quaecimque 
reforpta. fanguinis masfam intrare. lam vera 
ab hac opinione differt ea , qitae quidem asfu- 
mit materiem metaftaticam a vafis lymphaticis 
reforberi , fed in fanguinem nou reduci , verum 
per ipfum hoc fy sterna ad disftta aliquando lo- 
ca mover! ct deponi, infalucatis tortuofis cir- 
culationis viis^ Hanc feruentiam inter alios 
fovet S i e b o 1 d , ubi Metaflafes /' inquit , 
,, pleruraque ministerio vaforum abforbentium , 
M dum materiem morbofam excipiunt , et a lo- 
co ad locum ferunt ^ perficiuntur" (i); et 
Richerand, qui translationem humoris cu- 
iusdam in partem longe disfitam facillimam ex- 
plicatu pronunciat illi, qui numerofas vaforum 
abforbentium anaftomofes viderit , *tamqtie per- 
fpicue rem fibi videtur proponere , tit adiicere 
non dubitet : les Mdtaflafes cesfent d^tre 
9 , pour lul un pkhiom&ne Inexplicable ; il con*- 
99 g oit dgalement fans pelne , qitau moyen des 
vaisfeaux lymphatiques toutes les parties 
communiquent enfemble ; que des liqueurs 
abforbees par ccs vaisfeaux dans un or~ 
I9 gane peuvent fe porter dans un autre , et 
w parcourir tout le corps , fans pasfer par 

let 

(i) Vid. J. B. S i c b o 1 d , Mill. Syst. Salivaiis , p. 71. 

B 


Us routes tortueufes dd la circulation" (i). 
Cum Ckr. Richerand fentientem invenio 
Auctorem articuli Metaftafe ii\ Dictionn. des 
Scienc'es M6dic. , gui ut hanc Theoriam ulte- 
fius exponat , animadvertit , abforbentium va- 
forum fenfibilitatem turbafi et mutari posfe , ita 
ut humores in' ftatu fano fibi alienos hauriant , 
et fubiungit: 3 , //' est done ntcesfaire^ pour 
i, que la Mltaflafe fe fasfe , que les vahfeaux. 
$, abfor bans foyent affects d^une manikrecon- 
,> v en able par la matiere + qui doit fore 
9 , transportte ;, que leur activit6 foit augmen- 
tte , ei qifenfin ufi point d' "irritation plus 
grand que celui exist ant fur le fiege de Paf- 
fection primitive foit etabli fur un organs 
5 y plus ou moins eloigne. II est evident que 
5> fans ces conditions la Mttaftafe ne f aura it 
1, avoir lieu" (2). 

Proxime axl hanc Theoriam accedere videtur 
ca , cuius auctor est D a r w i n u s , Phyfiologus 
Anglus , cum inf fystemate lymphatico motum 

lym- 

(2) Conf. Etem. de P/iy/iol. T. I. 302. Ed. 1817. Aiio 
loico dicit humorem reforptum fi in fystema circulatorium 
deferatur citius mutari vel expelli, hinc igitur Metaflafin 
non oriri. Conf. 1. 1. p. 479 et 484. 

(2) Conf. Diet, des Scienc* Med* in voce Mitaflafe 
p, 24, 


C 


lymphae retrogradum asfumat (i). Ut autem 
ille motus retrogradus locum habere posfit , 
ponit valvulas vaforum abforbentium in flam 
morbofo motum oppofitum exercere .posfe , vel 
paralyticas fieri. Atque hanc doctrinam ad Me- 
taflafium intelligentiam adeo necesfariam putat, 
ut fine ea puris v. c. demigratio concipi non 
posfit. On ne faurait rendre raifon du de- 
3, placement du pus d'une partie du corps 
vers une autre , que par la doctrine dtt 
5 , mouvement retrograde de quelques unes desi 
branches des yaisfeauoc lymphatiques" Ex 
hac nunc Theqria quando y. c. lac in ulceribus 
reperitur, illud primo vafe quodam fystematis 
lymphatici e mammis abforptum fuerat, et per 
anaftomofes , quas rami huius fystematis inter 
fe habent , in alium ramum advectum , qui po^ 
fito vitio laborabat , motu nunc inverfo feu re* 
trogrado ad ulcus deferebatur, intactis circu- 
lationis viis (2). Quum vero et in ftatu fano 
nonnullis lymphatici fystematis ramis hunc mo- 
retrogradum tribueret 3 ex hac hypothefi 


CO Conf. E. Darwin, Zoonomie ou lots de la vie 
wganiqiie traduit de ? Anglais par J. F. Klu-iskens, 
Gand. 1810. T. I. p. 535 fqq. 

(2) Conf. 1. 1. p. 5p 2 , 594. 


iirinae celerem transitum ex primis viis in vefi- 
cam , et medicamentorum purgantium externe 
applicatorum actionem explicat. 

C A P U T Q V A R T U M. 

Theoria qua flatuunt materlem mlgrart 
per telam cellulofam. 

Praeter mcmoraras vias , quibus Metaftafin 
abiblvi putarent , aliam quoque ad illius eno- 
dationem in atixilium vocarunt Pathologi , te- 
lam nempe cellularem. Plures vero hanc non 
ut unicam et folam Metaftafeos viam confide- 
rarunt, fed tamquam propriam aliquam et fin- 
gularem. Hie enim humor collectus circula- 
tionis viam non ingreditur , fed per telam eel- 
lulofam de loco in locum quacunque de cau- 
fa , live fua gravitate , five alia actione folido- 
rum mechanica furfum, deorfum vel ad latera 
premitur , vel acritate fua panes rodendo viam 
(ibi parat. Atic tores habeo Swietenium, 
Halle rum, inter hodiernos Hufelandi- 
um aliosque. Parotide glandula fuppurata, 
(est obfervatio Swietenii) dum exitus 
puri collecto non conciliabatur , illud viam 
fibi fecit descendendo in tela per collum, 
w humerum , brachium ad cubiti flexuram us- 

que" 


x que" (i). Ex eadem caufa Hallcrus 
narrac empyema quod pleuritidi fuccesferat , 
per ulcus brachii fuisfe iudicatum (O. 

Inter Gallos quoque non pauci funt qu! 
multum nine humorum itineri per telam cellu- 
lofam tribuunt. Raro talem Metaftafin obfer- 
vari annotaverat Gourfaud (3); Portal 
vero , postquam de telae cellularis proprietaci* 
bus disfcruit, addic ; f> ces observations ana~ 
tomiques jettent Is plus grand jour fur 
ff Fhistoire des M^ tafia fey , ou transports 
99 (Fhumeurs , fi communs dam Fdconomie ani* 
i, male pendant ou apres Us p&vres , les ma* 
ladies druptwes , la petite vtrole etc" (4). 
Sed prae reliquis hie memorandum videtiir CL 
Bordeu, qui fere omnium morborum eb* 
lumque mutatlonum fedem ponebat in tela eel- 


(r) Conf. Comra. T. I. p. 705 et p. 717. T. III. p< 
669. 

(2) Elera. Phyf. T, I. p. 12 - 14. Per telam cellu- 
lofara interius aquaui raigrare et emphyferaa et absccs- 
fimr Mecaftaticum , qui null^ praeg^esfa inflammadone fu- 
pervenit in aliquo corporis loco , opinatus fuit Lang. 
fc a n fi us , in H a 1 1 e r i Disp. 1. 1, p. ^43* 

(3) Conf. L 1, p. 5. 

(4) Conf. Anat. Me die ale T. II. p. 13. P i n e 1 , No- 
fogr. Pliilof. T. II. p. 103. et S o e m m e ri n g , 1. 4- P. 
174. Hwfelandj Path, Par* I. p. ipi. Ed. 


C 


lulari, qtiippe in qua humorum motum oscil- 
latorium demonflrare conatus fuit, unde inpri- 
mis Metaftafium historia illustraretur. Ita fibi 
telam cellulofam proponebat , ut liber in om- 
nem fenfum' foret humorum per eius cellulas 
motus: I'organe cellulaire pent done etre 
compart a une forte d* atmosphere dans Id 
quelle les humeurs ont ordinairement un 
cours libre et alfe ; ce cours venant a fs 
99 der anger occafionne des courans , des de- 
f , pots , des directions particular es , qui ont 
leur caufe dans les different degres de for- 
ce de ce meme organs cellulaire. Cest de 
ces courants et de ces directions de la ma- 
99 tlere , . . . qtfon peut faire dependre bien 
99 des phenomenes Inexplicable! dans tout au- 
)> tre fy steme" (i). Non multum ab hac opi- 
nione abludit ea , quam propofuit 111. T h i e r- 
r y (2) , ubi totum corpus animale cum fpon- 
gia comparat , quae per meatus fuos aditum 
transitumque praebeat. In textu nempe cellu- 
lofo morbos et morborum mutationes faepius 

fie- 

(1) B o r d e u , Oeuvres competes (Ed. Richerand) 
Paris 1818. 

(2) Conf. F. Thierry, Thefis in hac verba : Er- 
go^ in cellulofo textu etc." Paris 1757. inferta Halle- 
r i Disp. T. VI. No. CCLXXIIL 


C 


fieri arguit, turn ex ipfius fibrofae compagis 
quantitate , turn cellularum mutuo inter fe pa- 
ten tium et continuam unam cavitatem efficien- 
tium numero , qua materia morbifica quaecun- 
que contineri , foveri ec per quam ambulare , 
progredi et e loco in locum moved posfit (0> 

(0 ! 1. P 859 et 85^, 


SEC- 


( * ) 

SECT 10 ALTER A. 

CONTINENS THEORIAS, IN QUIBUS HUMOR 

MORBOSUS DE LOCO IN LOCUM NON 

TRANSFERTURc 


C A P U T P R I M U M. 
Ortgo harum Thtoriarum. 

i rem altius quodammodo repetanius, fique 
Stab lit Theoriam (r) filentio praetereamus 
C u 11 e n u s primus fuisfe videtur , qui in non 
nullis failtem Metaflafibus materiae migrationem 
reiicere coeperit. Nota est Culleni Theo- 
fia de Podagra eiusque retrocesfione , quarum 
de caufa a communi fui temporis opinione 
discedit. Antiqua enim ec univerfaliier recep- 
ta doctrina fcrebat, podagram nasci a materie 
quadam morbifica , certis accidentibus cauils ad 

ar- 

(i) Conf. G. E. Stalil, de Podagrae nova PachoL 
Halae 1704 inferw H a 1 1 e r i Disp. T. VI. No. CCXJ1I, 


C =7 ) - 

articulos delata , vel quacumquc vi in alia loca 
disperfd (i). Haec doctrina multis ipfi labo- 
rare videbatur difBcultatibus : (2) 

i.) Quoniam nullum esfet cvidens materiae 
morbincae in hominibus ad podagram pronis 
lignum. 

2.) Quoniam fi vel talis materies concede* 
retur, tamen explicandis morbi phaenomenis, 
et fubitis mali ab una pane in aliam translation 
nibus nequaquam congrucret. 

Pltires alias ob difficulcates quibus antiqua 
Theoria premebatur, aliam in eius locum fup- 
pofuit , quam fie offert : In nonnullis homi- 
nibus corporis conditio est valida atque pie- 
thorica ; fed ad certum vitae terminum ob- 
noxia detrimento toni in extremis partibus. 
Haec toni iactura cum toto fystemate all- 
f , quatenus communicatur, fed fpecfatim in ven- 
3, triculi functionibus apparet. Si mature et 
iam turn incidit, cum cerebri ivepyfioi in vi- 
gore adhuc est, vis medicatrix Naturae ad 
tonum in partibus inftaurandum excitatur ; 
atque hanc inflaurationem perficit interventu 
^ inflammatoriae affectionis in partium extre- 

99 ma ~ 

(i) Conf. Boerh. Aph. 1262. Mead, Monica ac 

praec. Med. 1767. p. 120. 

^ (2) C u 1 1 e n , Prim. Lia. prax. Med. 491. 


marum aliqua productae. Hacc afFectio 
postquam per dies aliquot duravit , tonus ex- 
tremarum partium totiusque corporis rcnova- 
tus est , et aeger in pristinam fanitatem re- 
ftituitur." Talem regularem dicit Podagram ; 
recrogradam vero , fi dicta inflammatio a caufa 
quadam vel interna, vel externa repente, et ex 
toto cesfet , unde tune ftomachus aliaeque par- 
tes internae in pristinum atoniae ftatum rela- 
buntur (i). Hanc Theorkm fufius quodammo- 
do expofui , quam inftituti ratio requireret ., ni- 
fi fimul fcopus esfet ostendere , illam femina 
continere earum de Metaftaii Theoriarum 7 quae 
ferioribus temporibus in lucem prodierunt , 
quarumque in fequenti v bus fermo erit. 

C A P \U T SECUNDUM. 

Exponens Theorlam qua Mltaftafis pen- 

dere credltur ab actione morbofa in 

fystemate nerveo. 

Haec Theoria potisfimum R e i 1 i o debe- 
cur (2) , qui ex principiis Pathologiae nervo- 

rum 

(1) Conf. 1. 1. 496 et 498. 

(2) Conf. Journ. der Erfirid. VI. p. 66. Uebcr die Kyi- 
fen , die den wahren Nervenkrar.kheiten eigen find; Aucto- 


C 


rum quemvis morbum a praeternamrali nervo- 

rum actione derivabat. In nervis fundamentum 

ponebat plurium , et momentofisfimoriim fymp- 

tomatum, unde concludebat omnes morbos 

quodam fenfu , morbos nervofos dici posfe. 

Animadvertebat interim distinguendos esfe mor- 

bos manifeste nervofos (i), ab iis quorum 

obfcura est nervofa origo. Quatuor igitur 

Metaftafeos cafus ponic quorum primus est, 

ubi morbus manifeste nervofus in aiium eius- 

dem generis transit , quo in cafu , quoniam de 

materiae migratione cogitari nequit , reactio- 

nem morbofam nervi cuiusdam in alium ner- 

vum ., vel in totum fystema translatam esfe ex- 

istimat] (2). Alter cafus est , ubi morbus ma- 

nifeste nervofus in obfcure nervofum v. c. in 

abnormalem quamdam fecretioncm mutatur. 

Ad hunc cafum probandum , argumentum pe- 

tit 

re J. C. R e i 1. Vcrfio germanica hie itivenitur Disfert. 
Acad. titulo J. C. Reil, Refp. A. Neumann, Halae 
1792. Conf. ^orro Journ. der Erfind. VII. p. 55. J. C. 
Reil, von den Ferfetztingen der Krankheitsmaterien , b:- 
(onden von den Mtlchverfetziwgett. 

fi) Quos etiara morbos nervofos fine materie vocave- 
runt , licet ipfe R e i 1 i u s coniicit fluid! nervei acritares 
aliaque vitia horum morborum . caufiftn fistere posfe. 
Journ. der Erfnd* VI. p. 72. 

(2) 1. I. p. 89, 90. 


tft ft ftara fano , in quo maximam videmus ner* 
*onim actionem in motum cordis, licet hanc 
tctionem non fentiamus : fimili enim modo 
praeternaturales motus et fenfus in fystemate 
nerveo adesfe posfunt , unde praeternaturalis il- 
ia fecretio pendeat, fine eo ut folica morbo- 
rum vere nervoforum fymptomata oboriantur ; 
ira ut actio morbofa nervei fystematis fe exfe* 
fere posfit exanthemate, ulcere etc., unde fie 
manifest* morbi nervofi folvuntur, et metasta- 
tice exanthema propullulet (j). In tertfo 
cafu prioris contrarium obtinet , ubi nempe vi- 
eisfim ex fuppresfa morbofa fccrctione morbus 
vere nervofus inducitur. Memoratur exemplum 
feminae hystericae , quae quamdiu post editum 
partum ulcere finuofo in abdomine laborave- 
rat , ab afFectionibus hystericis libera fuerat ; 
istis vero corripicbatur perfanato ulcere. 
Quartus tandem cafus est , ubi morbus ob feu- 
re nervofus in alium > obfcure nervofum con- 
vertitur; ubi v. c. fecretione morbofa in ali- 
<juo loco fuppresfa , in alio haec fe prodit. Hue 
pleraeqtie , quae vulgo obfervantur , Metafcafes 
pertinent, ubi v. c. ex Metaftafi fcabiei inflam- 
iriatio et fuppuratio pulmonum producitur. 

Hae omnes Metailafes , cum ex materiae mi- 

gra- 

(i) I. 1. p. ioi. 


gratione explicari non posfinc i), habetstke 
funt ut effectus reactionum nervofarum, qua- 
rum una alrcram excipic. 

C X P U T T E KT I U Of. 

Metaftafis est actlo vicaria fympathica , 

confenfualis , pendens pqtisfimum a 

fystemate nervee. 

Videtur primo adfpectu haec Theoria parura 
A praecedenti differrc, et certe Jiabet, quo 
cum ca conveniat ; hie vero aliae conditionet 
requiruntur quae ad caufam proximam Metafta* 
feos pertinere videntur. 

I d e 1 e r u s nempe hums Theoriae auctor 
ftrictiori limite fuam Metaftafium doctrinam 
circumfcripfit : Nach meinen Gedanken" 
inquit, ware Metaftafe der Uebergang ei- 
w nes krankheitszuftandes von einem Qrgan 
i ? oder System auf tin andres Organ otfer 
t , System , welches dadurch einen gleichen 
Pathologifchen Zuftand erleidet , und ghi- 

che 

(i) Ne propofitutn ordinem turbarem, omniji ea ar- 
gnmenta , qnae contra materialem migrntionem pugnant , 
alio loco, (in pane skera huins commentationis) meiacr- 


C 3* ) 

' che Jtrankhafte Phaenomene der Gattung 
, 5 darftellt CO? wobei alfo das HPefen der 
Krankheit , diefelbe Form der Reaction 
j, und dlefelben Zufalle der Gattqng , aber 
vermoge der fpecififchen Structur, Form 
und Mifchung der Thierifchen Materie des 
Metaftatisch afficirten Organs oder Sys- 
terns , feines Confenfus mit andern etc. neue 
3, Zufalle der Art hinzukommen konnen , 
99 welche in diefen Eedingungen gegrundet 
finf* (2). 

Theoriaa fuae fundamentum pofuit I d e 1 e- 
r u s in partium confenfu , qui ut proxima Me- 
taflafeos caufa confiderari debet. 

Hie confenfus duplex est , propior vel re- 
motior : (3) prof lor nicitur unione organi pri- 

ma- 

Ci) Deflectit igitur haec definitio ab ilia , qnam in li- 
min-e nostrae Disputationis ex communi opinione dedimus; 
estque arctius contracta , cum non tantum pofcat , ut mor- 
bus ex uno loco in alium migret , fed praeterea ut pars , 
qnorfum tendit Metaftafis fimilem aiFectionem pathologi- 
cam patiatur, atque pars primo affecta. 

(2) Hufeland's Joiirn. der Pract. drzneyk. ' XI. 
p. 55. ubi invenitur tractatus : Ueber die Moglichkeit der 
Einfaugung und Abfetzung des Trippergifts ," quern prae- 
cedlt expofitio doctrinae Metaftafium auctore D. I d e 1 e r. 

(3) Hums confenfus inter oeconomiae humanae fyste- 
jnatn , functiones , partesque plura genera flatuebant Anti- 
quiores , ita JL a n g h a n f i u s in Disf. de partium Con- 
fer- 


C 33 ) 

mario pfttientis cum illo quod Metaftatice affi* 
citur ope nervorum , ita quidem , uc utriusque 
partis nervorum initia fe tangant licque morbi 
percepti o ex uno organo reflexione in fenforia 
communi facile ad alterum deferatur ; remotior 
confenfus ille est , quo omnia. organa confpi- 
rant , quoniam fy sterna ncrveum omnia organa 
licet nbn directe vel immediate coniungit (i). 
Haec fympathica partium conjunctio in morbis 
a gradu fuo naturali deflectit (2). Confenfus 
in ipfo morbo ortl exemplum praebet .angina 
parotidea , qua morbus parotidum aliquando ad 
mammas, vel panes genitales femininas, in vi- 
ris ad testes defertur. 

Caufae Metaftafium ' remotac func irritabilitas 
organi pro affectione pathologica eiusdem gene- 
ris , quo praeprimis facit fimilicudo itructurae ; 
aitera caufa remota ftmt ftimuli quicumque ex- 

tcr- 

fenfu fiipra landata quinque genera enunierat , i<>. per te- 
hm cellulnrem , 20. per vafa, 3*. per nervbs , 4. per 
contimiitatem mcmbranarum , 5. per (imilitudinem parti- 
nm, Similem 'expofitionem dedit 111. Gaubius, ir: 
Path. 864. Conf. quoque Hn f e Ian d , 1. 1. p. 135, 

(1) I d e i e r us igitur ab Antiquorum opinione re- 
cedit nonnihil , et oiiinem confenfum iinice a nervis pen- 
dere ponir. 

(2) Conf. Ideler in Huf eland's Journ. der Pract* 
rwi* 1, 1. p. .69. 

c 


C 34 ) 

terni vel intcrhi , materiales vel immatcrialcs in 
tinum vel alteritm , vel in utrumque organon 
agentes. Quo magis duo organa quod ad 
ftructuram inter fe convcniunt ^ eo propius ir- 
ritabilitatis gradu et modo et reactionis vi ad fc 
accedcnt , eoque ad fimiles ftimulos percipien- 
dos aptiora magisque inftructa erunt, confen- 
fum alent , et unum alterius actionem fuppres- 
fam excipiec* 

Cum vero diverfae partes in orgario compofi- 
to potisfimum affectae esfe posfint , v. c. vel 
fystema vasculofum, vel nerveum etc., fieri po- 
terit , ut inter organa externc valde diverfa actio 
Ilia vicada intefcedat. Cum auteni propior et 
teiiidtior^ fana vel morbofa fympathia feinper 
fenfatiomim comm'unicatione nitatur; haec ve 4 
fo non nifl nervorum ope posfit perfici , fcqiti- 
tur per hosce quoquc Metaitafium mechams- 
iniiin defcere 


C A P U T Q U A K T U M. 

Duplex ponltur ^ materirilis , Dynamics. 

H u f e 1 a n d ti s median! quafi viam ingresfus 
ct materlalem retinet Metaftafin , ct^ynaini- 

accipit. 

Diiplici ehim ratione Metaftafin oriri dicic 

vel 


C 35 ) 

vel i.) per modum antagonism! ; v&) 2.) 
translationc ipfius materiae morbofae. v 

I. Metaflafis dynamica hac antagonism! nor/- 
ma nititur : omnc fublatum aequilibrium non 
tantum motuum fed et virium contraries reli- 
quorum organorum et virium ftimulos motus- 
que elicit et profert , tit aequilibrium restituci- 
tur (i). Antagonistica autem actio eo maior 
est , quo maior est partium conferifus (2). 

Suppresfa igitur vel turbata alicuius organi 
actio nimis incitat alius organi agendi ratio- 
ncm vel illud in morbum trahit ; fie exanthe- 
ma in cute fuppresfum facit, ut haec vel ilia 
corporis pars incidat in malam et vitiofam fe- 
cretionem ; fie fuppresfa cutis actio facit , ut 
plus urinae reddatur. 

II. Si Mctaftafis fit ratione matcriali , mate- 
ria morbofa ab alia in aliam partem , vel e to- 
to corpore ad fingitlares partes transfertur. 
Sic pus aliquando ex collectione purulenta fubi- 
to cvanescit , et in aliis locis dcponitur , quod 
aliquando fit per vafa abforbentia , aliquando 
per telam celluloflun (3}. 

CA- 

(1) Conf. H life land, Path. I. p. 148, 

(2) De conditionibus qime ad confenfum conftitucn- 
dum concummt , fupcriori capite quaedam dicta fiint f 
qunrc hie rcpetefe opus, non est. 

(3) Sod fatctur Hufelandus, nois .modum quo 

C 2 fce 


. ( 36 ) 
C A P U T Q U INT-U M>- 

Metaftafis repetenda cst a conamine na~ 
turae $ ad confervandam certo -gradu 
totius organistni integritatem* 

Omnia phaenomcna$ quae Metaftafium no* 
mine venire folent , general! hoq enunciatu 
complecticur B r a n d i s (i) : Wenn gewisfe 

# Thatigkeitj&n in einzelnen Organen oder in 
3, ganzen Systemen der Organifaticn vermin- 
der i werden} oder ganz aufhoren , oder 
l, uberhan.pt fur das Bedurfnifs de.r Qrgani- 
,, -fation nicht hinreichend find ^ fo ent^ 

# flehen in andern Organen lebendlge Th'd- 
tigkeiten , die ah Wurkung der Fenninde- 
^ rung oder des Aufhorens der erflern ange- 
- fehen werden konnen und den Mangel je- 
, y *ner erflcn Thatigkeit er&zeri" (2). 

nc 

i :i . 

IHK fiat,' nonnumquam pcnitus ignoriirc. Ccternm mci 
tio c;e his fncta him fuit in prima fcctibnc. 

(;) In fuo Tractatu , ' Fetfuch fiber tie Mctaftafen 
Itanov. 1798. Cum hac Theoria proxime coir^enire vi- 
detur ca , qiifim S p r e n?g e 1 i u s in qiiarta Editione 
PathoL T. IV propoftiit : tibi' vcro galvanism! leges in fce- 


(2) Conf. 1. f. p. 3- Ha'ee-igitur dcfmitio latins fe 
t'rqnairt 1 -\U*, qunc ex L o ! r y i aliorumque fen- 

ten- 


( 37 ) 

I 

Hinc actiones funt vel primariae, vel vica-r 
riac: primariac comprehendunt omncs functio- 
nes corporis animalis, live voluntati fubicttaft 
fint , live minus, lam vero omnes actiones vo- 
luntati non fubiectae fed neccsfariae, quibus in 
ilia proportione tenerur mixtio . totius organis- 
mi, ind-ucunt actiones vicarias , fi ipfae cesfant 
vel minuuntur (i), 

Ad has actiones necesfarias igitur referendac 
funt 

i.) Omnes eae actiones primariae , quae a 
prima ianv origine in corporis organismo ortae 
funt, v et- per totam vitam durant : ut fecretio 
urhiae , bilis etc. (2). 

2.) Tales actiones , quae-ecfi non in prima 

for, 

tcntia a nobis propofita fait : complectitnr enijn illas mu- 
tutiones , quae corpori inducuntur , quando naturalis qnae- 
dam actio fuppresfa esc. Eandem doctrinam. profitetur* 
E^oct. liar tog, in Disfert. Path.: Med. dq modp et, 
cavil is , quibus etc. Trai. ad^ l^hen. 1802. 

(1) Kane diltinctionem inter functiones voluntati fub- 
iectas vel minus , hypothcfm precariam vocat S p r e n- 
g e 1 i u s , in Krttifch. Ueberf* der Ztist. der Avzneyk. in. 
den letzten Jahrz. p. 402. wbi et a Brandifio expo- 
litam .Theoriam fibi proprie competere dicit. 

(2) Antiquiores quoque , fi tales actiones natural es fup- 
primerentur, et in alia pane fimile:? prodirent offectus , 
Metadafin Qppellarunt , etfi proprie fub accepta defmitione 
referri non posfent. Conf. Hoffman. 1. 1. 94, 


C 38 ) 

formationc organism! originem habeant, tamen 
ob longam duracioncm earn posfunt contrahere 
fcum univerfali mixtione affinitatem et conjunc- 
tionem , ut civitate quad donatne fmt et neces- 
lariae factac v. c. ulcus inveteratum (i). 

3.) Actiones quaedam in aliquo organo a 
certis et fingularibus ftimulis inductae pro certo 
quodam , et definito tempore necesfariae fieri 
posfunt v. c, vcnenum variolofuin , venereum etc. 

4.) Quaevis actio vicaria fimul fit necesfa- 
ria, ita ut haec non posfit fupprimi , quin vel 
nova nascatur , vel primaria rcftituatur ; v. c. 
eryfipelas, arthritis etc. 

Hae igitur funt actiones necesfariae , quae fl 
repente fupprimantur , actiones vicariae in, aliis 
organis earum vices fupplent ; atque hae cum 
primariis conveniunt, quoad illud per organ o- 
rum fimilitudinem fieri posfit, eademque fimili- 
uidinis ratio inter harum actionum efFecta inter- 
cedit , v. c. lactis fecretione fuppresfa , fi actio 
vicaria nascitur in parte , quae maiorem cum 
glandulis mammariis habet fimilitudinem, hu- 
mor fecretus magis conveniet cum lacte ; minus 
vero , fi minor crit fimilitiido. 

Qua- 

(i) Illud intellcxit Hoffmann us, cum antiqua ul- 
ccra corpori uostro medicinran praebcre affirraarct. Conf. 
1. 1. 20. 


C 39 ) 

Ouatcnus fimilitudo humoris fecreti per actio-? 
ncm vicariam cum illo , qui per primariam 
actionem feccrnebatur , pendeat a mutata flruc- 
tura organ! Metafiatice fcccrnentis r non vale- 
mus dcterminare. Verum ii actio vicaria inci- 
dit in organon, quod nullam cum primario ha- 
bet convenientiam , nulla turn qupque inter ef- 
fecta convenientia obfervabitur. Sic cesfante 
fubho in puerperis lactis fecretiqne , fi actio 
vicaria fcnforium commune petat 7 oritur deliri- 
um. Si fecretio herpetici exanthematis rcpcntc 
cesfat , actione vicaria muscujos oceupante , fit 
eontractio , paralyfis. 

Quaevis actio primaria organon habet , in 
quod eius actio vicaria potisfiimim cadat; quod 
pendet a fympathia (i). 

Omnis actio vicaria eadcm rationc cohaeret 
cum tota mixtionis et vitae organisrni condition 
ne , quam qua eius actio primaria. 

Sunt et actiones primariae 5 quae a vencno 

fpe- 


(i) Quae confundencla non est cum confenfu ; 
thia neque coniunctione ope nervorum , neque vafoyum , 
neque inotuum asfociatione haec oigana magis , quam 
quaecumque corporis organa , inter fe iungit ; fed nititur 
hacc fympathia legibns oeconomiae viventis incogmtis , 
dum confenfus quacunque ratione fenfibili per nervos , vafa 
etc., panes inter fe nectit. Ilac in re igitur Brandis 
liisfentit ab I d e 1 e r o. 


C 40 ) 

fpecifico excitatae actiones vicarias eliciunt ec 
efiidum, licet ipfae perfistant; venena ncmpe 
fpecifica corpori applicata illud peculiare ha- 
bcnt , quod ilatim nullum efFectum in corpus 
edant ; pars ad quam application: , prius modi- 
fkationem fubire debet , ut huic ftimulo perci- 
piendo idonea fiat. Cum hac modificatione mu- 
tatio totius organismi iungitur , tinde nunc vel 
irmtatae fecretiones , vel adauctae , vel novae 
(exanthemata v. c.) nascuntur et neeesfariae 
fiunu 

Quando nunc talis fecretio magis magisque 
neccsfaria fit pro univerfa corporis conltitutio^ 
ne , in aliis quoque locis fimilia exanthemata 
prorumpere videmus , ut obfervamus v. c. in 
iue venerca , in variolis ; quod toti conftitutio- 
ni mutatio inferatur, inde quoque manifestum 
redditur, quod faepe actiones vicariae oriantur, 
quamvis in loco primo excitato nulla actio fequa- 
tur , uti obfervata docuerunt circa variolas infitas. 

Nee disfimile quid obfervamus in actionibus 
primariis necesfariis ; quando nempe Itimulus 
quidam in conititutionem agens , necesfariam 
eddit alicuius organi fecretionem maiorem , 
quam cui fatisfacere posfit, oriuntur actiones 
vicariae r pergentibus quoque primariis (i). 

liinc 

(i) Talem Met'afhfm acc&foriant vocat Docu II a r- 

tog, 


( 4.1 ) 

Hinc v. c. lactis fecretio in mammis , ultimif 
graviditatis menfibus est actio vicatia , cuius 
actio primaria est abundans in utcro fecretio. 
Idem obtinet in ilia icteri fpecie ,, quae ab jta 
dicta polycholia oricur (i). 

tog,,!. 1. ut earn a Mecaftafi ftricte dicta distinguat, et 
perfpicue hanc differentiam propofuisfe videtur. 

(i) Haec fufficiant, ut aliqua ratione hanc Theorinm 
adumbraverira , qnam decem prioribns if B r a n d i s 
in fuo Tractatu expofuit, Sequentibus quinque os~ 
tcndit proximam Metaftafcos caufam extra nostrae cogni- 
tionis terminos pofitam esfe ; et dein pergit ad varias 
Metaftafium fpecies , quae ex fuppresfis , vel diminutis ,' 
vel praeternaturaliter flimulatis functionibus fecretorirs 
naturalibus oriuntur. De fingulis hlc mentionem facere 
non posfumus ; ubi opus videbitur , in altera nostrae Dis-' 
putationis parte , ad quam continue accediraus , de uno 
alterove loco fermo iitiicietur. 


PARS ALTER A t 


J CONTINENS THEORIARUM DHUDI. 
CATJONEM. 


E 


inftituto nostro acccdimus mine ad alte- 
ram Quucstionis partem refpondendam , in qua 
quacritur indicatio, quaenam ex Rcccntiorum 
dc Metaltafi opiniomktts maxime probabilis vi- 
dcatur. 

Ardutim fane est , quod hie aggredimur opus, 
Permagnis enim hanc Quaestioncm premi diffi- 
cultatibus , nemo , opinor , inficias ibit , qui 
vel fccum cogitaverit , to turn nostrac quaestio- 
nis argumcntum veriari in cxplicationc phaeno- 
meni Corporis viventis , cuius agendi ratio ob- 
fcura cst , et parum perfpecta. 

Quod a fenfibus remotum est, ratiociniis ex 
plicarc voluerunt homines , nee vcro Temper 
haec phaenomenorum explicandorum methodus 
fuccesfu caruit , licet ab altera parte opus non 
est indicarc , quam gravia damna ex levium hy- 
pothefium , nee in obfervatione fundatarum , 
farragine in icicntias Phyficas rcdtmdaverint. 

A 


I 43 ) 

A fcnfibus autem remota cst ratio 
menorum , quae in corpore humano Metaftafin 
conftituunt. 

Hinc diverfae circa phaenomcni cxplicatio- 
nem opiniones ; quodfi enim homini datum es- 
fet , interiora corporis vivi mysteria quafi , id 
esc vivendi, agendi , patiendique rationcs per^ 
fcrutari, perfpiccre atque cognosccre , utiquc 
facilius nodus folveretur, nee tanta relinquere- 
tur disfenfus atque disputandi occafio. 

lam vero cum homo quafi in limite cogm- 
tionis organismi viventis legum , atque agendi 
modorum conflstere cogatur , et quominus ul- 
terius in investigatione procedat, impediatur, 
minim fane noirest, tot, tamque varias exlli- 
tisfe vario tempore variaque doctrinarum con- 
ditione , fententias de phaenomeno , cujus inti- 
ma natura abdita est , atque abfcondita. 

Ut autem et ab hac parte quaestioni fatisfi- 
at, quantum per virium tenuitatem licucrit, 
indicium nostrum qualecunque proponcmus. 
Quod ut ordine quodam fiat, in duas itcruin 
Sectiones hanc partem dispescemus , quanim 
prior exponet argumenta, quibus variae Thco- 
riae, quas parte I. expofuimus, dcfendantur 
vel impugnentur ; ut fie alter a Sectio brcvisfi- 
me tradat cuinam theoriae maior probabilitatis 
gradus competere videatur. 

1 SEC- 


( 44 ) 
S E C T I PR. IMA. 

KXPOSITIO ARCUIVTi: NTOllUM , QUAE VEL CONTRA 

PROPOS1TAS timORTAS , VKL 'PRO IISDEM 

AFFERUNTUKL, 


C A P V T P R I M U M. 

Diverfo Pathologlae fystemati ,hae 3 
riae fuperftructae funt* 


V^nni prinium in id magis de in du stria incuin-. 
bere inciperent Medici', f ut corporis human! 
functionum , atque actionum rationes redde- 
rcnt , minim non est , illos talein fibi cogitas- 
fe explicationem , quae facillima ' esfet atque 
fimplicisfima , quae a ftimulo materialr directe 
in organon applicato onincm actionem illius 
organi derivaret , quae rcm abfconditam quail 
oculis cernendam proponeret , adcoque illam 
quam proxime ad mcchanicam , quae dicitur r 
clctioncrn referret. Omnem a flatu fano decli- 
nationem ad materiem qttaradam velut huius 

con- 


( 45 ) 

conditiohis can fa m rcferebant. In quovis igi- 
tur morbo .asfumebant matcricm morbificam , 
morbi genetriccm ; in quavis Metaitafi putabant 
hanc matericm loco mover! , vel ex toto cor- 
porc in miiim locum quafi conflucre, et fo- 
cum quemdani.conllitucre, vel ex formato an- 
tea foco per omne corpus disperg'i ., vel ex alia 
in aliam partem migrare ; atque hacc certc ex- 
plicatibnis nornia- maxima arriderc ob fimplicl- 
tatem 7 atque fefe commendare dcbuit ; ncque 
per fatis longum tcmpus eximiorum defcnfonnn 
atrctorinate caruit ncc vel hodic caret : fundatu 
autcm est haec Thcoria in Pathologia humora- 
U (I). 

Ea vcro periods, qua et Phyfiologiae et ; Pa- 
thologiac facies non levitcr immutata fuit , et 
ad folidoruni in iluida vim ., et efficaciam magis 
fpectabatur , qua fluidorum vicia primaria nega- 
bantur , nifi quantum penderent a mutata foli- 
dorum-reactionc , fieri non potuit ^ quiuetMe- 
taftafis alias fortireturexplicationes: harum pnie- 
cipuas in". Partis I. Sect. II. pro inftituti ratio- 
ne exponere .cdnati fuiinus ; in quas (i oculo* 

c GU- 
I' i) Ilujiis vero indoles hoclie alio prorfus esc CIIKI-U 
nnton , quum crasiior ilia ample etc retur 9 qu.ie viriun? 
dynamicarnm , vitalium ra:ionem Aio fystemace non com- 
nrcliciideret. 


C 46 ) 

coniiciamus , cito , ni fallor , apparebit , qua- 
lis inter illas convenientia intercedat. Nobis 
faltem , nifi rein male tencamus , ita vifum est, 
varias illas fententias illud commune habere , 
quod numquam can fa proxima Mctaftafeos in 
morbifici cuiusdam humoris migratione fit quac- 
rcnda (i), vel humor Metaltaticc fe prodcns 
idem fit , qui in parte primo affecta reforptus 
fuerit (2) ; quod vero conditio organi Metafta- 
tice affecti definita ratione mutetur , unde va- 
rii efFectus morbofi ortum ducunt. Fundatae 
igitur hae Theoriac funt in Pathologia/i//^/7, 
vel nervorum , vel vitali. 

C A P U T S E C U N D U M. 

Duae igitur hodie funt principcs quafi Theo- 
riac, quaeagmen ducunt; (de minutioribus dii- 
ferentiis fuo loco dicetur). lam vcro in hoc 
et fequenti Capite ca in medium proferenda 
funt, ex quibus argui posfit , quaenam Theo- 
riae magis in obfervatione Naturae fundatae fint; 
inde enim omnis Theoriae probabilitas diiudi- 

can- 

(1) Si excipiamns ' H u f e 1 a n d i Metaftafin Materia- 
lem. 

(2) Uti (htuebant Pathologi bumorales et hodie non 
i. Conf. Diet, dcs Sc. AticL in voce Mitaftafe p. 26. 


( 47 ) 

canda est. Niinc vero ab utraquc parte praefto 
funt argumenta gravia, pro fua Theoria mili- 
tantia , unde non levis oritur difficultas , eo 
hiaior , cum obfervationuni copia fatis fit mag- 
tia , fed fingulac faepe non fatis inter fe con- 
veniant , imo potius ilbi prorfus fiibinde con- 
trariae firit , aliae minus ad rem faciant , de ali- 
is iterum fufpicio nascatur, an dcbita cura et 
-fide inilitutae et accurate confcriptac fint. Haec 
omnia metum inducunt ne in erroneum fcramur 
iudicium. 

Videamus atitcm mnic magis fpeciatim.de ar- 
gii mentis , quae Pathologos folidares impulc- 
runt, ut in Metaltafi materialem migrationem 
negarent. 

i I- 

i 

Contra Transtmioncm matc.riae per tc- 
lam cellularem. 

Ante omnia hie mentioncm, faciendam csfe 
puto earum obicctionum , quae contra hanc 
Metaftafin adlatae funt. Hie autcm quaerunt 
qunnani potentia ilia translatio produceretur ct 
quare potius in hanc quam in aliam partcm? (i) 

Re> 

(T) S p r e n g c ! , Patli. T. T. 5 516. Ed. 1802. Die/. 
&s Sc. 1, 1. p. 19, ubi ^haec 'MetaitaMs omnino ncgntur. 


Rcfpondeo aliquid hie tribui debere gravitati 
liumoris qui faepius per telae cavitates descen- 
dere obfervatur , dein multum hiic conferre 
musculorum motum et telae cellulofae -. con- 
tractilitatem (i). Neque apud alios EathoLo- 
gos Recentiores contra hanc Metaftafeos fpe- 
ciem dubia mota invenio (2). Hanc igitur me- 
chanicam infiltrationem. (3), utpote fenfibus 
fubinde ma'nifestam ., nonnunqnam locum habe- 
re agnoscimus, licet fortasfe Veteres ; nimium 
ipfi tribuerint , et inprimis longe abfit , ut 
Theoriam Cl. B o r d e u 'asfumendam ex-istime- 
nius (4) ; Sprengelio qtioque concedemes 
illam plerumque Icnte procedere et minus ap- 
tam esfe, qua illi cxpliccntur cafus , ,ubi citis- 
fime Metaftafis pcragitiir. Humores vero fecre- 
tos Icntius per telam migraturos, quam corpus 
nliquod pereg'rinum telae cellulofae inhaerens , 
non facile cum. Sprengclio opinarer. Quidni 

flui- 

(1) Haec nempe per tclam raigttitio' turn obtinct-, 
quando morbofa materies in ipfo hoc textu haeret. Conf. 
H u f e 1 a n d , 1. 1. p. 191. S i e b o 1 d , Hist. Syst. Sali- 
valis p. 129, 133. Richter, Specielle Thcrap. T, I. 

P- ^5- 

(2) I d c 1 c r , 1.1. p. 96. 

(3) Conf. H. A. C a 1 1 e n f e 1 s , Disf. Path - Mcd. 
de Metafhfi L. B. 1815. 

(4) Vid. B i c h a t , Ayat. Gen. T. I. p. 92 etc. 


C 49 ) 

fluidum corpus facilius viam inveniret > quam 
folidum ? 

$ II* 

Contra Theoriam qua ex abforptlone ye* 
narum illustratur Met aft a/is. 

Ea fuit prima phaenomeni explicatio. Cum 
autem dein haec abforptio feiiceretur, eate- 1 
nus quoque tune cadefe debuit haec Theoria. 
Hodie vero ctim multi fine ., qiiibus ne dubium 
qiiidem de venarum abforptione fuperfit (O, 
haec antiqua Theoria certe iure fuo in lucent 
iterum protraheretur. Nondum confului Auc- 
tores qui , post defiuo defenfarn hanc venarum 
abforptionem, de Metaftafi fcripfenint ; illud 
autem certe mihi perfuafitnl habeo , quod ft 
inter Pathologos folidares fine, qui hanc opi- 
nioriem amplectantur , illos 5 nifi et alia obfta- 
rent dubia (2), in Metaftafi, fninoH cum diffi- 
cultate materialem translationem admisfuros^ 
quam fi abforptionem vafis tan turn lymphaticis 
peragi cenferent. Sed fi vel eoncedamus fecre- 

tos 

(1) Conf. M a g e n d i e , Phyfiol. T. II. p. . 182. 
*T i e d e m a n n et C in e 1 i n , J^erfuche tiber die 

tiuf wekhen etc. Heidclb. 1820* p. 112 fqq. , 

(2) Quae deinceps .memoranda, fqq. 

D 


C 50 ) 

tos humores a vcnis reforptos fanguinis inasfae 
tradi , nonne turn in ipfo Tangerine vestigia ho- 
rum humorum reperiri deberent ? Contrariutn 
fcilicet decent et obfervationes et experimen- 
ta. Sanguis hominis lue venerea contaminati 
morbum venereum non propagat (i)* adeoquei 
Illud miasma non continet, quod utiqife locum 
haberet , fi liquor ex ulceribus reforptus non 
mutata indole fanguinis masfarn intraret^ De 
yariolis idem docuit experientia (2).- Niimquam 
in fanguine verum pus inventum est eo tempo- 
re, quo Metafkfrs purulenta locum habe- 
bat (3) , neque in fanguine hecticorum (4) , 
quorum morbofa corfditio a piiris in fanguinem 
1-eforptione derivari folet ,(5), 

Pulcherrima y quae a Bichato' inrtituta fu'nt 
in canibus experimentay ubi bilem , urinam aln 
osque humores in- venam iugttlarem iniecit, do- 
cuerunt incommoda quidem inde experta fuisfe 
ilia animalia-y fed in fanguinis eirculum talcs 

hu- 

; (i)- d'ir'taiin e r, Ferliand. Over de Vewiftlx Zick- 
tc , p.- 78^ 

(2) Darwin, 1. 1. T. L- p. 172. 

(3) Diet, des Sc. Med. l.'l. p. 22 * 

(4) Conf. S p r e n g e 1 , Path. T. II. p. \4- ct 2I -- 

(5) Cui fententiae praeter alios Oi?ponere qr.oquc 
clco' 1 o !.'. K u n t e' r ti in/ Conf, S p r e n gel, 


Vi.- 

I 

V 


C 


humores redire posfc fine eo > lit Temper mors 
infequatur. Qiiurii vero Metaftafis illorum hu- 
morum fecuta non esc , tiihil aliud haec [expc- 
rimenta probant , quam quod iliac matcrics 
fenfim in vafis circumdilctae fanguini posfint 
asfimilari , fine eo ^ ut ulcerius oeeononliae ani~ 
mali noeivae fine (i); 

nt 

Quae contra Theoriani pugnant , quti hu- 

mor fecretus fystemate lymphatico re- 

forptus in masfam [angulnis dela- 

tus Metaftafin creareti 

Ea arguments quae priori adduximus , tit 
refelleretur ibi propdfitum fystema, hk fuam 
*quoque , imd maiorem 5 inveniunt" applicatio- 
nem. Sed praeterea: 

i.) Omnis matefia per vafa lymphatica ab- 
forpta , in his et praefertim in glandulis maxi- 
ma fubic mucationes ; qiiando vero deiii fyste- 
ma fangiiineum intrat ^ cumque ftinguirie misce- 
tur , fieri non potest quin etiamfi nullam vel 
in glandulis pasfa fuisfet mutationem, hie fuas 

proprietates prorfus amittat (2). 

In 

(1) Conf. B i c h a t , Anat. Gtn. T. II. p. <5i2. 

(2) Conf. Sprengel, Path. T. I. p. 312. Edit. 

D 2 l8 2 ' 


< 5* ) 

In flatu fano hac de r'e nullum dubium ; ab- 
forbetur pars tenuior urinae , fed haec ante- 
quam fanguinem intrat prorfus fubigitur, et 
nulla eilis indicia in fanguine exp'eriraur; fed fi 
vel lirinae excretione impedita , vefica praeter 
inodutn curgeat", et vafa lymphatica uberius 
habent , quod abforbeant 9 tamen nullum uri- 
nae vestrgiimi in fanguine , et Metaftafis urino- 
fa non obfervatun Quaeritur autem , an de 
quocunque humore etiam acerdmo morbofe fe- 
creto ita fit ftatuendum ? Si humori abforpta 
peculiaris flimulus est , vel ilia materies ejus- 
niodi est, ut naturae animali asfimilari non 
posfit, v. c. ichor 7 turn lymphaticum fystema 
ipfum inflamTBatur non raro (i^), et fymptoma- 
ta nascuntur faepe lethalia , quae vero cum Me- 
taftaiibus nullam habent convenientiam (2). 
Tales vero cafus rari funt (3). 

a'.} Tempus-^ quo Metaftafis peragitur, fae- 
pe 

1805. et p. 2'jii. Edit, quame. Brandis, 1. 1. p. 5^. 
I d e 1 e r , 1. 1. p. 89 , 90. 

(i) Ex S p r e n g e 1 i i opinione tales humor es par- 
tira qiioque excernerentur per diictus illos excretorios 
glandiilaruiri , de qiiaruui pracfcntia pace Vir. Clar.- duoi- 
tare liceat, 

' (2) 15 r a n d i s, 1. U p. 62 et 63. S p r e n g e 1 ^ \< 1 
o. 3<j<5. T. I. Edit. 1^02. 

^3) Spr en-gel, 1. 1. p. itf* 


. C 53 > 

/ 

pe brevius est, quam quo humormtt migratio 
per varias illas vias et fubfcquens depofido 1'Or 
cum habere posfet (i). Sacpc momenco citins 
abfcesfus in fuperiore corpori$ regione eva~ 
ncscit , in inferiore fe prodit, Memorabilem 
hue pcrtinentem cafum obfervavit Idelerus 
in podagrico , cui postquam pedes fubito frigor 
ri cxpofuerat , mox pars capitis capillata in- 
ilammatione .correpta cst , pedibus inde liberty 
tis (2^. 

8 IV, 

Quae obftant Theoriae, nbl asfumitur , hu- 
mor es vafis lymphaticis reforptos , qua ta- 
les i in illo fystemate per omne 
pus poafe deferri, 


Haec quoque Theoria niultis adverfatijr 
daimentis anatomicis et phyfiologicis : 

i.) Animum advertamus ad doctrinam in* 
geniofi fed hypothefibus nimium indulgcntis 
D a r w i n i. Repudiatur haec doctrina : ^.) 
quoniam falfa est hypothefis moms retrogradi 
in vafis abforbemibus : nulla proftat obfervatio 

quao 

(1) S p r e n g e 1 , 1, 1, p. 303. Edit, 1809, et p. 221 , 
Edit, qiuirtac. 

(2) I d e 1 e r , t l; p. 89. 


( 54 ) 

quae doceat valvulas huius fystematis eo usque 
posfe relaxari , ut arteriarum modo contcntum 
liquorem propellerent ( i ). Soemmeringi- 
ti s in laudata Disfertatione duo refert experi- 
menta , quae pro doctrina D a r w i n i a n a ma- 
gis militarent quam vel ab ipfo D a r w i n o in 
fuae Theoriae favorem adducta argumenta (2). 
Haec vero experimenta in cadavere funt inftitu- 
ta ; cumquc inde minime concludere liceat , 
quid in vivo corpore accidere posfit , 55 num- 
5, quam fe eo abripi pasfurum dicit , ut cum 
,, D a r w i n o in motu retrograde lymphae 
5> caufam Metaflafeos quaerat" (3), qua in re 
fecum facientem habet B r a n d i s (4). /5.) Al- 
tero loco huic Doctrinae obiicitur, quod mi- 
nus accurata nitatur cognitione anatomica , 
quum manifestum fit inter plures panes, quae 
locales affcctioncs fibi communicant, talem 
nexum per vafa lymphatica minime exfistere (5). 


0) Sprengel, 1. 1. p. 281. ct 304. Ed. 1802. et 
p. 1 8 1. Ed. IV. Conf. quoque T i e d e m a nn et G m e- 
lin, Ferfuche fiber die wege etc. p. 26. et 113. ubi ex- 
perimentis dcmonftrarunt , talem motum retrogradum , 
etinvnfi valvulae non obftarent , tamen locum non habere. 

(2) S o e m m e r i n g , de Morbis vafor. abforb. p. 158. 

(3) Soemmering, 1. 1. p. 1 19. et 180. 

(4) B r a n d i s , 1. 1. p. 97. 

C5) Sprcngcl, 1. 1. T. i. p. 304- 


C 55 ) 

.) Altera Theoria quae fub titujo huius $ 
comprehenditur , est ea quam tuetur CL Ri~ 
c h e r a n d. Ille cnim difficultates perpendens 
quibus premeretur Tjheoria ilia , quae ex humo- 
re vafis lymphaticis reforpto , in fystema fan* 
guineum introducto, hide iterum deppfito Me- 
taftafin explicaret , circulationis vias vitare cona- 
tus fuic. Ex reforpto in ulceribus pure nimia 
copia , vel depravatae indolis , eoque in fangui^ 
nem delato febrim hecticam originem petere 
videbat (i); hinc yero cum in alia corporis 
parte abscesfum repente obortum, altero fubla? 
to , plerivari non facile posfe intelligeret , alb- 
am excogitasfe videtur viam, folum nempe fys- 
tema lymphaticum per quod humor reforptus 
qtiicunque ab uno loco acj alterum etiam remo- 
tisiimum moveri posfet (2). 

Huic Theoriae adverfatur : # .) quod incredi- 
bili vclocitate in nonnullis Metaftafibus humor 
deportari deberet (3), quod omnino in minimis 
illis vasculis veriiimilker non contingit : /3.) fi 
valvulae in illis adfint , hae non tantum motum 
retardaren^ , fe4 et impedirent quo minus in om- 

nem, 

(1) Conf. Richerand, Nofogr, et Therap. Chi- 
rurg.'T. I. p. 306. 1821. 

(2) Vid. pag. 19, huius Comment. 

Co) Cogiremns v, c, de exempio praeccd, memorata. 


C 56 ) 

nem fenfum humor abire posfet. y.) Si vero 
Vascula ilia tot connectantur anaftomofibus , ut 
liquor illis contemns omne corpus posfit per- 
currere , iquare turn per univerfum corpus non 
dispergitur? Unde tune icterus aliquando per-- 
fecte dimidiam corporis partem occupare vifus 
cst? (i) unde, quod ipfe Vir Cl. obfervavit, 
ex unguenti mercurialis infrictione unum tan- 
turn corporis latus effectus expertum fuit? (2) 
Nonne praeterea ipfa ilia vascula contentum 
humorem fubigerent et lymphae asfimilarent, 
faltem eius vires fpecificas admodum infringe- 
rent? Hisce omnibus (1 addamus, demonftra- 
tum non esfe , an non alicubi cum venis vafa 
lymphatica communicant (3) , atque fie tamen 
circulations vias ipfe humor ingrederetur ; elu : 
cescit, ni iallor, non paucis dubiis hanc Theo- 
riam esfe obnoxiam. 

(1) Ephem. Nat. Curiof. cent. III. Obferv. 64. 

(2) Richerand, Phyfiol. T. I. p. 303. 

(3) Conf. H a 1 1 e r , El. Phyf. T. I. p. 178. T i e d e- 
m a n n et G m e 1 i n , 1.1. p. 76. 


CA- 


( 57 ) 
C A P U T T E R T I U M, 

Argument a . quae mox memoratls reponl 

posfuntj u* wilgratlo materialis vin- 

dlcetur. 

Neque tamen nihil in defenfionem huius 
Theoriae , ut ita dicam , materialis in medium 
proferri potest, quod niii ab oppofitjs dubjis 
illam folvat, faltem eorum pondus atque vim 
infringit et labefactat. Quid de humoris mor- 
bofi per tcxtum cellularem transmisfione atque 
deportatione ftatui posflt, fuperioris Capitis 
I. fufe fads nos disputasfe credimus , ita uc 
ilium locum ulterius exponere non fit opus. 
Ad alia igitur pergemus, 

si. 

Primum contra hanc Theoriam argumentum 
fuit , quod 'humor h Met a ft and indicia non 
reperta flnt In [anguine. 

Ab altera vero parte non defunt obfervatio- 
nes, quae contrarium indicare videantur: pus 
reforptum in fanguine vifum fuisfe notat H a 1- 
lerus (i). Serum fanguinis ictericorum bi 

lis 


In A^endis ad El. Phyf. duramodo conftet an ve- 

ram 


C 58- ) 

lis principium tingens contincre non raro fuit 
obfervamm ; et veram bilem in yafis Jymphati- 
cis repcrisfe fe indicac Soemmeringius (0 
in fanguine II e c k e r u s (2). Si obferyatio- 
ni fides habenda in fanguine repertum fuit hy- 
drargyrum (3), Gir tanner i aliorumque 
cxpcrimcntis de fanguinis a miastnate vene- 
rco , variolofo , immunitate opponi potest ob- 
fcrvatio, qua conftat , infantes fugentes effec- 
tus experiri pharmaci y. c, dr ast i?i a raatre 
lactante asfumti, 

Sed etiamfi vel nullum umquam humoris Me- 
taftatici indicium in fanguine repertum fuisfet, 
tamen ad eius abfentiam concludere praeceps 
foret iudicium: quoniam quantitas humoris re? 
forpti ratione tctius masfae fanguinis , quocum 
communicator, et per quern diffunditur, adeoi 
tan turn exigua plerumque esfe posfit , ut hebe- 1 
tioribus nostris fenfibus , e| fallacibus experir 
mentis nequeat detegi, 

mm pus fuerit , an potius lymplia coagtilabilis , cuius 
onm pure fimilitndo in errorem quoquc duxisfe videtur 
f I a e n i u m Rat. Med. T. I. C. XL p. 64. 
(ij De Morb. vaf. Abforb. p. 122. 

(2) Kunst om euz. T. II. p. 750, 751, 

(3) Consbruch, Bandb* der Pathtf. 101. 


( 59 ) 
II. 

Alterum quo haec Theoria impugnatur argu- 
mentum est, brevius temporis fpatium , quain 
quo tails translatlo posfit intelligL 

In nonnullis certe Metaftafmm exemplis haec 
obiectio momentum haberet. Nonne vero re 
forptio iam incipere potuit , antequam de trans- 
latae materiae in alium locum depofitione all* 
quid confliterit? (i) Praeterea arctioribus nos* 
tra organismi legum cognitio circumfcripta esc 
limitibus , quam ut conflituere valeamus tern- 
pus , quod ad talem migrationem fufficiar, 
Nonne incredibili velocitate urina post pastum 
nonnullorum ciborum pulfa de eorumdem ali- 
quibus testatur proprietatibus ?'; De viis fcilicet 
ita dictis clandeflinis minime conftat, quantum- 
vis eas cxistere nonnulli praedicavcrint (2) ; 

fed 


CO Hinc quoque fortasfe dcrivandum est, quod in 
taftafi fanguincm immunem faepe ihvenerunt, cum non 
flpto terapore experimentum inftituerint. 

(2) Conf. M o r g a g n i , Ep. Anat. Med. XLI. Art. 2. 
Haller, El. Phyf. T. VII. p. 378 fqq. Magendie, 
1. 1. T. II. p. 380. Tiedemann et G m e 1 i n , 1. 1. 
p. 26 et 116. qui rem extra omn.em dubitationis aleam 
pofuisfe videnttir. Experimenta ab Home inftituta ex- 
plicationem forte mutuari posfent ex duplici abforptione a 
venarum nempe et vaforum^ lacteorum. 


fed fi vel daremur , nonne id ipfum lianc Theo* 
riam flabiliret potius quail} infringeret? 

HI. 

Tertium quo contra hanc Theoriam utuntur 
argumentum petitur ab ilia lege , qmomnecon* 
tinens in contentum agh, unde liquor ab- 
forptus varias et magnas fitbire deberet mit- 
tationes , antequam ad locum Metaftatke aft 
fectum perveniret. 

Si materialis migratio locum habere ponitur, 
et depofitio in aliquam partem , omnino hoc 
phaenomenon multo minus mirandum , et in^ 
tellectu magis commodum foret , fi materics 
quovis demum modo mutata , quam fi eadem 
prorfus indole, qua abforpta fuerat, alio loco 
deponeretur (i). 

Rem illustret exemplum a lactis aberratione 
petitum (2). Hie enim fi tumor in femore 
aliove loco apertus verum lac funderet, hoc 


(1) Unde minim videri posfit Sprengelium (Ed. 
IV. 310. d.) contrarium huius opinionis inter argumen- 
ta contra materiaiem Metaftafin collocasfe. 

(2) Disfimilitudo inter duos hos humores probat Sp r e n- 
gelius Path. T. II. p. 408. Reil, in Journ. der Erf< 
VII. p. 62 fqq Brandis, 1. I, p. 137 fqq. 


phaenomenoh legibus Naturae viventis minus 
conferitaneum videretur , quam fi uti obferva- 
tio videtur docere , lac post iter per fystcma 
vasculofum abfolutum , mutata nonnihil natura 
iterum prodeat et effimdatun 


* 


SEC- 


SECT 10 ALT ERA. 

ULTERIOR THEORIARUM INDAGATIO. 
CONCLUSiO. 


C A P U T P R I M U M. 

Theoria Met a ft a/is, materlalis. 


n 


on haec Theoria crasfiori iiititur fystemati 
Pathologico humoral! ; non abforbent vafa lym- 
phatica tamquam tubi incites quodcunque iis 
obferatur fluidum , fed eorum fenfibilitas huic 
Itimulo accommodata csfe debet; fimulac nunc 
quacunque de caufa haec fenilbilitas turbetur, 
mutatur quoque illorum actio, unde nunc li- 
quores abforbent- vel copia f6lito maiori , vel 
tales , quos in normali llatu refpuerent ; ex hac 
fcnfibilitatis mutationc explicantur illae turbae^ 
quae non raro Metailafm comitantur. Ut igi- 
tur Metaftafis accidat , tria haec requiruntur: 
i.) ut ab ipfa matcria Metaflatice deferenda 
Vafa abforbentia ita afficiantur, ut eius abforp- 

do- 


C 


tioni apta fiant , 2.) ut corum actid augcatur* 
30 ut in organo Metaftatice afficicndo irrita- 
bilitatis gradus maior fit , quam in primaria afr 
fectionis fede (i); 

lam vero in flatii rnaxime liatttrali rcfdrbc- 
tur bills ; urina ; lac etc. adcdque ostiola vafo- 
fum abfdrbentium istis humoribus recipiendis 
accommodata funt ^ interim nulla Mctaftafig ; 
fed malori virtute agunt vafa; fi maiori 
tute fuo abforbendi munere funguntur, eo i 
quoquc potion vi in abforptum humorem rea- 
gent , et ipfi proprietatcs adiment , quibus rio- 
' civus oeconomiae fieri posfet^ Quddfi vero ro- 
bur vaforunt lyiiiphaticdrum fcforptae rhaccriei 
fubigendae impar fuerit,- ipfuni hoc fysicmn 
vitiofe afficeretur ,- et propfiurri niorbum fisteret 
v. c. ttiiiloreg glandularum j eafum inflanimatio- 
nes etc^ Tandem quaeritur quanam potius vi 
in hunc quam in ilium locurti ilia materles it^- 
rum deponeretur : a maiori irritationis gf'adtt 
repetun: ; nee ob'iiitar^ dummodd illud vindi-. 
care liceat , ab hypothefi hanC Theoriam mini- 
me immunem esfe , quod fubinde eitis auc tores 
praedicavernnt. Nonne enim hypotheticum cst. 
iGterum topiciim inde oriri , quod partkukc 

bi- 

(i) Con?, locus f qticm ("pag. ao'O retnlimus ex D^ 

v^v 6V. MM* 


( 64 ) 

bills per fanguinis tiiasfum disperfae ob maio- 
rem afFectae partis irritationis gradura in co 
tan turn loco fedem figere follicitarcntur (0? 

C A P U T S E C U N D U M. 

Dubla quaedam contra Dynamicam Theo- 
rlam mot a folvuntur; 

i*.) Obfervatur aliquando collectio purulen- 
ta Metaftatica absque praegresfa topica inflam- 
matione (2). Quodii autem omneni puogene- 
fin anteeedere dcbeat inflammatip , certe mo- 
Tnentofisfimum hinc contra Dynamicam Theo- 
riam defumitur argument-urn. At vero rem pau- 
lisper exactius perpendamus. 

Obfervaverat 111. II a e n i u s 7 furunculos 

non- 


(1) Memorabilis est locus^ Langhanfii, 1. 1. p. 653. 
Quaenam caufae funt, cur unum contagium magis hoc 
w modo et non alio in corpore agat , et cur in hac vcl 
ilia tantnm parte adco mirabiles producat efFectus , id 
quidem , ut lubenter fateor , plane me fugit. Theore- 
ticis baud adeo difficile crit pro lubitu varias hie dete- 
,, gere caufas , led invenire caufas , quae vcritati et na- 
^ turae hornm coinagiorum refpondent , res est omnibus 
difficillima." 

(2) Conf. C a 11 e n f e 1 s , Disf. Path - Med. de Me- 
taftafi p. 22. 


nonnunquam in iis , qui a variolis coilvalescunc 
fieri . fine praegresfa inflammatione , nifi folius 
tenfae a materia cutis; fed, inquit, tumor 
unica die nascitur , augetur et apertus incipit 
nonnumquam eodem illo die pus funde- 
re" (i). Hie vero fummo iure quaestio 
mover! posfet, an non ulla licet brevisfima in- 
flammatio furunculos praecesferit. Scilicet et 
in fanisfimis et robustisfimis - corpoiibus brevis- 
fimo faepe tempore furunculos oriri et pus fun- 
dere videmus, quod certe nihil aliud probat 
quam quod brevi admodum temporis intervallo 
pus creari posfit. Hue quoque pertinere vi- 
denttir ill! cafus , quos S'wietenius aliquo- 
ties fe obfervasfe refcrt , tibi collectiones pu- 
rulentae reperiebantur praegresfa febre ? fed 
nullo inflammationis neque univerfalis , neque 
lopicae figno (2). Ex quibus coniicere est, 
vel deceptum fuisfe Swietenium, vel pus 
absque praegresfa inflammatione genera turn fu- 
isfe. 

2.) Huic quoque Theoriae obiicitur quod fi 
in quocunque organo quicunque humor fecerni 
posfet (3) , irrita foret mirabilis ilia fingulo- 

rum 

(1) De Ha en, Rat. Med. T. I. C. XI. p. 65. 

(2) Conf. Comment, in H. B o e r h. T. II. p. 81. 

(3) Quod (ic entmciat Hall er us El. Phyf. T. II. p. 

E 3^9- 


rum organorum fabricti. Speciofa fatie 
do, fed quae Theoriae veritatem , fi aliunde 
hacc conflate posfit , minime potesc infringere* 
Quid in ftatu pathologico accidere posfh * 
quaenam induci mutationes, illud definire extra 
nostrae cognitionis fphaeram pofitum videtur* 
In Tola igitur obfervatione potius acquieseen* 
dum, fi ex alio fonte via non aperiatur ad 
phaenomeni interpretationem* 

C A P V T T E R.T I U M. 

Obfervationes quae dam , quibus nitituf 
Theoria actionum vicariarum* 


Ea 6st difficultas maxima qua pretaitur eo* 
rum opinio , qui ex maceria vagante Metaftafin 
enodare volimt-, quod Meciaftafes oiferventur 
in morbis , in quibus de materia cogitatio esfe 
non potesc ; quid v. c. migraret in Metaftafibus 
inorborum nervoforum fimplicium? (0 Ex 

M- 

369. F'cre quilibet hunio'r per quodc'un^ue c'olum fepa* 
rari potest." 
(i) Conf. Richt'er^ 1.] 1. p. 71. Ideler, 1. ! 

p, pa. 


C 67 ) 

fluidi nervei problematic! viciis hacc phacnome- 
tta interpretationem mutuari non posfunt. In 
puerperis faepisfime , ii lac ftillure dcfinit , ob- 
fervantur afFcc clones hervofae -omnis generis : 
quid hie in fystcmate nervco accidat , ignora- 
mus; fed ex lactis Metaftari material! ad ner- 
vos , non facile quis ea phaenomena interpreta- 
bicur. Neque vel Antiquiores in fimili cafu de 
materia ad nervos $ vel cerebrum delata cogita- 
verunt. Quando obfervaverac G o r t e r u s in 
ulceribus cum laefo netted intumescentiam mag* 
nam , convulfionem vel infaniam praefagisfe , 
^p in cafu, non materiem morbi in cerebrum 
dclatam , fed ipfum cerebrum in confenfum era- 
hi existimabat i. 


Auctores Theoriae Dynamicae hac potisfi- 
mum obfervatione nituntur: Met aft a/is humo- 
ris culusdam fecretorii non oritur ex huius 
humor is in fangulnem re for pt lone , fed ex 
impedita illius fecretione. Hanc Thefm fe- 
quentes obfervationes confirmare videntur : 

i Q .) Metaftafis urinofa non obfervatur > 

quan- 

(0 Conf. Med. Hipp. Ad.. Aph. 65. Sect. V. Arc. 2. 

E 2 


quando vefica lotio target fed qaando impedim 
illius cst in renibus fecretio. Ligatis ," in- 
quit fummus Hallerus, urcteribus , fali- 
vae viscidae ^copia profluxit ; artcriisque re- 
*j, nalibus revinctis vomitus urinofus fuccesfit in 
cane utrimque ," et Omnino monere opor- 
5 , tec , hanc adeo varias per vias expulfam uri- 
nam eiusuiodi fuisfe quae cum fanguine non- 
3, dura in renibus fecreta circumivic. Sed 
cdam corruptis cum renibus , et obflructis , 
ut in exemplo oscendimus, ureteribus, cirai 
nihil ad veficam veniret , tam^n urinofa na- 
tura alieno loco apparuit ( i ) " M b r g f a g n i 
in cadavere hominis urinae in veilca retentione 
laborantis, veficam ultra modum distentam iri- 
venit ; nullibi vero in reliquo corpore fano uri- 
nofa natura detegi potuit (2). 

2 Q .) Quamdiu mammae lac multum conti- 
nent > 

(0 Bailer, EL Pliyf. T. II. p. 570 fqq-. Conf- et 
Gaub. Path. 559.- Tales de industria hie cito testes , 
qui novarum Theoriarum participes non fueriint. Quod 
vero hi Auctores particulas fecernendas iam in fartguine 
praeexlstere ftatuerent , hodie vero 'totiim illtid opus glan- 
dulis tribnatur ,- nostram Thsfm .11011 infringit , dmnmodo 
de facto conflet in exemplis memorato. Eximium quo- 
que cafum refert Brandis, 1. 1. p. 200. a Dawfono 
proditum in Phil. Tranf. Vol. LI. p. 215. 

(2) Morgagni, Ep. Anatr. Med. XLI. Art. 8. 


C 69 ) 

ncnt, Metaftafis lactea locum notThabet (i), 
verum turn dcmUm , qnando illius fecretio fup- 
presfa est. Quinimo ante lactis in mammas 
ingresfum iam obfervanttir Metaftafes (n). Quan- 
titas humoris lactei inMctaftafi faepe adeo mag- 
na est, ut nulla ratio fit inter illam et earn 
quantitatem , quam mammae durante illo tern- 
pore fudisfent (3). Quodfi a reforptione Mc- 
taftafes lacteae orirentur , plurimae locum habe- 
re debcrent tempore ablactationis ; contrarium 
docet obfervatio. 

Hue quoque referri posfunt quaedam illorum 4 
argumentorum e quibus nonnulli -cpnficiunt, fe^ 
b'rem puerperarum, tumores abscesfiisque a 
reforpto lacte nbn inducl (4), 

3. Nulla vero in functione propofita Thefis 
magis confirmatur quam in fuppresfa perfpira^ 
tione cucinea. Si aliunde y ita hinc praeprimis 

mar 

(1) Snnt . tamen obfervat;ones , nbi frnml in mnmmis 
lac feceraebntur. Dehoc cafu Vid. ea quae ultima Part. I, 
rota-.a flint, ubi talem Metaftafin accesforiam appellar-i 
diximns. 

(2) Conf. Reil, in Journ. der Erf. etc, VII. p. <fa 
Art. 3 , ubi plura argumenta collecta inveniuntur. Conf, 
ct S p r e n g e 1 , 1. 1. T. II. p. 408. 

(3) R e i 1 , 1. 1. Art. IV. B r a n d i s , 1. 1. p. 142. 

(4) B-urferius, Inft. Med. Pract. Vol. I. 4^ 

fqq. 


( 7 ) 

manifestum r fk non a reforptione fluid! excer- 
nendi , fed a fuppresfa illius fecretione Meta^ 
ilalin esfe repetendam. Illud fluidum perfpira- 
tionis cutaneae , non uti alii humores excremen- 
titii , primo colligitur cavo quodam, unde re- 
forberi posfit , fed ex ultimis vaforum capillari- 
um arterioforutn finibus mox ad cutis fuperfi- 
ciem deponitur. lam vero frigori exponntur 
corpus eidem non asfuetum : mox augetur uri- 
nac fecretio , vel nascitur diarrhoea, quod non 
facile a reforptione fluidi per cutim excernendi 
ad veficam aut intestina delati explanabitur , 
cum , quod abforberi posfit , fere non detur. 

4.) Icterus oriri yidetur non tarn ex bilis 
reforptione , fed ex impedita illius fecretione ; 
ex multis obfervadonibus hasce paucas comme- 
inorasfe fufficiat: .) In cadaveribus hominum 
ictero exftinctorum , tjuam plurimum hepar in* 
ventum est fcirrofum , induratnm , ulcerofum 
vcl in genere tale , quale ad bilem fecernendam 
non esfet idoneum ; /3.) In icterici cadavere 
aperta inventa est via , quae ad duodenum du- 
cit (i), unde patec , bilis exitum non fuisfe 
obftructum, adcoque ex impedita bilis excretio- 

ne 


(i) S t o 11 , Rnt. Med. Vol. III. p. 402 fqq. Liber 
iiiiiilomiiius erat eiiixixus in duodenum." 


BC hunc icterum ortum non duxisfe : y.) No* 
bills Callus , cum porum biliarium ea pane , 
qua duodeno inferitur, lapillo pifum magnum 
j, adaeqtiante .adep obflructum haberet , ut ne 
tantillum bijis per cam expurgari potuerit , 
? , rcgio taruen morba infectus non fuit" (i). 

Quod iterum probat, impeditam bilis excre* 
tiqneni non Temper ieterum inferre (2). 

Est autem et pbfervatio , quae pofitae Theft 
adverfari videtur i quod fciliqet ferum fanguinis 
icterici flavo colorq lit infectum, At vero a.) 
illiid principium tingens non est vera bills ; 
/S.) non in pmni ictero obfervatur; y.) 
numquam obfervatur quoque in fanguine 
ictericontm (3), 

Est et i^bi ictero praefente , ipfum tamen 

he* 

(1) Obfervationem refert M o r g a g n i ? Ep. Annt. 
Med. XXXVII. Art. 34. 

(2) His certe fimilibusque obfervationibus mirum non 
st , ncutisfirai ingenii Medicos Boerhaavium, Mor- 
g a g n i u m , 1 1 n 1 1 e r u m in earn adductos fbisfe opinio- 
nem , ut bills- aliorumque humorum elementa in fanguine 
prae.existcre ftatuerent , ct icternm turn produci , quaiida 
bllis materia in fanguine remaner^t 8 iecore illam non fe^ 
cernente. Conf, M o r ^ a g n i a Ep, Anat, Med, XX^VII, 
Art. 9. et 32, 

. (3) Ut vidisfe fe tcstatur B r a n d i s , 1. I. p, 173 , 
174. et pluries obfervatio tlocet. 


hepar fimul copiofe fatis fuo munere Fungitiir, 
quae conditio polycholiae nomine venit. Hie 
vero nulla deprehenditur ratio , nullus nexus in- 
ter bilis in hepate fecretionem et ipfum ieteri 
phaenomenon , unde conftare posfit , icteriim a 
bilis in hepate fecretae reforptione , et in cu- 
tim dcpofitione derivandum esfe (i). 

Praeter eas quas mine memoraviraus obferva- 
tiones plura alia argiimenta non levisfimi pon- 
deris pro fua re adducit B r a n d i s , quae ve- 
ro defcribere riec opus est , nee volo , quoni- 
am apud ilium Auctorem ubi de fingulis Me- 
tallafibus agit, fufe fatis exponuntur. 

C O N C L U S I (X 

Eo igitur pervenimus , ut nostram fententi-' 
am aperiamus de duabus illis Theoriis, quae 
hodie Pathologorum in Metailafi explananda 
agmcn ducunt. 

Propofuimus, quantum fieri potuit, dubia qui- 
bus titraque Theoria premerctur ; varias retuli- 
mus obfervationes , quae huic vel illi faveant; 

nee 


(i) I-finc ill^ icterus ad Metaftafes accesforias (ut Doct. 
JI a r t o g vcca:) refertur. Conf. B r a n d i s , 1. 1. p 
181 fqq. 


( 73 > 

V 

nec celavimus , ni fallimur , eas quae cuique 
Theoriae repugnarcnt. 

Sentio autem non parvam difficultatem inde 
exfurgere , quod obfervationes non fatis bene 
inter fe conveniant, vel nonnumquam contrari- 
um docere videantur , unde pro parte ingens 
illud discrimen inter binas has Theorias iure 
videtur derivari. Hie certe , fi ialicubi , me- 
mores Temper fuisfent obfervatores regularum , 
quas in obfervando et obfervationem fcriptis 
tradendo usque ob oculos habere debent. Quip* 
pe inde Theoria fuum mutuatur pondus , quod- 
fimplicisfima fit , quod in' Naturae obfervatione 
fit fundata; eoque erit praellantior , quo plura 
iterum ex eadem phaenomena explicari posfunc. 
lam vero disfimulare non pobfumus nos primo 
captos fui'sfe veri ilia fimilitudinis fpecie, quam 
Theoria Antiquorum vel (fi ita dicere liceat) 
material^ prae fe fert ; nec diffiteor nonnulla 
Metaflafium exempla ex ilia Theoria fatis bcnc 
explanari posfe ; verum argumentis obfervatio- 
nibusque , prout fidem mereri videntur , inter fe 
coinparatis atque collatis , illud faltem certum 
nobis videtur, Theoriam materialcm neutiquam 
ad omnes, quas obfervamus, Metaflafes posfe 
npplicari. Quaeritur autem , an ideo derelin- 
niiendae funt, et ad Recentiores confbgiendum? 

Op- 


C 74 > 

Optandum ccrte foret, ut plura adhuc de in* 
dustria inflitueremur obfervationes et expert 
menta ? ut animus veri cupidus facilius , quid 
verum quid falfum fit, posfet discernere, 
Si igitur rem in medio relinquamus et in tem- 
porc et ufu fpem ponamus , forfau optimas fc- 
quemur panes ; nifi potius cum Hufelanda 
aliisque non mediocribus huius aetatis viris me- 
diam viam tcnere yelimus 5 qua non raro tutis-? 
lime itur. 

Si vero honestae , in quam Quaestio nos du- 
cit , necesfitati fatisfacere velimus , fique ex il- 
list factis , quae hucusque utraquc pro Theoria 
pugnent , vel eidem obverfentur , iudicium fer- 
re audeamus, eatenus calculum adiicimus Re- 
centiorum opinionibus , licet hypotheticis ; ea 
raagis cum ne vel illi qui in disputanda Me- 
taftafi nihil aliud nifi materiae demigrationem 
cogitent, ab hypothefi jminunes. vindicari 
queant, 

Probabilior figitur nobis videtur ea opinio 
quam protulit B r a n d i s , quamque Doct, 
H a r t o g his verbis complcctitur : Metafta- 
fis est actionum corporearum naturalium vel 
praeternaturalium actio fubftituta feu vkaria , 
5, ..quae actionem primariam impeditam excipit, 
5, eiusque vicibus fungi conatur, estque novi 


C 75 ) 

enati organ! effectus , ct a conamine Naturae 
ad mixtionem Chemico-organicam iuscam con- 
fervandam , repetenda." 

Haec ideo potisfimum verba addidi , ut pate^ 
ret me non omnium illorum opinionem proba- 
re, qui omne materiale ex Metaftafi discutien- 
dum putant; fcilicet neque hi de modo et ra- 
done qua Metaftafis fieret inter fe conveniunt. 
Sunt enim , qui ad organorum confenfum Me- 
taftafin referunt , quern confenfum certe qui 
negare vellet, ille defipere videretur. Unde 
vero ille confenfus pendeat , quaenam illius fit 
ratio, baud -fatis liquido pcrfpicimus (i). Mul* 
turn, nervis tribuitur, et faepe nexus partium 
ope ncrvorum facit , ut hisce verofimiliter ali* 
quid tribui posfit, ed an hide explicabimus , 
cur unius renis actione fuppresfa , alter copio- 
fius urinam fecernat? Ex ftimuli reflexione in 
fenforio communi , quod ilium ftimulum ad al- 
terum organon referat, explicare voluerunt, 
fed fine ullo argumento temerQ hanc hypothefm 
arripiunt. 

Sunt qui ex virium analogo cum motuum 
untagonismo , vel et ex motuum animalium as- 
fociatione Metaflaiium phaenomena enpdarc co- 
nati fint , fed harum Theoriarum vanitatem abr 

un- 

^i) Conf. Gaub. Pa:h. 8^4. 


< 7* ) 

unite et perfpicue in apricum pofuit Bran- 
d-is (i). 

Non ex mere Dynamica > non mere materia- 
H nctione totus conftitiiitur organ! smus vivus , 
et errorum fontem fistit fluidorum a folidis fe- 
paratio (2). Omnes partes , omnia organa in 
imum quail coniuncta funt , et quodque fuuni 
confert ad fustentatio'ncni et harmoniam toti- 
us ; nihil non vivum , nihil non activum ; nul- 
)a conditio ' morbola ad folida vel fluida unice 
pertinet. Confenfus datur ac mutiia partium 
5 , confpiratio , qua-uti umim aliquod confritu- 
imt , idemque integrum , collata quaeque fua 
fymbola , confervare nituntur , ita cum ea- 
rum alicui noxa imminet , aliae, nee raro 
omnes iunetis viribus laboranti fuccurrere, 
communem- in privata cuiusque et propriam 
in fociartim falute propugnantes (3); qua 
rautuam fibi opem ferunt, aliae aliarum viei- 
bus funguntur, fanaeque pro afflictis in mo- 
v tus medicatos ruunf (4). 

Ex 

(1) Conf. 1. 1. p. 88 feq. 91 fqg. 

(2) Conf. A. F. Meeker, Nieuwe FoorfleUingkere 
CHZ. in Bijdragcn tot Theorct. en Pract. Geneesk. door V 
Crc-icctfchap Arci Salutiferae te Amfterdam , D. II. St. II. 
p. 1 3 enz. 

(3) Conf. G a u b. J. I. 99. 

(4) Ibid. 642. Quam G a u bins hie confpira.tionem 
vocat n B r a n d i f i o nuncupn^a fuit fympathia , cuius 
'cr.uf?.m proxijlam ignoramus. 


( 77 > 

Ex hoc fonte Metaftafium quoque originem 
petcndam esfe , fuadet analogia. Metaftafin igir 
tur noh explicuimus, fed ultedus in phaenome- 
no perfcrutando hue usque procedi non posfe 
credere lubet , memores fapientisfimj G a u b i i 
praecepti , ad ultimas metaphyficas primasve 
?> phyficas caufas .non adfcendendum". 


Habetis igittif V. V. C. C. hocce iuvenile 
opus et nostram qualemcunque fententiam 7 
quam pro Vestra humanitate atque ardore , qu 
iuvenes ad fcribendum potius excitare , quam 
ab eodem abfterrere folecis , iudicare vclitis , 
rogo atque obfecro. 


T A N T U M. 


IACCBI ADOLPHI CAROLI ROVERS, 

DORDRACENI, 

LITT. HUM. CAND. 
IN ACADEMIC RHENO-TRAIECTINA, 

; N 

RESPONSIO 

A O 

QUAESTIONEM LITERARIAM, 

AB ORDINE PHILOSOPHIAE THEORETJCAE ET 
LITER ARUM HUMANIORUM , 

PROPO SI T AM: 

Quaenam funt praeclpue Herodoti in re- 
bus gentittm enarrandis dotes atqiis vi 
tutes?" 

QUAE PRAEMIUM REPORTAVIT* 

Die xxvi. Martii MDCCCXXH. 


CONSPECTUS DISQUISITIONIS. 


Praefatio, 


7 NT R ITU S. 


DE FORMA OPERIS HERDOTEI ET FONTIBUS , E 
QUIBUS HAUSISSE VIDETUR AUCTOR. 5. 

Si- 

Qua ratione hlstoriam confcripflt He- 
rodotus? . . . . . . 7. 

s H. 

Operis distributio. . . . 13. 

S HI. 

De fontibus , e qulbus fua haufit He- 
rodotus. . . . . . . 17. 

PARS PRIOR. 

HERODOTI IN REBUS GENTIUM 
ENARRANDIS DOTES. 27. 

SEC- 


II 

S E C T I O P R I M A. 

EPICI CARMINIS FORMA EGREGIAS HERODO- 
TEO OPERI CONCILIAT DOTES 

I- 

Far let as cum /implicit ate coniuncta. . 28. 

' S H. 
Epifodia. 32. 

s HI. 

Ratio dram at lea 45- 

SECTIQALTEKA. 

DE CAETERIS HERODOTEI OPERIS DO- 

TIBtJS. . ' 5 1 ' 

PA*RS^ POSTERIOR. 

HERODOTI IN REBUS GENTIUM 
-ENARRANDIS VIRTUTES. 58, 

S E C T I O P P. I M A. 

HERODOTI DILIGENTIA IN RERUS GEOGRA- 

PHICIS COGNOSCENDIS* . 59- 


Ill 
S E C T I S E C U N D A* 

HERODOTI DILIGENTIA IN GENTIUM NOTAN- 
DIS MORIBUS , INSTITUTIS , LEGI- 

BUS. . . . 67. 

S E C T I O T E RT I A. 

HERODOTI PRUDENTIA POLITICA. 72, 

S E C T I O Q U A RT A. 

HERODOTEI OPERIS FIDES. 8l. 

i. 

Jnvestlgatur , num patrlae amors eo 
perductus fuerit Herodotus , nt verl 
ftudium negligent 82. 

$n. 

De miris , quae apitd Herodotum oc- 
eurrunt , narralionibus. . . 89. 

ni. 

Plutarchl in Herodotum Intent etc etc- 
cufationes tantine funt momenti, ut fi- 
dem hisfloriaepatri negandam esfe va- 
lidis probent argument is ? . . ic<5. 


o fivQog vyg uhyfeiag I$y. 

Euripides. 


N, 


ullius facile ex antiquitate fcfiptoris ad nos 
pervenic notitia , qui plures nactus fueric , quam 
Herodotus , aut patron^s opens ftii aut obtrec- 
tatores. Hie enim antique iam acvo ab aliis 
fumniopere laudatus , ab aliis vero , rftiprimrs a 
Plutarcho, fummae malignitatis et volxmtarii 
adeo mendacii reus habitus est. Cut quidenl ac- 
cufationi, ex ipfius utpote Plutarchi pecendae 
pcrfona, nemo fanus, rationibus omnibus fub- 
ductis, fidem habere potest. Quodfi tamen 
quis non magno loco hunq historicum habeac, 
diligenter ille in eius opus inquirat, adeat quo^ 
que egregias de eo doctisfimorum virorum dis,- 
putationcs, et, vel fallor equidem, vel com- 
pertum fibi habebit , nihil facile unquam exiH* 
tisfe fide dignius, pluribusque dotibus et vir- 
tutibus praeditum , quam Herodgci opus. 

A A Haec 


C 4 > 

I 

Haec ita mecum reputanti occurrebat in Aca- 
tlemia Rheno - Traiectina a Nob. Facilitate Phil. 
Theor. et Litt. Hum. quaestionem esfe propo- 
litam , qua quaereretur , quaenam esfent prae- 
cipue in rebus gentium enarrandis Herodoti 
dotes atque virtutes. Quod ut occtirrerat , pro 
meis mihi quantuliscumque tandem viribus ad 
hanc quaestionem disputationem confcribere 
propofui. Sic enim egregium himcce, de quo 
cum ex ipfo, turn ex aliorum testimoniis prae- 
clare existimabam , historicum , paullo accuratius 
mihi cognoscere, eiusque dotes et virtutes plu- 
ris aestimare posfe videbar. Num autem in hoc 
exfequendo propofito res mihi cesferit nee ne , 
vos , Viri Cl. , iudicabitis ; mihi vero , licet alius 
verofimiliter palmam fit praerepturus , idem ta- 
men hand facile eripiet , quam ex hoc legen- 
do fcriptore , et voluptatem cepi et vero utili- 
t^tem. 


IN- 


I N T R I T U S. 

DE FOPvMA OPERIS HERODOTEI ET FONTIBUS 
E QUJBUS HAUSISSE VIDETUR AUCTOR. 


H< 


.erodotus anno a: Chr. 484. in Cariae ur- 
be Halicarnasfo , nobili genere natus, iuvenis 
edamnunc magna iam fuscepit itinera , in quibus 
quaevelipfe viderat, vel ab aliis acceperat, me- 
moriae deinceps prodidit. Hoc autem eius 
opus in novem distributum libros ad magnam 
continuo pervenit celebritatem , tantique pretii 
in Olympicis aliisque ludis , in quibus nonnul- 
las eius partes legere folebat auctor, habitura 
est, ut decem ei donarentur talenta. Hand 
quoque defunt, qui eandem ob caufam ab au- 
ditoribus fingulis libris fingula Mufarum nomi- 
, na impofita fuisfe opinentur (tf). Quidquid 

fit, 
/ 

C^) Vid. Joachimtw Camernrhis , disfert. de He rod. 
in Gronov. Herodoti edit. p. 717. Fabricius , Bibl. Gr 

Vol* 


:C 


fit, temporum dccurfu Graecis non tantiim, fed 
et Romanis hocce Herodoti opus maximopere 
placuit, e quibus Cicero imprimis de eo nobis 
audiendus est. Hie enim cum aliis locis Hero- 
dotum celebrat, turn,' in-libris de Legg. Lib. I. 
C. I. vocac eum Historiae patrem ; quod non 
ita est'accipiendum, quafi Cicero Herodotum 
primunn historiam confcripfisfe dixerit; huic 
quippe antecesferunt Pherccydes, Hecataeus, 
Xanthus, Hellanicus Lesbius, Charon Lamp- 
faccnus, alii. Ideo vero a Cicerone hoc no- 
mine dicitur, quia primus fie expofuit gentium 
hominumque res gestas, mores, inftituta, ut 
historiae inde existerent variae eaeque primariae 
dotes; utv. c. fuavitas, ubertas, varietas, aliae; 
et ita viam primus ftravit , cui alii deinceps in- 
fistentes historic! , primariis illis, quas diximus, 
fcistoriae dotibus confpicui fieri posfent. Has 
autem dotes quominus continue in Herodoteo 
opere exquiramus, nostrae nos vetat fcriptionis 
ratio ; primum enim de huius operis forma et 
auctoris, e quibus fua haufit, fontibus, non- 
nulla diccnda videntur, quae age tribus abfol- 
vamus fectionibus. 

Vol. II. L. II. C. 20. 2. p. 331. et Wandelaincourt , 
Princtyes de Literature et Belles Lett res , P. 30. 


Si. 


C 7 > 

s i. 

Qua rations historiam confcripfit 
Herodotus ? 

li fere , quos fu.pra memoravitnus , historic! , 
historiam hoc nomine dignam non confcripfe* 
rant, verum annales confecerant, atque fine ul- 
lis ornamentis monumenta folum temporura , ho- 
minum, locorum, gestarumque rerum relique- 
rant (#) ; verbo , huius illiusve populi ita fibi 
confcribendam fumferant histomiiv, ut online 
quodam notarent , quid quoque anno memorata 
dignum illi acxridisfet. Ab hae autem ie- 
iuna, uti a Cicerone dicitur, ratione prorfus. 
alienus fuit Herodotus. Hie enim, non, ut 
Thucydides (^} aliique , rtfs yjovou; , fed TOUQ 
yrepio%K7$ TUV' TrpayftaTM ctMtovQuv (f) , longe 
aliam rationem fponte fecutus est, quod effe- 
cit historM ad fimilitudinem carminis epici con- 
fcribenda. Quod ut rite intelligatur , primum 
animadvertendum , in carmine epico ubivis indti- 
ci Dcos , qui rebus fe humanis immisccanc , 

pro- 

(a~) Verb?, iunt Ciceronis de Orat. L. II. C. 12. 
(*5 vid - Dionyf. Hnllc. in E-pift. ad C\i. Pompejum de 
pra^cip, histor. C. 3. p. 773. Edit. R^isk. 
(c) Uc a'.r-D!on>TiUi hulic. i. 1 


C 3 ) 

probis benefaciant, malos, contra puniant. Sic 
v. c. apud Homerum faepisflme memorantur 
Dii Deaeque vel a Graecorum , vel a Troiano- 
rum partibus ftantes, atque ita fe horum popu- 
lorum rebus immisccntes , ut eos potius quam 
ipfos populos de victoria dimicare crederes. 
. Eadem prorfus est Herodoti ratio. Hie eniin , 
quamvis non, uti Homcrus, mythologice Decs 
inducat, et ita eorum quad certamen proponat, 
fibi tamen temperare non potest, quin eos con- 
tinuo memo-ret fummam vim in res humanas 
exercentes, bonis faventes, malos contra gra- 
visfimis poenis afficientes (V). 

Prouti autem ea quoque est carminis epici 
ratio , ut Deorum occurrant vates , quos asfidue 
adeant homines, quibusque prorfus obfequan- 
tur, ita hac etiam in caufa huius carminis finii- 
litudinem apud Herodottim hand frustra quae- 
tas (^). Nee mirum. Vatibus cnim Deorum- 

que 

(<?) Exemplo fit Lib. VIII. C. 37. quo loco Dii 
e coelo in barbaros Minervae facellum adeimtcs 
fulmina dimifisfe dicuntur , ipfaque ftdeo Minerva e fa- 
cello vocem edidlsfe item JL. 1. C. 65. Sic etiam 
clades , quas pasfi fuerunt Perflie , intervenientis alicuius 
numr.iis vi , five id per ventos , feu per tempestates , 
ant aliwd quid in eos faeviret , inflictae esfe memoraiuur 
l.ib. VIM. C. 13. alibi. 

(^) Ad hanc rein probandam licet plurima aiferri pos- 


( 9 ) 

que' oraculis fidem fe habere , cum aliis locis 
affirmat^ turn Libro VIII. C. 77, ubi 

et infra avrihoyiw %pwt&v wept , CUTS auro; A- 

ySlV T0A407, CUTS TT&i #AACUI/ SV^SXQjAXt. Et 

fane tarn crebro fit oraculorum apud Herodotum 
mentio, ut ab iis pendere prorfus videantur res 
Graecorum. Cujus rei fi caufam indagarnus, 
tempora nobis attendenda funt non tantum anti- 
qua, quibus magna fuit ocaculorum auctorita,s, 
fed ipfa etiam Herodoti, quae magnam partem 
etiamnunc erant poetica. Quodfi praeterea 
animadvertamus, eadem aetate fummo ftudiolec- 
ta fuisfe Homed carmina, eaque maximam in 
Herodotum vim habuisfe et efficaciam; patebit, 
ni fallor, et fieri vix potuisfe, quin Deos eo- 
rumque oracula in opere fuo induceret, et vero 
tantam ei cum Homero intercedes ilmilitudinem , 
ut inter hunc epicum poetam , et historicum 
vere ita dictum medius lit Herodotus (a). Sed 

his- 

fint loca, nos tamen inutilem huncce laborem mittere ma- 
lumus , quoniam cum de Deorum spud Herodotum in- 
ductione , turn etiam de oraculis dlsferuit Fuhrmannus 
Haudbuch der Clasf. Lit. Tom. II. P. 2. p. 105 ; et plu- 
rima de oraculis , prodigiis , fimil. in Herodoteo opcre 
obvia loca attulit Clar. de Rhoer, in dispntat. de fide 
Herodoti recte aestimanda , Sect. I. C. 5. . 3. pag. 97. 
in notis. 

(a) Conf. Fuhrmann, 1. 1. p. 106. EC haec qnldem 

ill* 


hiscc longius profequendis a via nimis deflcctc- 
rvnins ; ad illud potius , a quo incepimus , rc- 
deamus. 

Ex iis igitur quae fupra mcmoravimus , hand 
oh feu re iani percipimus iimilitudinem carmen 
cpicum inter et opus Herodotcum; quae quo 
magis nobis perfpicua fiat, alia etiam indagare 
Jibet, nee minoris moment! , indicia. Nam 
carmen cpicum id fibi proprium habet, ut can- 
1'bs continue quaerat maximarum rerum , turn in 
rncdias nos res inducat > et ubivis fere epifodia 
immisceat. Sic Homerus initio Iliadis post me- 

mo- 

inter utrmnquc fimilitndo non tantum ex Diis, eorum 
oraculis , aliisve apparet , quae uterque in narrando com- 
inunia hnbct , fed neqne ex lonicae dialecti cognatione 
m verbis , dictionibus , formis ; turn vero e fnnplici illo 
nntiquitatis candore et colore aequabilitcr per omnes et 
materiae et orationis partes fufo. Vid, Wyttenb. in pracf. 
ad Sel. princ. hill. P. XI. Pingui agamus Minerva et umim 
huins in narrando imitationis apponamus exemplum. Apud 
Ilomemm ea cernitur ratio, ut , quamvis gravisfima qnis 
perpetrarit facinora , modo ea profiteatur , vitio ea illi 
non ' vertantur , vid. v. c. II. lib. III. vs. 164, de Helena. 
Esdcm ratio obtinet apud Herodotum Lib. I. C. 45. de 
Crocfo cum Adrasto. Conf. Larcherus in notis ad Hero- 
coti Lib. I. C. 45. verf. Gall. Caeterum eadem fubinde 
vel fimilia apud utrumque occurrunt dicta; fie Horn. II. 
L. V. vs. 16. 


Ik 


C 


moratum argumemum caufas continuo quacric 
gravisllmae illius pfivtios) quae carminis proprie 
continet argumentum , turn continuo eius cau- 
fam defcribere incipit. Haec autera Achillis ira , 
licet proprie carminis lit argumentum, non ta- 
men fola defcribitur, fed faepisfime inferuntur 
epifodia, quae ad bellum Troianum fpectant, 
notatudignisfima, et eo imprimis valent, iKtae- 
dio occurratur , quod ex perpetuis de eodem ar- 
giimento oriri folet narrationibus. Eadem 
prorfus in Aeneide Virgiliana cernitur ratio. 
Ab initio iam Mufam invocat poeta, ut fibi 
caufam memoret , ; 

quo numinc laefo , 

Quidve dohns , regina Deum , tot yofoere caufat 
Infignem pietaic wum^ tot etdire labor es 


Turn vero cam exponere incipit ; ita quidem 9 
ut in medias nos Hatim res rapiat, et ubivis 

epi- 


Herod. L. V. C. 92. nAA F'vvo VOWK.T* 
II. L. VII. vs. 12. 


Herod. L. VII. C. 159. ? H xt //>sy' 

'AYUftifJw*-*. S^c prorfns Momcricinii est iscud h. Vil, 

C. 38. *s.cji jr^?*% rtt, ottt$, **r 4 t;g jit{ 6*(*u alia. 


C * ) 

epifodiis immiscendis miram carmini fuo conci- 
liet fuavitatem. 

Haec autem, quae de Homeri Iliade etVirgi- 
lii Aeneide vel potius de carminis epici ratione 
in medium protulimus , nequis temere ea in He- 
rodoto praetereat. Hie enim operis iam ini- 
tio fimili omnino ratione argumentum memo- 
rat, quod fibi tractandtim fumferat. 'HpoMrw 
'A*.txxpvatirff%Q$ Ivrophe &irfof%i$ v$e x. T. A. Turn 
caufam indagat bellorum Graecos inter et bar- 
baros gestorum. Usptrsuv &&v wv ci *oyioi */- 
viKxg (fix*?} yevfaQKi ryq $i&Qop*j$ odricvs. Quo- 
rum memoratis opinionibus fuam fe prolaturum 
esfe dicit fententiam. Tcv II til a &Ms KP&TGV 
itKK&KVToi a$t)tuv tpyuv eg roiig "EMijVUs> rou- 
ro ffiw$v*e x. T. A. Turn ad ipfum deinceps ar- 
gumentum transitum habens, de Croefo, quo- 
modo imperium obtinuerit, aliisque fimul re- 
bus ita narrare incipit , ut iis veluti te inter- 
esfe existimes. Totum denique opus epifodiis 
iisdemque venustisflmis plenum est, quae quan- 
topere illius elegantiae, fuavitati et vero uti- 
litati inferviant, fuo loco indicate conabi- 
mur (^). 

(a) Farce I. Sect. I. $ 2. 

II. 


i ^ C i.3 ) 

I 

S II. 

Opens distributio. 

Propofuerac fibi Herodotus bellam enarrare 
Graecos inter et Perfas gestum 00, eiusque 
remotisfimas exquirere caufas. De huius igitur 
prima origine postquam aliorum alias fabulofas 
tradidit opiniones , caufam revera quaerendam 
esfe ftatuit in N Afiaticis Graecis , qui a Croefo 
fubacti ab eodem deinceps defecerunt. Croeii 
autem femel mentione facta, narrat continue quo- 
rnodo ex alio genere ad ipfum pervenerit 
regnum , quid maxime in rebus domestic is ad- 
verfi ei accident, quaque deinceps fortuna cum 
Cyro bellum gesferit. Ut autem Cyrus Perfas 
a Medis liberavit et ipfi Medi antea fimili fe ra- 
tione in libertatem ab Asfyriis vindicarunt, ita 
huius utriusque populi breviter dein, fed ac- 
curate ? narrantur res gestae (). 

Por- 

(^7) Ut ipfe dicit operis initio. Conf. Larch erus, in 
praef* verf. Gall, praemisfa P. XXV. in vita Herodoti p. 
69. et p. 606 in nota ad Herodoti defenfionem a Pin- 
tarchi accufationibus , quae habetur in calce Larcher. edi- 
tionis ; et omnino Wyttenb. in annot. ad Herod. Selects 
rinc. hift. p. 341. 

(^) Medorum historiam memorat Lib. I. C. 9$ - 10^. 
A^sfynorym vero C. ??8 -201. 


C '4 ) 

Porro Cyri rebus gestis cxplicicis omnibus, 
ad eius fuccesforem Cambyfem L. II. per- 
venit; de cuins in Acgyptiim expeditione dis- 
putans anfam continuo inde capit dc ipfis Ae- 
gyptiis dicendi ; quorum igitur mores , infti- 
tuta, leges; regionis, fluminum conditionem, 
Lib. II. fufius cxponit. Turn vero Lib. III. ad 
Cambyfen rediens, huius aliorumque , quidein- 
ceps regnarunt, Perficorum regum res gestas 
ita enarrat, ut fimul etiam vel brevius vel ac- 
curatius harum gentium profequatur historiam , 
quibuscum ipfi hi principes vel bellum gesfe- 
rant, vel alio modo rem habuerant. Sic v. c. 
Darii in Scythas tradenda expeditione accurate 
fimul Scytharum notat mores , iriftituta , alia ad 
hanc gentem fpectantia plurima .(a). Narran- 
do autem, aliorumque etiam populorum im- 
miscendd historia, pervenit deniquc ad bellum 
Graecos inter et Perfas gestum ; quod tamen ita 
cxponitur, ut fimul quoque ip forum Graeco- 
rum historiam usque ad pugnas ad Plataeam ec 
Mycalen efficiat. Quocirca omnium horum po- 
pulorum historias , ita cum nostri cohaerere vi* 
demus propofito , ut fine operis detrlmento ei 
auferri posfit nulla 


(a) Lib. IV. ad caput usqne ^3. 
(/) Quae est Larcheri leiiteiitia in pracf. p. 324 Con 

Dio- 


< '5 ) 

Hums autem distributionis , utrite percipiamus 
praeflantiam , animadvertendum , in medias nos 
res ita ab auctore rapi. Fingamus enim fcrip- 
torem, qui fibi populi cuiusdam historian! 
ita tradere proponit, ut ab eius origine inci- 
piens, omnia chronologice enarret, quae ei ab 
initio inde, aliarum etiam gentium rationc ha- 
bita , ad lapfum usque acciderunt. In istiusmo- 
di profecto fcriptore non magnopere esr quod 
miremur; ieiune enim et fine ullis ornamentis 
ita narrat, ut taedium tandem a.pud lectores 
oriatur. Quid enim niagis eo valet, quam 
factorum ab eodem populo peractorum^ ut ita 
dicam, coacervatio? Haec quippe, ex iplius 
Pindari fententia, celeres adeo inentes obmn- 
dit (a). Huiusmodi autem fcriptori opponen- 
dus est Herodotus; et, vel fallor equidem, vel 
eius operis distributionem non rnirari non pote- 
rimus. Ea enim in medias continue res rapi- 
mur; legimusv. c. res Cyri, quae non iekmeet 
annalium modo enarrantur, fed coniunguntur ex. 
gr. cum rebus Lydorum aliorumque : fie dere- 
pente in mediam Lydorum historian! diicti per- 
veninius iterum ad Perfici imperii , qui Cyro 
fuccesferunt , reges ; et legendo tandem proce- 

di- 

Dionyfius Hal. in Epift. ad Cn. Pompeimn C, 3. p. 774. 
() Pythia I. Str. 5. v. 4. 


cHmtis ad illud , quod fibi proprie 'tractandum 
fumferat Herodotus , bellum nempe Graecos in- 
ter et Perfas gestum (/z). 

In hac autem Herodotei operis , quam exhi- 
buimus , distributione , carminis epici rationem 
quis est qui rion videat ? Epifodja ilia apud Ho- 
merum et Virgilium frequentisfima istiusmodi 
distributione fponte obtinent. Quae enim deAe- 
gyptiis, Scythis aliisque populis occurfunt, 
nonne habenda funt eorum inftar, quae v. c. 
Homerus Lib. VI. Iliad, de Hectore et Andro- 
ihacha, aut Virgilius Lib. IX. Aen. de Nifo ec 
Euryalo carminibus fuis inferuerunt? 

Atqtie ita quidem fan's, ut opinor, fuperque 
de Herodotei operis diximus forma. Videamus 
igitur fecundo loco de fontibus , e quibus his- 
toriam fuam haufisfe videtur Herodotus. 

(^7) Operae pretium est hac de re audire Dionyfiura 
Halle. , qui Thucydidem Hercdoto hac in caula in- 
feriorem esfe flatuit. Zwufcs ," iiiquit , 
' atiro 


tea 2'ivt twv etvivr ftsvy xfu.yfJtjoe.Tvv , KKI rlc. pec 


* Quod apud 

Thucydidem rarisfime tantnm obtinere affirniat iu Epift. ad 
Qi. Pompeium C. 3. p. 771. 


( -17 ) 
III. 

De fontibus , e qulbus fua haufit 
Herodotus. 

Exigui nobis primitm vifum fuerat momenti , 
de hoc argument agere; quo vcro magis in 
remintuiti fumus , eo fimul dignius apparuit ar- 
gumentum , de quo , quoad eius a nobis fie- 
ri poterat, accuratisfime disputaretur. . Huius 
enim fcriptoris in gentium legibus , inftitutis , 
moribus univerfe notandis diligentiam, histori- 
cam fidcm, alias omnino virtutes hand facile 
quis 5 nifi primum fontes , e quibus haufit , at- 
tenderit, rite diiudicarc posfit. Quoniam aucera 
accuratius illud tractandum esfe videtur argu- 
mentum, quam , ut fectione de fide Herodoti 
historic a , hie illic de. eo moneri posfit 9 ita 
lioc optime loco de illo agi opinamur. 

Ex aliis igitur fontium generibus antiquisfima 
poetarum carmina hand minimum profecto , ex 
quo fua hauriret Herodotus , conftituebant fon- 
tem. Uti enim in gentibus incultis homines 
habentur, qui de Diis Deabusque, et praecla- 
ris maiorum rebus gestis canunt, ita Graecis 
istiusmodi quoque non defuerunt homines, qui,. 
quamvis res in mira omnia fubinde adducercnr , 
fontem tamcn conilituebant , ex quo , qui primi 
B his- 


C 18 ) 

historian! metri lege folutam fcribebant, ne- 
cesfario haurire debebant. Ad istiusmodi au- 
tem antiquisfimos Poetas rcferendi cum alii turn 
praefertim ii , qui exercitum fequentes milites ad 
fortia ^quaeque excitarent facinora., vatesquQ 
dicerentur ; e quibus procul dubio haufit He- 
jodotus , uti ipfe baud abfcure fignificare vide- 
tur, cum Lib. V. C. 95 Alcaei antiquisfimi 
Istiusmodi poetae carmen rnemorat de hello Mi- 
tylenaeos inter et Athenienfes , qua de re ipfe 
fuperiore capite egerat. Eodem modo hoc indi- 
care videtur, cum Lib. IV. C. 13. agit de 
Aristea, antiquisfinio item poeta , qui carmen 
cornpofuerat de bello Arimasporum populi Scy- 
thici cum Gruibus auri custodibus ; ex quo 
carmine Scytharum res et traditiones haufisfc 
nostrum, facile credimns, cum ex Cap. 16. 
pateat , totum hoc ab eo perceptum fuisfe car- 
men (^). Quodfi facrorum mentionem face- 
re debet noster, eorum plerumque origincm 
vel ritus ex hymnis haufisfe vidctur , non raro 
in his rebus hymnuni affert , qui co re- 


f/j) Vid. omnino Clar. de Rhoer , in Disp. laud. Seer. 
1. C. i. 5. pag. 21. Ad hoc an tern antiqiiisfimoriim 
po&arum genns referri quoque posfunt Miifiicus , quern 
qitat noster Lib. VII. C. 6. et Lib. VIII. C. 96. et Ba- 
cis y. quern meinorat Lib. VIII. C. 20 , 77 , et $6, 


C '9 ) 

fcratur (a"). Et hactenus quidem de 
quos confuhiisfeividetur Herodotus; in horum 
enim numerum quamvis plures etiam referri 
posfint, uti Simonides () , Hefiodus (V), ip* 
fe fubinde Homerus (/) alii , nobis tamen mo- 
nuisfe fufficiat i magnam profecto fibi historian 
patrem non coneiliaturum fuisfe fidem 5 fi hos 
tantummodo adiisfct fontcs (V)/ 

Alterum foncium genus eonftituebailc univei"- 
fe templa* Herodotus enim antiquitatis memo- 
riam investigatiirus^ adire folebat loca facra ^ ea 
imprimis , quae oraculis , mon-umentis , dona- 
riis confpicua erant 5 ut ex horum infcriptioni- 

bus 

(X) Vid. ex. gf. Lib* II. C. 49. et Lib. IV. C. ^5* 
Animadvcrtendum antem facrorum nullam fere mentionem 
fecisfe nostrum , nifi , nt ipfe ait , coactum ; vid< v. c. 
Lib. II. C. 61. 65. 86. et 171 , cuius rci caii- 
fas affert Gl. de Rhocr , 1. 1. Sect. I. C, 5. 4. p. 100 fq, 

() Cuius meutio fie Lib, V* C, 102. et Lib. VIL 
C. 228, 

(0 Lib. V. C. 32. 

(d) Quern testem fibi notat Lib. IL C. 116. Lib. IV* 
C. 29. et Lib. VII. C. 161. 

(e) Ad fontes, e quibus haufit, non conflare video in- 
ter doctos viros , utrum referendi fiut , q\ii ante euni 
vixerunt , qnosque fupra citavimus , historici * eos iccir- 
co hue in cenfum venire non posfe putemus. Conf. Cl. 
de Rhoer , K 1. p. 22. et imprimis p, 24 et, 25. 

B 2 


bus et facerdotum traditionibus cognosceret ,- 
quaenam de origine templorum , historid Deo- 
rum , conciliis gentium ad facra celebranda il- 
luc convenientium narrarentur : quae quidem 
omnia e facerdotibus optima et unice fere au- 
dirc poterat. Uti enim antiquisfimatum gen- 
tium mores, inftituta, leges, tota omnino his- 
toria cum culm divino arctisfimo vinculo con- 
luncta erat , ita ipfarum quoque monumenta in 
templis tantum a facerdotibus custodiebantur , 
ceterisque omnibus eorum cognitio ftudiofisfime 
occultabatur ; undc luculenter patet "penes Sa* 
cerdotes fuisfe , oirmes , qui ipfos adirent , de- 
cipere, iisque alia omnia narrate. Putet iccir- 
co aliquis , historicani Herodoti fidem ideo 
magnam pattern infirmati , quippe qui tarn cor- 
Tiipto fonte ufus fit ; verumtamen ne hanc ob 
caufam infirmaretut ilia , ciusdem Herodoti fecit 
veri amor ; uti exemplo illustrate liceat. Adierat 
v. c. facerdotes Mcmphiticos , ut quaedam ex 
its de Aegypto cognosceret; turn vero -horum 
traditionibus minus fretus eatundem rerum cog- 
nosccndatum caufa ad Thebanos fe contulit et 
Heliopolitanos facerdotes (a). Sic tandem 
collata ilia , quae hatum utbiuni facerdores 

nar- 

W Lib. II. C. 3. 


narraverant, eaque prorfus inter fe congruentia, 
ut fide digna , memoriae prodidit (#). 

Praeter hos autem Aegyptiorum facerdotes 
cum Chaldaeis quoque collocutus est vatibus , 
quos tamen quoties memorat , toties fe iis hand 
magnam fidem habere ostcndit; Temper enim 
istiusmodi formulam addit: mihi quidem, 
quae referunt Chaldaei facer dotes , non 
credibilia funt , vel etiam : haec ego non vi- 
di , fed memoro , quae a Chaldaeis referun- 
tur (b}i Praeterea antiquitatis memoriam.e fa- 
cerdotibus Phoenicibus cognoscendi caufa , con- 
tulit fe in Herculis Tyrii templum (ji). Sed 
haec nobis de templis eorumque monumentis 
et facerdotibus dicta funto , e quibus , ni fal- 
lor,, patet , optimum ea, dummodo came adhi- 
berentur , conflituisfe fontem. 

Pervenimus mine ad quaestionem fatis gra- 
vem , num mercatoribus multum in historia fua 
confcribenda debuerit Herodotus, Licet enim 

mer- 


^/?) Conf. Larcherns in vita Herodoti p. 72. Ex aliis 
quoqne locis patet, Temper, quae ab aliquo audierac 
noster , cum aliorum de eadem re conferre folitum 
fiiisfe dictis , et turn demum iis fidem habuisfe. Vid. ex, 
r. Lib. IV. C. 15. 

O) Lib. I. C. 182 et 183. 

(0 Ut ait Lib. II. C. 44 


C 


rmercatorcs istos, praefertim Carthaginien- 
fes, faepe testes citct (V) , iis tamen non 
magnam fe iiabuisfe fidem, adeoque non mul- 
mm ex illis profecisfe fatis fuperque ostendit 
Lib. V. C. 195. Ibi enim fedulo distinguk 
quac a Carthaginienfibus acccpcrat, ab iis, 
quorum ipfe fuerat testis (). Carthaginienfes 
iccirco et univerfc mercatores haud magnae 
Herodoto fuisfe utilitads merito quis affirmave- 
rit. Nee mirum. Hoc enim plerisque merea- 
toribus propritnn crat, (et est hodieque etiam- 
mmc) ut folius lucri caufa longinquas regiones 
vifi tames , mercibus, quam rebus, in istis re- 
gionibus notatu dignis, intentiores esfent, aN 
que ita domum reduces omnia vel obiter con- 
fpecta, vel ipforum ingenium fuperantia prae 


C/?) Uti Lib. IV. C. 43. 195. et pasfim. 

(Jfy Refert ibi nonnulla , quae Carthaginienfes dicere fo^ 
lebant ; turn haec , ait , an vera fint , nescio , fed quae di- 
(untur , fcribo. Sequuntnr porro , quae ipfe viderat. 
Quibus memoratis , continuo dicit , aiunt praeterea Car- 
thaginicnfes. Ubivis praeterea , quae vidit et rite novit , 
ah iis distlngiiit, quae audivit. Sic v. c. Lib. II. C. pp. 
ffacterrus, quae vidi. Nuncpergam fermones prof errs Ae- 
gyptios, qtm audivi. Et C. 148. quorum (domicib'orum) 
ta , quae fuperna funt , ipft vidimus. Quae igitur aspexi- 
wus , et transiimus , de iis tiarramvs ; fubten:anca vero 
dididmus. Haec qiiippe wtnini vtdere 


iiarraodi cupiditatc, ut miracula offerrcnt. De 
Carthaginienfibus praeterca mcrcatoribus animad- 
vertcndum est , fummo cos fileiuio obtegere fo 
litos fuisfe, quac in aliis rcgionibus viderant, 
metuentes, ne alii populi lucri fpe adducti illuc 
quoque fe conferrcnt, atque ita lucri fibi par- 
tern praeripercnt. 

Gmnes autcm , e quibus historiae pater hau- 
ferk., recenfere foiiccs cum infinitum esfet, 
turn vx^ro nullius momenti. Hoc tantum nobis 
adiecisfe fufficiat , praeterea quaque ufum fuis- 
fc Herodotum omnibus illis ., quos aliqani re- 
rum notitiam habcrc putabat, auctoribus (<^); 
eumque , quae fama 4 ad ipfum pervenerant baud 
raro operi fuo immiscuisfe (^). Ne autem te- 
mere quis ideo ei parum fidei habendum esfe 
cenfeat , quia istiusmodi corruptis omnino fon- 
tibus ufus est , talia Temper eum addidisfe mo- 
nemus vocabula, e quibus pateret, fama haec 
ad eum pervenisfe 5 ut ita , nemini falfa pro 
veris obtrudendo , omnibus de rebus traditis 

li- 

(a) Vid. Cl. de Rlioer, 1. 1. 15'. p. 38. Rei exern- 
plum praebet v. c. Lib. IX. C. 16. ubi eleganter refert, 
qune e Therfandro andierat. 

(*) Ud v. c. Lib. II. C. fs.famafert* Lib. IV. 
C. 195. nbi haec , inqnit , an vera flnt , nescio , fed quas 
dicuntur fcnbo Lib. VII. C. 3. adiit hie Fir Xerxetn, 
uti fama firtur 5 et C. 1 8p. uti fama fert. 


C 


libcrum relinqticret indicium (a}. Qimiti au- 
tem ciusdem rci duplex ant contraria prorfus 
habetur fama, utramque primum exponit, turn 
exquirh , utra probabilitate maxime fc com- 
mendet , quara tandem , probabilitatis addita 
caufa, veram fibi videri fignificai (). Qtiod- 
fi tamcn istiusmodi rumores ita dubii , atque a 
fe inviccm discrcpantes flint, ut de eorum pro- 
babilitate vix disputari posfit , eos tantummodo 
inemorat, addita hac fimilive formula, quam- 
yis plerique ita narrent y alii tamen alio 
ynodo rem referunt -(c). 

In 

* (/?) Laudandus est igitur Herodottis, qtii istiusmodi 
cjuid fcraper addit. Alii contra fcriptores hoc omittentcs 
rem tantummodo factam esfe narmnt; fie v. c. .Lib. III. 
C. 2. triplicem famam fuisfe mcmorat de Cambyfis in 
Aegyptum expeditionis caufa; quaenam autem vera fit fe 
ignorare profitetur ; Dino contra in Perficis et Linceus 
in Aegyptiacis , quam tertio loco memoravit Herodotus , 
earn memorant tanqnam unice veram. Conf. omnino Lar- 
ch erus in notis ad Herod. Lib. III. C, 3. 

() Ut unum tantum exemplum aiFeram. Lib. VII. 
C. 214. dnplicem famam fuisfe narrat de Xerxis copiis 
Thermopylas confcendentibus ; qua memorata alteram fibi 
probabiliorem videri dicit , cuius rei canlam addit ; et 
turn demum alteram fe veram habere notat. Conf. Lib. 
III. C. i. 2. 44. 45. 120. et 121. 

<V) Exemplo rem illustrabo. Lib. V. C. 44. narrat 
Sybaritas bellvm Crotoniatis illaturos fuisfe ; hos vero id me- 
tuentes Doricum guendam orasfe , ut fibi opem ferret , quern 


In fontibus autem , qtios adiit Herodotus , 
reccnfendis , licet etiam fupra dixerim , finem 
huic fcctioni csfe imponendum , non tamcn 
mihi temperare posfum , quin unum etiam ex- 
citem i quo historiae pater ufus est , fontem ; 
qui quidem itineribus continetur in remotisfi- 
mas plerasque ab eo fusceptis regiones. Post- 
quam enim fibi historiam confcribere propo- 
fuerat , nolebat , quae ipfe videre potcrat , ab 
aliis accipere , fed ipfos ftuduit et locos ex- 
plorare et populos cognoscere. 

Et hisce quidem in medium prolatis , ad 
primam vestrae , Viri Clar. quaestionis par- 
tern progredi libet. Quae univcrfe hue usque 
disferuimus , maioris nobis videbantur momen- 
ti , quam ut praetermitti posfent. Quomodo 
enim historici operis rite quis percipiat do- 
tes atque virtutes , niii antea eius formam rite 

tc- 

precibus iiuhictum una cum Hits adverfus Sybarim mi&tasfc 
eamque cephfe. Haec Sybaritae , Dorieum et qui cum illo 
erant , fecisfe aium. Haec vero , quoniam Hs , quae dice- 
bant Crotoniatae , minime congruebant, neque etiam afiir- 
mnri potcrat , qijonumnam opinio probnbilitate magis fe 
commendaret, fimplicitcr ntramque meuiorat et llathn 
fubiungit : At Crotoniatae milliim fibi pcregrinum in bcllo 
fldverfus Sybarites fuisfe flantimt , praeter Calliam vatcm , 
qui ad ipfos prcfugerat. Conf. Lib. III. C. 32. Lib. V. 
C. 85 fq. Lib.. VII. C. 148 fqq. et Lib. IX. C. 73. 


teneat, nos quidem non intelligimus. Quae 
vero postremo loco do iis disputavimus , e 
quilnis lua haufit Herodotus, eo imprimis ilia 
valebunt , ut de historica deinceps ems fide 
agcntes, perfpiciamus quam facile non fi4 
culpa , fed fontiura errare potucrit corrupted. 


PARS 


PARS PRIOR. 

INVESTIGATOR QUIBUSNAM PRAECI- 

PUE HERODOTUS IN REBUS GEN* 

TIUM ENARRAND1S CONSPI- 

CUUS SIT DOTIBUS. 


JtLx .iis, quae fupra monuimus, quacdam iam 
quodammodo huius operis nobis innotescere 
potucrunt dotes. Diximus enim de eius for- 
ma , epifodiis in illo obviis , aliisque carminis 
epici formam fpectantibus. Quae omnia, una 
cum dramatica , quae in eo obtinet , ratione , 
et iimplici illo antiquitatis candore et colore 
aequabiliter per omnes et materiae et orationis 
partes fufo , primariae Herodoti cenfenda funt 
dotes. De his igitur, primo et praecipuo ac- 
turi fumus loco ; turn vero alias quasdam eas- 
demque , quamvis non a carmine epico manan- 
tes, primarias tamen, notaturi fumus dotes. 


SEC- 


S E C T I O PRIG R. 

EPICI CARMINIS FORMA EGREGIAS HERODO- 
TEO OPERI CONCILIA!' DOTES. 

S I- 

Var'ietas cum jlmpHcitate coniuncta. 

Est haec omnino carminis epici ratio, nt 
inagriam in fe contineat varictatem iimul et 
fimplicitatem , uti ex antiquis epicis poetis cui- 
vis facile patet. Sic v. c. Homerus , epicorum 
poetarum facile princcps ? Achillis fibi canere 
proponens iram, non ita rem agit^ ut, quae 
eo fpectent , ordine quodam enarret omnia 7 
fed exfpatiatur fubinde dcfcribendis fummorum 
hcroum ram Troianorum quam Graecoruirf fa- 
cinoribus , ita tarn en ut omnia ad istam Achil- 
lis Mvft* et vcro gloriam extollendam referri 
posfint (^), 

Haec 

(V/) Omnia fcilicet , quae de bello Troiano in Iliade 
narrantur, ad Achillis gloriam extollendara valent. Qumn 
igitur proelia defcribuntur vel alia Graecis, Achillis quip- 

pe 


C 


Haec autem Homeri in Iliadc ratio, quan- 
tam operi addat fuavitatem, dici vixpotest. Sic 
enim et magis elucet , quam canere inftituit 
poeta, Achillis ira, et in mcdias Graecoriun 
Troianorumque pugnas fponte ducimur ct 
vcro fatictas , quae ex continua earundcm , 
quamvis etiam pulcerrimarum , rerum narratio- 
ne oriri folet, fporite rcpellitur. Tcnendum 
enim in hisce Pindari effatum : 


xopsv 
roc, 


Haec an tern , quae univerfe in Homeri Iliade 
et ita in carmine epico obtinere diximus , in 
Herodotum mine transferamus, etvideamus mini 
carminis epici ratio , ad quod historian! fuam 
concinnavit , hanc quoque in eius opus habue- 
rit vim et efficaciam , ut varietate nemini non ' 
placere debeat. Et profecto ubivis ea, quip- 

pc 

pe des'tinitis virtute , male cedemia , haec tamen omnia 
ad eius gloriam non minus conferunt , quam , quae illius 
aufpiciis felicitcr cedunt , facinora. His enim locis , ubi 
millam Homerns herois fui mentionem facie, vere dici 
potest de eo , cum taceat , clamare , ut ait? Conf. D a 
Costa, in eius fpecimine quod pofitiones quasdam exhi* 
let ad Phil. Theor. pertinents , Part. III. de Homeri Ilia- 
de p. 45. 
O) Nem. t)d. VII. Antiflr. 3. vs. 3, 


C 3 ) 


pc carmini epico arctisfimo vinculo coniuncta ^ 
in Hcrodoto invenitur. Propofuerat fibi bel- 
lum memoriae tradere Graecos inter et Pcrfas 
gestum. Hoc vero argumentum, fi Thucydi- 
dea ratione tractasfet , nemini facile placerc 
potuisfec. Sic enim ftiisfet pugnanim pugnis , 
apparatus belli apparatibus , orationum oratio- 
nibus fine ulla refpiratione coacervatio (V). 
Nunc contra epici carminis formam exprimere 
conatus , defcripfit quidem illud et accuratisii 
me omnino , quod fibi fumferat ,. bellum , fed 
ita, uc remotisfimas eius caufas quaerens, om- 
nium fere, quarum ad belli istius historiam ri- 
te percipiendam valeret cognitio , open fuo 
infererec gentes. Sic Perficae gentis originem 
tradens fimul etiam tradit Medoram historiam , 
inqtie horum ab Asfyriis defectione defcriben- 
da ipforum adeo Asfyriorum res gestas brc- 
viter memorat. Sic alii quoque notati funt, 
qui adverfus Perfas pugnarunt, populi ; quae 
tamen diverfarum gentium, historia ita cum cae- 
teris cohaeret, tit fine operis detrimento nihil 
auferri posfe videatur. 

Uti autem varietate confpictms est, ita fim- 
plicitate non minus placet historiae pater; quae 

qui- 

f/7) Quod est Dionyfii Halic. de Thucydide iudichim 
in Epift. ad Cn. Pompcium C. 3. p. 772.* 


quidem fimplicitas cpici rurfus carminis pro- 
pria quaedam ct priva quafi dos esfe vide- 
tur. Sic apud Homcrum in rebus quam rnaxi- 
me a fe invicem diverfis , fimplicitas tamen 
egregie fcinpcr prodit. In toto carmine cerni- 
tur unicas quaedam , quae vulgo dicitur ; i. e. 
unus in fumma varietate tenor , uc , quamvis 
varias res ob oculos ponat poeta , ad imilm 
tamen , qui celebratur , hcroem , ad unum 
ctiam , quod enarratur ., facinus ? referantur 
omnia. 

Quod autcm de Homed obfervamus carmi- 
nibus , hoc quoque in Herodotum fummopere 
quadrat. Hie enim opus fuum a Lydis inci- 
piens , narrationis , ut ita dicam , filum non 
abrumpit , nt narret porro , quae .eodem tern- 
pore apud Perfas obtinuerint ; fed historian! 
fuam perfequitur conilanter. Lydorum Croefi- 
quemendone facta, transit mox ad Perfas , qui- 
bus notandis, hac tractationis fiinplicitate , facile 
complectitur Aegyptiorum 9 Scytharum , Li- 
byorum , aliorumque populorum historiara. 
Ergo quod in omnibus artis monumentis quam 
maxinie laudatur, ut in fumma varietate fumma 
adfit fimplicitas (^) , hoc profecto habetur in 

He- 

(/?) De Hcrodoti fimplicitnte egregie dispiitac Diony- 
fkis Ilaiic. 3 qui'eiim Thucydldem hac in re longe flipc- 


ra- 


C 3* ) 

Ilcrodoto. Est vero aliud quid carraini epico 
proprium , quo commendantur Herodoti Mufac. 
Uti cnim in illo ubivis immiscentur epifodia , 
ita iis quoque ad illius carminis normam infe- 
rcndfs fummam open fuo venustatem concilia- 
vie: qua de re nunc agendum. 

ii. 

Epifodia. 

Varictas et fimplicitas mi carminis epici no* 
ta , qua commendatur , esfe folet peculiaris , 
ita cpifodiis eius venustas baud parum augetur, 
uti ex antiquorum epicis canninibus egregie in- 
telligitur. Narraverat Homems , primis Iliadis 
libris , quae Graecis Troianisque profpera et 
advcrfa acciderant ; ab utraque parte egregii 
duces vcl interfecti , vel vulnerati erant; Dii 
Deaeque rebus fe humanis faepius immiscue- 
rant, quorum alii Graecis, alii Troianis auxi- 
liati erant. Hector postquam aliquamdiu ani- 
mum defponderat , ad pugnam rurfus proficisci 

de- 


rare ftatuit : de Yet. fcript. cerifura C. 3. p. 425. Con- 
ferri meretnr Wandelaincourt , l.-L p. 29. 


C 33 ) 

decreverat , a quo eum propofito fumma ope 
av.ertere nitebatur cius uxor Andromache. Hoc 
nactus argtimentum poeta , copiofe illud et mi- 
ra fuavitate enarrat. Videmns Andromachen 
de mariti reditu defperantem, audimus Hecto- 
rem fe proficisci dicentem Troianorum metu, 
et, quod prae ceteris huic epifodio fuavita- 
tern conciliat, videmus parvulum istum Astya- 
nactem prae fplendidisfimorum metu armorum 
a patre recedentem , et clamore ad nutricem fe 
fuam convertentem. Totam, autem rem ita ob 
oculos ponit Homerus , ut ne pictura quidem 9 
qua hoc expresfum lit negotium, magis vel 
nos movere vel rem accuratiub proponere pos- 
fit. Pariter fe commendat Homed Ilias cum 
tiliis epifodiis , turn Graecorum nocturna 1 ex- 
peditione in castra Troianorum ; armorum de- 
fcriptione, quae a matre Thetide accepit Achil- 
les ; ludorum imprimis narratione, qui in Pa- 
trocli honorem celebrantur. Nee cedit Ho- 
mero Virgilius epifodiorum frcquentia et ve- 
nustate , in quibus res Didonis praecipuum 
quendam locum occupant. Has autem discur- 
fiones co imprimis valere , ut epica narratio 
varia reddatur et ita iimul venusta, unusquis- 
que fponte intelligit. 

Et haec quidem , quae diximus , fi vera funt , 

uti funt verisiima , maiorem etiam Herodoteo 

C ope- 


< 34 ) 

operi ventistatem conciliant epifodia , quo- 
niam iis magis opus est historiae metri Ic- 
gibus folutae aliisque poefeos ornaraentis mag- 
nam partem carenti , cuius ita venustas et va- 
rietas continua earundem rerum narratione non 
inagnopere promoveri potest. 

Quae apud Herodomm occurrunt epifodia, 
referuntur maximam partem vel ad regionum 
gentiumque defcriptionem , qua terrarum fitus , 
fluminum ratio , populorum facra , leges , infti- 
tuta continentur; vel ad celebrium virorum 
vitas, mores, res gestas , varias fortunas; vel 
tandem ad antiquas gentium traditiones (#). 
De flngulis nobis fingulatim agendum. 

Ad primum igitur quod attinet genus, ope- 
ris iam initio luculentisfimum illius habetur 
excmplum (^). Cyrum enim narrat Herodo- 
tus , variis iibi fubiectis regionibus , Asfyrios . 
quoque invafisfe- Hoc igitur loco non perpe- 
tua habetur narratio ; fed invertit orationeni 
auctor et epifodii loco urbis Babylonis fitum , 

mag- 

(a)- Conf. Doct. Gciuoz , in libro cui titulus : De- 
fenfe (FHerodotc contre les avcufoiions de, Plutarque , in 
calce Larcheri editionis Tom. VI. p. 575. Invenitar 
ctiam in Mimotrei de FAcademie des Belles Lettres^ Tom. 
XIX. 

(O Lib. I. C. 178 fqq. 


. ( 35 ) 

magnitudinem , formam, quomodo fit cpndita, 
quaenam fit ratio parvi ill ins fluminis Is , haec 
igitur omnia copiofe accurateque pcrfequitur \ 
porro mentioncm facie lovis Beli templi , enar- 
rat etiam facerdotum fraudem de Dei in tern- 
plum adventu et fomno , alia ; tandem ne fin- 
gula recenfcam , Babylonis memorat et totius 
adeo Asfyriae praeftantiam , agrorum fertilita- 
tem , navigandi rationem per Euphratem , hu- 
ius item gentis mores accurate et eleganter no- 
tat : quae tainen omnia ita narrantur , ut Cyri 
iimul etiam ob oculos ponatur in hunc popu- 
lum expeditio (V). 

Is- 

(0) Plura quoniam huins generis epifodia afferre infv< 
nitum est , loca tantum indicabimus ubi alia habcntur 
eiusdem generis exempla. Vid. igitur Lib. II. C. 17. fqq. , 
ubi Aegyptiorum ita mentio fit , ut plurima fimul addan- 
tur v. c. de Nilo , de moribus Aegyptiorum , de eoruni 
facris, (quatenus fcilicet de iis ei dicere licebat) ani- 
malibus , fimilibns : hoc autem ipfum , quod citamus , aliud 
iterum in fe continet epifodium ; in media enim Aegypti 
narratione verfans , Cap. 44. dicit noster , Tyrum fe pro- 
fectum fuisfe , ut Hercnlis Tyrii templum videret. Hoc 
autem loco , huius templi propriis et antiquittue notatis , 
ad Aegyptios redit. Porro Lib. IV. C. i. quo loco ac- 
curate de Scytharum origine , moribus , fimil. disputa- 
tur. Eadem prorflis ratione Lib. V. C. 6. agit de Thra- 
cibus ; et Lib. VII. in exponendis Xerxis adverfus Grae- 
cos copiis , variarum gentium varios notat mores a 
inde 61 ^ alibi. 

C 2 


C 35 ) 

Istiusmodi atuem , quas indicavimus , discur- 
fionum uti ca est ratio, lit miram Herodcteo 
open concilient varietatem ac fuavitatem , ita 
earum maxime in eo pofita esfe videtur prae- 
flantia, quod antiqui nobis orbis exhibeanc 
conditionem ; cuius quidem orbis nifi ex He- 
rodoto nobis cognita esfet geographia, remotis- 
limae illae non magnopere nobis innotuisfent 
regiones. Est igitur quod flatuamus , Herodo- 
teum opus plurimarum non tantum gentium 
historiam continere , fed uberrimum item csfe 
rerum geographicarum fontem (V). 

His autem , quae de regionum fittr , condi- 
tione , fluminibus , apud historiae patrem ha- 
bentur, epifodiis, non postponendae videntur^ 
quae apud eundem de celebrium virorum inge- 
nio et facinoribus inveniuntur discurfiones, qua- 
rum mine unum alterumve proponere lubet 
exemplum. Res Lydorum memorans Herodo- 
tus pervenit tandem ad Croefum , cuius brcvi- 
ter enarrat potentiam ad eumque doctorum e 

Grae- 

(a) Egregia est hac de re Fuhrmanni obfervatio 1. 1. 
p. 109. ita ftatuentis : Herodofs \verk ist nlcht pasfend be- 
titelt Gefchic/tte , fondern mehr Gefchichtliche Lander- und 
Volkcrktmde zu iiberfchreiben. Utilitatem ita ex istiusmo- 
di percipi posfe epifodiis quam niaximam > nemo facile in 
dubium vocabit. 


C 37 ) 

Graecia virorum adventum , in quibus citat So- 
lonem Athenienfem. lam vero in huius pro- 
ponendo cum Croefo colloquio, Croefi fimul 
cum adumbrat turn exprimic ingenium C'O- 
Quod licet proprie non fit necesfarium , in le- 
gendis tamen huius Regis facinoribus maximo- 
pere placet. 

Eadem ratione Lib. II. Aegyptiorum histo- 
riam fufius enarrans , ut ad Nechonem perve- 
nit , huius etiam confilia et res gestas diligen- 
ter tradit (). Hue autem praefertim re- 
ferendi funt , qui in bellis Perficis inclarue- 
runt , duces. In iis enim vix praeclarus exfti- 
tit vir, quin eius non tantum mentionem fece- 
rit , fed et mores atque praeclara quaeque faci- 
nora fimul notaverit Herodotus ; cuius rei 
exemplum fit Leonidas. Huius enim Lib. VII. 
c. 204. primum recenfet, quod ab ipfo Hercu- 
le ducit , genus ; eiusdem porro c. 205. me- 
morat prudentiam omniaque ad Thermopylas 
praeclara facinora (C. 220. fqq.) CO- 

Su- 

(^) Habetnr hocce colloquium Lib. I. C. 29. Croefi 
tamen eodem libro pasfim mentio fit. 

(^) C. 158. Citavimns Nechonem , fed ita aliorum 
quoque regum accurate apud nostrum defcribuntiir res 
^estae. 

(c) Alia exempla pra.ebent Lib. I. C. 60. Lib. III. 

C, 


C 38 ) 

Supcrcst ut de tertio agamus epifodiorum 
gcnere, quod mythologicis continetur traditio- 
nibus; in quo gcnere quam libenter verfatus 
fuerit historiae pater, exinde imprimis intelligi- 
tur, quod innumeras huius generis operi infc- 
rucrit discurfiones. Ita initio iam (a) tra- 
ditio ilia habetur de Arione;^qua hand mi- 
nus placent, quae Lib. II. C. 121. de fure 
narrantur Aegyptiaco , aut Lib. VI. C. 129. 
de procis in menfa ad varios modules faltanti- 
bus O). 

Horum autem epifodiorum uti ca est ratio ? 
lit delectent atque naufeam antevcrtant , quae ex 
continua oritur narratione , ita aliac eiusdem ge- 
neris occurrunt discurfiones , quae militate fe 
quam maxime commendant ; cuius rei Librum fe- 
cundum luculentisfimum praebere putamus indi- 
cium. Ibi enim Aegyptiorum notans religionem , 
non tantum earn tradit Herodotus, fed anfam inde 
capit , ut in Graecorum iimul inquirat Deos , 

ora- 

C. 153. Lib. IV. C. 76. Lib. VII. C. 155. et Lib. 
VIII. C. 61. 95. 124. et pasfim; hoc enim libro indo'es 
et oranino notatu digna memorantur Themistoclis ? Arifti- 
dis aliorumque principum ducnm. 

W C. 23. 

O) Plura exempla vid. Lib. I. C. 3. Lib. II. C. ill* 
Lib. VI. C. 61. alibi. 


C 39 ) 

oncula, mysteria, eaque fere omnia ab illte 
ad lios pcrvenisfe accurate exponat. 

Nee vero id tantummodo fpectavit auctor , ut , 
quae antiquitus gesta erant, bella, regionum non- 
nullaruni fittim , conditionem , limiliave memo- 
riae mandaret y fed , quod longe praefbntius est , 
voluit tatiquam philofophus homines docere , 
voluit bmnino hanc ex eius opere perceptum 
iri utiJitatem, ufc virtus excoleretur. Hoc au- 
teni quum praecipue fibi propofuisfet , ita ab 
initio iam Croefi inducendd et Solonis discur- 
iione, efficacisfime monet homines, ne beatos 
fe habeant divitiis affluentes > multis utpote me- 
diocria habentibus , divite et rege adeo, felicio- 
fibus. Ostendit porro fubiectos esfe homines 
fortunae vicisfitudinibus , omne numen invi- 
duni esfe et turbulcntum (a) , nullum idcirco 

ho- 

f^) Operae pretium fit de hac dicendi ratione accuratius 
paullo agere ; ex ea enim anfam cepit Plutarchus , Herodo- 
uim perftringendi : de maligiiitate Herodoti C. 15. p. 445. 
edit. Wytt. Tom. 4. Sed quomodo ilia explicandafit, quidque 
ea fignificaverit, ipfe nobis ostendit Herodotus. Baud voluit , 
ut cum figuificasfe dicit Plutarchus, ri 6s*t esfe invi- 
dum , fed , uti ipfe explicuit Lib. VII. C. 10. * ttin 
ferre non posfe , hotninem infolescere , fibique mains 
quid esfe videri quam re vcra est ; Deum enim non ali- 
um fapere , quara fe ipfum , linere. Conf. omnino Lar- 
cherus in. uotis ad Herod. Lib. I. C. 32. et ad C. 16. 

H- 


C 40 ) 

hominem nnte mortem did posfe beatum (V/). 
Mac igitur ratione ad virtu tern excitare fludet 
homines , eaque deinceps monita exemplis pro- 
bare iiiftituens , egregia inducic epifodia. Quum 
enim Solonem induxerac Croefum monentem 
ne beatum fe haberct , utpote divitiis excellen- 
tem , ita mine discurilone quadam nos docet 
quam parum ad veram felicitatem condticant 
divitiae ; idem enim , qui fe omnium longe fe- 
licisfimum-putaverat hominum, et ita infolenter 
fe gerere folebat ,- fortunae nunc calamitatibus 
nobis proponittir a fummo felicitatis fastigio 
repulfus. Croefo enim fomnium oblatum erat, 
alterum fibi filium ferrea cuspide periturum 
esfe. Pater autem , quamvis etiam fumma ope 
niteretur , ut hoc a filio averteret malum , fa- 
turn tamen evitare non poterat. Qui enim 
Ipfi , altero utpote filio muto , carisfnmis 
erat Atys , idem ille Adrasti deinceps occi- 
ditur iaculo. Croefus vero etiamfi turn iam 

non 

libelli de maligintate Herodoti, qni post eius habetur Gall, 
edit. Denique ita Herodoti de divina providentia expli- 
candam esfe opinioncm fatis fuperque ex iis patet, quae 
habentur Lib. III. C. 108. 

(a) Ilanc fententiam certatim qnafi adhibnerunt anti- 
qui et imprimis tragici. Vid. ex. gr. Sophocles in Oe- 
dip. tyr. vs. 1528. et Euripides in Androm. vs. 100. 
in Troad. vs. 511, in Elect, vs. 960. et in Heraclid. vs. 860. 


C 


non ita felix, ita tamen deinceps fortunae 
quasfatur vicisfitudinibus , ut efficacisfimimi 
praebeat -exemplum, quam parum ante mor- 
tem felices praedicandi lint homines. Qui 
cnim potentisiimus et vero ditislimus fuerat Ly- 
dorum rex , idem a Cyro deinceps fubactus 
rogo imponel^atur. Utrumque autem hoc- 
ce , quod citavimus , epifodium ut venusta- 
te fe commendat , ita tragicis fere affecti- 
biis (<#) adeo est plenum , ut , (I qratione tra- 
ditum esfct ligata, hand multum interesfet in- 

ter 

(/?) Obfervari hoc loco meretur, hanc esfe .Herodoti 
in narrando rationem , ut , qnam primnm homines memo- 
rat populosve Deomm confilio e fummo felicitatis fas- 
tigio rcpnlfos , inque pesfima quaeque ita pjoruentes, 
ut fortunae calamitatibus pares esfe definant , Tuam ipfe 
toto orationis habitu derepente mutando abunde patefa- 
ciat mifericordiam. Hanc autem orationis , ut ita di- 
cam , tristitiam augeri etiam obfervamus , cum hominum 
mentio fit , qui infontes in perniciem ipfi fiiam prorn- 
unt tyranni v. c. vel perverfis aliorum confiliis decepti. 
Vid. Dionyfio Halic. in Epift. ad Cn. Pompeium C. 3. 
p. 774. Hoc .autem loco illnd obfervandum esfe duxi- 
mus , qnia in narrationibus illis de Croefo bane impri- 
mis nobis yifi fumus deprehendisfe tristitiam ; quae--egre- 
gie qnoqne prodit cum aliis locis, mm praefertira 
Lib. III. C. 39 fqq. et C. 50. Quidquid fit meli- 
us illud in legendo animadvertitur 3 quam exemplis 
illustratur. 


C 


rer eum , qui apnd Sophoclem vel Euripidem 
occurrit, Oedipodem , et, qui apud Herodo- 
rum memoratur , Croefum. Duobus igittir his- 
ce exemplis proctil dubio iam probavit hteto- 
riae pater, quae in colloquio Croefi cum So- 
lone propofuerat, fapienriae monita. Quod 
cxinde quoquc percipi potest, quod pose 
memoratum illud colloquium tails habetur 
transitus: Msra $1 ^fauva, ol%foevov + shafie $% 
fauv vsf4scrig ftsydhy KpoTrov , &$ elsc&ar&i ^ on 
MS Wry eavriv sjvxt dvfyuTruv axavTav fa$i(aTa- 
TQV (a). 

Huiusmodi autem fummae fapientiae prae- 
cepta per totum deinceps opus ubivis in epifo- 
diis prodeunt. Cuius rei priniaria quaeque ex- 
empla habcntur Lib. I. C. 204 fqq. ; ubi Cy- 
rus in Masfagetarum regione morttms , pesfime 
a Tomyri huius gends regina habitus fuisfe 
traditur. Ncc miruni. Periculofislimam enim 
hancce fuseeperat expeditionem genere fuo 
et fortitudine fretus , quod maius quidquam ho- 
mine fibi esfe videbatur (). Pari prudenti^ 

Li- 

(>/) VId. Abbns Gcinoz , 1. 1. p. 581. qui de totohoc 
argumcnto omnino conferri debet. 

(/^) Uti habetur C. 204. Eum autem refutnt Toinvris 
C. nor. Probat igitur Cyri quoque historia T V O ^rr 
hdminis ferre non posfe vanam istinsmodi iactar.tiam. 

Hanc 


C 43 ) 

Libro III. C. 64. in Cambyfis historia, qui 
graviter vulneratus erat eodem loco, quo ipfe 
Acgyptiorum Deum Apin antea percusferat, 
viri nobis proponit exemplum, qui ob imp i eta- 
tern (V) gravisiime a Diis punitur: quem 
Quidem virum i.ta loquentem inducit , tit fuo fe 
probare dicat exemplo, hominem avertere non 
posfe quod fibi est eventurum: fe enim fra- 
trem Smerdin properantius, quam prudentius 
interficienduni curasfe. Sed haec omnia licet 
Herodoti fatis declarers propofimm , ut per 
totum opus probaret , quae illius initio protu- 
lerat, palmaria effata, ita huius rei prae cete- 
ris documentum est Polycratis historia (). 
Hie enim etfi ita felix, ut Amafis, Aegyptio- 
rum rex, fieri non posfe flatueret , ut homo 
hominem cafui eventuro eriperet C^), Polycra- 
temque non bene moriturum esfe cogitaret, 
qui in omnibus felix fuisfet ^ atque ideo ius 

hos- 

Hanc vero alii fcriptores faepisfirae ufurpamnt fententi- 
am; in quibus imprimis Tragici. Vid. e.g. Sophocles in 
Aiace Maft. vs. 758 fqq. et in Antig. vs. 127. et ib. vs. 604. 

(a) Cuius documentum quoque exhibet C. 16. 

QS) Lib. III. C. 39 fqq. 

(c) Idem faepius apud tragicos occurrit efFatum, uti 
v. c. apud Sophoclem in Antig. vs. 951 , qui locus om- 
nino est palmarius. Conf. Eur. in Ion. vs. 1387. ec 
Aefchyl. in Prom. Yuict. vs. 105. 


.C 44 ) 

iiospitii cum illo folvcret: hie igitiir postca 
tamcn turpitcr obiit (V). Probavit igitur nos- 
tcr hac de Polycrate inferendd discurfione , 
quam an tea Solonem dicentcm induxcrat , fen- 
tentiam , neminem ante mortem fellcem esfe 
kabendum" (). Scd in re nota plura cumu- 
lare fuperfedeo exempla (V). Hoc imice ad- 
dendum puto , veram demum hanc esfe et effi- 
cacisfimatn rationem , qua homines ad virtuteni 
ec excitet histoiicus et adducau Et profecto 
qui in Ilcrodoti fe penitus infinuavit opus , vel 
tailor equidem, vel uberrimos exinde percepe- 
rit fructus. Quae cum ita fefe habeant, hand, 
ut opinor , immerito quispiam affirmaverit , plu- 
nma esfe in Herodoto, quae vel militate, vel 
yenustate fe commendant , epifodia , fed longe 
plura , quae utraque hacce dote nulli facile , 
nifi ferreo prorfus , non placere posfint (^/). 

IIL 

(V) Vid. Lib. III. C. 125. 

() Quod praeceptum non tantnm epifodiis continetur , 
fed nbivis in Herodoto occurrit; fie ut unura excitem 
exemplnm Lib. VII. C. 203. Graeci Locris Opuntiis 
et Phocenfibus dicunt nullum nee esfe , nee futurum , 
cui non aliquando maluui accident, mortalem. 

(i) Habentnr ilia ex. gr. Lib. II. C. 120. Lib. 
VII. C. 46. et Lib. IX. C. 16. Vid. Abbas Geinoz, 
1. 1.. pag. 586 , ubi alia quoqne notantur exempla. 

(//) Ipfe Herodotus fe amare dicit epifodia Lib. IV. 

C. 


( 45 ) 

S in. 

Ratio dramatic a. 

Prouti haec esfe folet carininis epici ratio , 
ut varietate fe coramendet fnnul et limplicita- 
te , ita dramatica item ratione lectorum ani- 
mos tenet et in fui prorfus rapit admirationem. 
Quae quidcm norma cum Homeri exprimitur 
carminibus, turn Virgilii Aeneide. In utroque 
carmine non ipfe omnia enarrat porta , fed 
Decs hominesque fie fecum invicem colloquen- 
tes inducit , ut ipilus Tragoediae vix defldere- 
mus vim et efficaciam. Sic in Virgjliana Ae- 
neide continue occurrit luno , Troianis infesta , 
Aeolum rogans , ut tempestatem iis immittat 
per mare navigantibus : 


* namque till Divotn pater atque hominum rex 
Et mule ere dedit ftuctus et tollers yen to , 
Gem inimica mihi Tyrrhenian navlgat aeqitor , 


C. 30. Volnit. enim ^ ut nit Dionyfins Hal. in Epift. ad 
Cn. Pompeimn C. 3. p. 771. JTJ*/AJJP rojjjirat TV ?$# 
'Of*ttv f&Jmt y&[*vo<. Qua tarn en in re fi nimis a 
propofito fe fuo deilectere animadvertit nequc perfpici 
posfe qunre alicnius rei mentionein faciac , istiusinodi 
quid addit ; ([uamobrcm huim rei mentionem ficcriat , di- 
cam. Vid. ex. gr. Lib. VIII. C. 55. 


C 46 ) 

Ilium in Italiam portans victosqiie Penates : 
Incnte vim ventis. 

Nec fubiicit poeta, facilem fc praebuisfe 
Aeolum his Junonis precibus : ipfum deinceps 
veluti andimus Aeolum , his verbis Deae gra- 
tin* can tern : 

futis, 6 regina i quid optes 9 
Explorare labor , mihi imfa capcsfere fas esf. 

Emisfis vends , indignatur Neptunus. Sed effi- 
cacisfima enarratione haud ita exprimere potu- 
isfet Virgilius potendsfimi Dei auctoritatem et 
vero maies.tatem , ut dramatica expresiit ra- 
tione : 

Tantam vos generis tenuit fiducia vesrrf ? 

lam coelum tevramqiie meo fine mmrine , venti , 

Miscere et tantos audetis toller e mo/es? 

Quos ego. Sed motos praeftat componere flue I us (a*). 

Quodfi huiusmodi Deorum hominumque col- 
loquentium inducendorum ratio , epico carmini 
propria , placet non tantum , fed et loquenti- 
bus nos veluti pracfcntes reddit , quis cst, qui 
earn in Hcrodoto , maioris quippe plerunique 
momenti inducente colloquia , non prorfus di- 
vinam existimet? Ita enim hie ad carminis epi- 
ci normam opus fuum concinnans , varietatcm 

mir 

(ti) Aen. I. VS. 65 fqq. et vs. 132 fqq. 


C 47 > 

minim in modiim promovct ; placet ita , ct 
nos , cum primariorum ex antiqiiitate virorum 
de gravisfimis quibusque rebus disferentium , 
cum etiam aliorum hominum prorfus auditorcs 
reddit. Sic equidem in fuavisfima ilia dc Cyro 
legenda narratione, Astyagis bubulcum fere mi- 
hi videor, quid ilbi in Harpagi domo accidis^ 
fee, narrantem audirc. Nee mirum. Tarn na- 
tiva enim, istiusmodi hominis indolem prorfus 
referentc, fimplicitatc hoc tradidit Herodotus , 
uc nonnunquam totum hocce colloquium me 
non legere existimaverim , fed mihi finxerim 
bubulcum haec mihi omnia narrantem, mc- 
cum hac de re deliberantem et tandem fubla- 
to velo dicentem : vuv rs o$e hr\ (a). Quod- 
fi Cyri deinceps attendimus cum avo fermones, 
eodem prorfus afficimur fenfu. Puerilem cnim 
cum audacia quadam coniunctam quid meli- 
us exprimit indolem, quam Cyriilludab Astya- 

Sf 

(a) Ita enim pro <& Mfs. quorundtfai auctoritate le- 
gere video Larcherum in notis ad hunc locum , et , (i 
meam mihi licet proferre opinioncm , recdsfime. Nativae 
enim Herodoteae dicendi ration! uti optime convcnic 
istud et mine ecce puerulum , ita frigidum fit colloquium II 
legitur , et mine res ita fcfc habcf. Patet praeterea ex 
fequentibns , bubulcum, re uxori expofita, puerulum 
ilium detectum pstcndisfe. Rem autem fi ita nobis pro- 
ponimus, aliter Ilcrodotum vix fcribere potuisfe opinor. 


C 48 ) 

ge in ins vocati ? Cacteri pueri , quae equi- 
dem tanquam rex iusferam , continuo perage- 
bant , illc vero mihi non obtemperavic ideoque 
poenas dedit. El uv Sy TOV^S } f ve%x &%io$ TSV 
xxxov sip} , of Jg TOI KapsifAL." Huius auteni , 
quern attiilimus , loci ut intelligamus et penitus 
perfpiciamus praeflantiam , tollamus paulisper 
dramaticam eius formam , ut orania ex Hero- 
doti pcrfona dicta lint, htinc fere in modum. 
Postquam Harpaginn iusfcrat Astyages ex 
Mandana natum puerulum interficere , ilium 
prae Mandanae metu occidere recufans Harpa- 
gus, bubulco cuidam necandum tradidit, qui 
tamen mifericordia ductus filiolum ipfe fiwm 
mortuum expofuit , Cyrum contra uxori edu- 
candum commifit. Cyrus autem decennis a 
pueris 5 quibuscum ludcre folebat , rex crea- 
tus , unum eorum dictis fuis minus obfequen- 
tem verberibus caedi iusfit; quod puer aegre 
fercns mox domum redux patri enarravit. Hie 
autem ira , ut erat , percitus , regem adiit ei- 
que fe a bubulci filio nefaria pasfum esfe dixit ; 
quibus auditis rex bubulci ilium filium arcesfi 
iusfit. Hie vero quiim adesfet , ex eius dic- 
tis , oris habitu , libcraliori gestu , regem eius 
cognitio fubiit. Perculfus ita continuo rem ex- 
ploravit Astyages, eaque cognita, crudeli dcin- 
ccps ratione punivic liarpagum." Haec igi- 

tur, 


( 4? ) 

cur , quae Latine appofuimus , licet Graece et 
Herodotea ratione tradita, maioris fane esfent 
fuavitatis, nemini tamen magnoperc place- 
rent (a). Ratio enim ilia towwaTixtt , fi 
continue in opere quodam obtinet, quam ieiu- 
na fit, quamque idonea ad lectorum aniraos 
taedio afficiendos, testes funt innumeri ill! , 
qui hodieque etiamnunc Kac ratione confcri- 
buntur , libri. 

Istiusmodi autem colloquia prouti miram in 

lee- 

(V?) Huius drainaticae rationis praeftantiam panel illi in 
Herodoto ostendunt quoque loci , quibus e duabus , 
quae proponuntur , fententiis , alceram e fna perfona , 
alteram dramacice tradit ; uti v. c. Lib. VIII. C. 108 fq, 
Hoc enim loco Eurybiadis fcnccntia narratur , Thcraisto- 
cles vero loqufcns inducitur ; et Lib. IX. C. 2. , ubi 
partim Thebaiioruin traduntur opinioncs , partim eorun- 
d em .cum Mardonio habetur colloquium; quorum loco- 
rum quaenam in legendo magis placeat pars , fatis facile est 
diiudicatu. 

Obfervari praeterea potcst , dramaticae rationis ope 
haud pauca huic operi immixta esfe venusta fimul et uti- 
lia , quae nullo alio modo ei inferi potuisfent ; cuius rei 
cxempla lint Lib. V. C. 92 , ubi Soficles Corinthius lo- 
quens inducitur de Tyrannide ec anfam inde capiens Co- 
linthiorura exponendi conditionem fub Cypfelidarmn 
tyranuide ; et Lib. VI. C. 86 ; ubi Leutychidae occur-, 
runt fermones de reddendis Aeginetis decem viris , qui 
Athenis erant depofiti. Hoc autem coiloquio (UQUl coi> 
linetur Glauci Lacedaernonii historia* 

D 


lectbrnm animos vim liobenr ct effkaciam, iti 
alia funt plurim'a ^ quae , vcrborum non tan- 
turi fuavitate , fed reruni magis etiani pracllan- 
tia et ubertate fe commendanr. -Haitis - generfS 
funt, ne Croefi iterum colloquium citem emit 
Solone habitum , Perfarum post imerfectos Ma'- 
gcs de optima inducenda regiminis forma , fe- 
mcmes , imprimis Demarati cum Xer&e , 
de quibus quominus mine agamus*, nostrae 
vetat disputationis ratio, quahdbquidem de ii 
infra accuratius disputandum erit (a). 

Et flc quidetn huic fectioni finem impofitu- 
ri, quae in ilia disputavimus , breviter com- 
plectamur paucisque investigemus , quaenam 
maxime ex dictis confici posfint. Varietatem 
igitur 9 fimplicitatem , epifodia , dramaticam 
rationem Herodoti opus commendare probavi- 
mus. Haec autem omnia cum proprie . line 
carminis epici dotes, affirrnari posfe putamus , 
huius carminis rationem nifl expresfisfet noster, 
nunquam eius opus tot tamque egregiis fecom- 
mendaturum fuisle dotibus , fed imaginem po^ 
tius relaturum fuisfe priorum illorum , quos fu-< 
pra citavimlis, historicorum (b^). Cum igitur 

tan- 

(^r) Parte II. Sect. 3. 

() Qnoruifl- cfpera qiiam parum delectare potucrint 
patec e Ciceronis (jrac. C. 12. et Lib. de One. Lib.- 

II. 


tanta est carminis cpici vis et efficacia , ut prl- 
mariae Hcrodotei opens dotes illi fine tribucn- 
dac , non mirum , Thucydidem huius carminis 
neglecta ratione , quod ad operis actinet dotes , 
Herodoto magnam partem esfe inferiorem. 
Qua idcirco neglecta ratione , iiinul etiam ne- 
glexit varietatem et fimplicitatem apud Hero- 
dotum ubivis obviam (a). 

Ast vero licet primariae Herodotei operis 
ex hoc carmine expresfae Tint dotes , res tamen 
non ita est accipienda, quad n.uHjs aliis, nifl 
quae ex tiberrimo hocce provcniant fonte, fe 
commendet dotibus. Qua de re ne perverfe 
flatuatur, breviter nunc disputare lubet. 

S E C T I A LT E K A. 

DE CAETER1S IIEJRODOTEI OPERIS DOTIBUS. 

Quam fupra iam univerfe in Herodoto ob- 

fer- 

# 

II. C. 12. Conf. Barthelemyiis , in opere quod infcri- 
bltv.r : Fbyage du'jeitne Anacharfis en Grece, Tom. 5. C. 
65. p. 427. 

(V) Thucydidis opus Annales dicendnm esfe cenfet 
Barthelcmyus, 1. 1. p. 432. Quod tamen iudicium duri- 
us videtur. De ems obfcuritate aliisque vitiis conf. Cic. 
in Orat. C. 9. Dionyfius Halic. de Feterwn fcript* cen- 
fura in iudiciy de Philisto et Xetwphonte* p, 427. 
D 2 


C 


fervavimus flmplicitatem , eandem mine, quod 
ad verba attinet et dicendi formulas , ad He- 
braicam prorfus accederc flmplicitatcm , pri- 
mum nobis probandum erit : cui quidem nullum 
facile apud reliquos Graecos fcriptores propi- 
lis accedit fcribendi geniis. Operis iam initio 
liaec , ni fallor , luculentisfime prodit fimilitudo. 
Quod enim ibi habetur Herodotl Halic. histo- 
rlae haec est demon fir atio , quam fimile fit 
Efa'iae exordio , vifio Efalae filll Amos , lerc- 
miae , verba leremiae filii Helclae , Amos , 
yerba Amos , aliorumque , qui dicuntur , pro- 
phetarum , unusquisque facile videbit. Eodem 
modo apud Herodotum legend, haec dixit 
Harpagus, haec Lydls Pythia refpondit , 
iimplicisfima ilia ftatini fuccurrit cum aliorum 
fcriptorum ? turn imprimis prophetarum fcri- 
bendi ratio, it a dicit dominus Israelltarum 
rex. Quod praeterea apud Hebraeos inveni- 
tur, ut, licet fupra memoratum esfet , quisnam 
loqueretur, adderent tamen haec igitur hicvel 
ille dixit , eandem ubivis apud Herodotum |de- 
prehendere licet dicendi formam (a). Haec 
aucem fimplicitas fatis magnam Herodotes ope- 

ri 

C<?) Conf. Stephauus , post Gronovianain Herodoti edit. 
p. 744. 


( 53 ) 

ri conciliat dotem ; refert enim antiqui aevi 
nativam rationem , conquifita nondum verbo- 
rum ftructura corruptam. 

DC Herodoti porro narrandi ratione uti ob- 
fervari meretur hilaritatem quandam , (#) in 
ilia haberi cuivis gratam , ita dulcis est eadem , 
lenis , Candida , () ab omni asperitate aliena ; 
omnibus ita caret vitiis, quae in legendo nos 
vel minimum offendere posfent. Et omnino in 
omnibus , eriam minoris momenti , rebus expo- 
nendis verfatur fere noster , ut mulier quae- 
dam , quae pueris elegantes quasdam mira cum 
fuavitate exponere folet narrationes (ji) ; quod 
-tamen non ita accipieridum , quafi mulierculae 
alicuius inftar gravisfimas quasque res expofue- 
rit Herodotus ; valent enim folummodo de eius 
oratione , quae muliebri ratione quafi fedatusf 
amnis (^/) profluit , ita tamen , ut , quae hila-^ 
ris imprimis est, lenis et fuavis, eadem quo- 
que iveweif fefe commendet ad perfuaden- 

dum 

(<?) Vid. Fuhrmann , 1. 1. p. no, coll. Dionyfio Hal. 
in Epiit. ad Cn. Pompeium C. 3. p. 777. 

(} Conf. Quinctilianus , Inft. Or. Lib. IX. C. i 

(c) Ipfe adeo Dionyfms Hal. hanc ob caufam mulierem 
dixit Herodomm , eique opponens Thucydidein virum 9 ur 
ait Fnhrmannus , 1. 1. p. 134. 

GO Ui ait Cicero in Orat. C. 12. 


C 54 ) 

dum quam maxime idonea , uti ec eloqucntid , 
quam ipfe adeo admiratus fuk Cicero (^). 

Quod praeterea de Herodotco opere notari 
potest , vel potius in illo admirari dcbemus , 
illud fpectat, quod homines, quos loquentes 
induxit noster, eorumque mores non ad lubi- 
ttim exhibuit , fed ita propofuit , ut patriae , 
aetatis, indolisque quisque fuae prorfus refer- 
rent rationem. Sic v. c. Lib. IV. C. 19. in- 
duchur Alexander Amyntae filius iuvenili pror- 
fus ardore loquens (). Sic Lib. VII. C. 101. 
qui Demarati habentur cum Xerxe fermones , 
eodem illi modo virum referunt, Perfis licet fa- 
ventem , Graeca tamen ratione fen tien tern Spar- 
tanamqne indolem egregie prodentem. Ita 
in nobilisfimo illo Gygis cum Candatile col- 
loquio, hie barbara prorfus ratione loquens 
indticitur. Dicit cnim , auribus mortales 
minus fidei tribuere quam oculis , non ve- 

ro, 

() Ut ait de Orat. Lib. II. C. 13. 

(T) Conf. Lib. I. C. 37 fqq: fermones Atyos cum 
'Croefo patre ; et imp. Lib. VII. C. 46 fqq. Artabani 
cum Xerxe coHoquia , quae cum politico" prtidentia , turn 
vero praeftnntisfimis fapientiae monitis ita abundant , uc 
una in paucis placeant, teneant, inqne fcriptoris rapiant 
^dmiratioiu-m. Imo v^ro ob fententiariim , perfonis con* 
grnam, magnitudinem ilia miratus est Hermogenes, p. 


*o, lit v. c. Grace i clixisfent 9 maiorem ho- 
mines habere fidcm i.is > quas viderunt , quam , 
quas audierunt, rebus; quae a barbaro homine 
prorfus abh.orruisf$t djccndi forma. Quum igi- 
t-ur bafbarus loquens ind-ucictir , ita horum ho- 
xninum ratione op time iigurato fernione uti- 
tur (df). 

- . Jn..rece.afe.ndis po.nro Herodotei operis dotir 
bus illucl quoque animadverfQiadiini videtur, id 
futnina 'ftwdio egisfe r>o$trum., ut perfuaderet. 
Quad, ut irpfi eeJ.erer, r ^iim alia adhibuit mul- 
Ea, turn quoque isciu^R^Qdi pfus est verbis^- 
quae ab uno.quoque , hoiftTjiifie ufurpabantur : 
qiiod ad perfuafionem niijrinc;e;.{facei:e, quis e$t 
qu? non videat? Nam, uc ait Dionyfius Hal.-; 
TTOV or&v Tolg xv.piaT&roig TS xcu 


^ GI& SVTIV (Jb ) ; quod perci-i- 
piens HQS.ter ip,& adep prpyerbia ex coiwupis^ 
qixaq.dicitur .> vitae ufu fumlit (c). 

Ul- 


(/?)' Hoc ex Herodoto exemplum tennit Dionyfium 
Hal. in Arte Rhet. C. u. 4. p. 400. 
O) De -Com-pof. Verb. Tom. 5. p. 20. 
(V) Uc umHB wm-uni exckem , vid. Lib. VI. C. j. 

TtuTO TO vTro^iAos. ^A^ti^ |M>6 ere* , vjrt^<ret,T9 s A/JiFraycpt. 

Conf.' Hib. I. C. 62. Lib. Vlf. C. 51! Cum vero ea 
esfe folet hominum ratio , ut minae in illos intentae Ion ' 

ge 


Ultimo denique loco flcrodoto proprium os- 
f*e monemus, ut eius oratio fponte quail et 
nltro procedat, nee longis fententiarum five 
periodorum ambagibus lectori moJestiam prae- 
beat. In ipfis adeo orationibus , quamvis elo- 
quentiae dotibus baud fint destitutae , longaevix 
occurrunt periodi (V) Quae fimplicitas licet 
a nonnullis fortasfe improbetur , cultisiimo fa- 
iie cuique maxime placet. 

Et fie quidem, Viri CI. , primam propofi- 
tae quaestionis partem ad finem perduximus. 
t^uae in ilia de Herodoti dotibus disputavimus 
cum ipfi obfervavimus , turn vero ex aliorum 
de fummo viro testimoniis in medium protuli- 
mus. Quomagis autem in illius nos infinuare 
lludemus opus , eo magis veram illam admira- 
mur et palmariam prorfus fummi Wyttenbachii 
de fummo historico fententiam: Herodotus nar- 
& rat or est dulcis , lenis , candldus , utferefcnem 

vi- 


ge maiorem habeant vim , fi qtiidem obfcnre et allego- 
rice , quam aperte pf oferuntur , ita egregie istiusmodi 
ratione uti folet.noster, uti ex. gr. pat et ex Lib. VI. 
C. 37 , ubi Croefus Lampfncenis minatus non dicit fe 
Ulos funditus perditurum esfe , fed pinns in modum ex- 
cifurum. 

, (a) Vid. imprimis Lib, III. C. 53. Conf. Lib. IV. 
C. 97. alibi. 


C 57 > 

videre videamur post longinquas peregri- 
nat tones domum reducem , In folio feden- 
tern, llbenter referentem cum quae vide- 
rat , turn quae audiverat ^ ne. Us quidem 
exceptis , qnae incredibilia ipfe iudica- 
re^ (a). 

() In Praefat. ad Sei. Princ, Hist. p. 10* 


PARS 


PARS ALTER A. 

HERODOTI IN RE-PUS GENTIUM 
ENARRANDIS VIRTUTES. 


D 


e hums operis dotibus uti omnes, ipH adco 
eius obtrectatores , idem fere protulerunt iudi- 
ciuni , ita illius virtutes ab aliis alio prorfus 
modo funt diiudicatae. Fucrunt' enim , qui 
cgregias in hoc opere fibi invenisfe viil fine 
virtutes , illasque ita patronorum inflar ab in- 
iustisflmis adverfariorum reprehcnfionibus fum- 
mo ardore tueri fluduerint (^r). Fuerunt con- 
tra alii, qui , de operis dotibus licet magnifice 
existimantes , eius tamen virtutes fere nullas 
esfe putarent (^). Quorum quidem omnium , 

fin- 

ftf) Uti v. c. Henricus Stephanus , lofephus Scallger ,, 
loach. Camerarius , Henr. Boclerns , Abbas Geinoz. alii. 
(^) Uti ex antiquis Ctefias , Manetho , Thucydides , 
Plutnrchus, Lucianus ; ex recentioribus autem Gotze, 
Creuzerus ; V. Fuhrmannus , 1. 1. p. 118. Plutarchus 
acerrimus ille Ilerodotei operis obtrectator in lib ell o de 
Iter&doti .43. fine ? quod ad eius attinet 

do- 


( 59 ) 

lingulatim explorare ec diiudicare opiniones, 
haud necesfarium esfe ccnfemus , fi quidem 
plcrique historiae patrem fabularum tantuinmo- 
do dixerunt elegantem narratorem. Plutarchus 
vero cum de industria hac de re agens , id He- 
rodoti declarare fluduerit fuisfe in fcribendo. 
propofhum, ut cum univerfae Graeciae glori- 
am , turn vero uniuscuiusqiie gends praeclara. 
quaeque facinora malignitate quadam notaret ec 
dctrcctaret adco ; nos hums , ut ita dicam , in 
nccufatoribus choragi , accuratius exponemus 
et diiudicabimtis opiniones. Sed primum cum 
aliorum turn nostram ipfi fequentes opinionera, 
praeftantisfimas quasque in Herodoteo opera 
vircutes ostendere conabimur. 

S E C T I PRIOR. 

DILIGENTIA IN REBUS GEOGRAPHICIS 
COGNOSCENDIS. 

Ex hacc profecto una omnium communis 

len- 

dotcs, yf^txc, inquit , fork ^p, *< ^o i Ay, x*i 

xeti ax T 


fao{tv*.a t Eodem mo 
do ce-teri obtrectatores has ei dotes tribuere debuerunt. 


fententm , nee in antiquis nee in recentioribus 
exftitisfe geographum , qui maiori , qtiam Hero- 
dotus, rebus g^eographicis cognoscendis ftudue- 
rit diligentia ; quae quanta fuerit ex .iis , quae 
Introio. 5 3- disputavimus , quodammodo ef- 
fici posfe videtur. Variis enim fusccptis itine- 
ribus , de quibus memoriae prodidit , quam plu- 
rimas Herodotus cognovit regiones. Sic v. c, 
vifitavit totam fere Graeciam , Epirum , Macedo- 
nian! (a) , Thraciam , Aegyptum , Palaeflinam ; 
inque ipfam adeo Scythiam fe contulisfe vide- 
tur (). In Asfyriam autem num profectus 
fuerit inter eruditos non conftare video (r) ; 
quod licet certe probari non posfit , mihi ta- 
rnen verisfirna esfe videtur Bouherii hac de re 
disputatio , Herodottim revera Balylonem ,^pul- 
cerrimam Asfyriorum urbem, adiisfe ftatuen- 
tis (d). 

Ad eius autem in hisce itineribus quod atti- 

net 

fyT) Quod ex iis quoque patet qnae habentur Lib. VII, 
C. 129 

. (/)) Abnnde hoc confici potest ex Lib. IV. C. 81. 5 
C. 124. 

(V) Vid. Larcherus in vita Herodoti. p. 75. 

(V) Cnjns .hac de re palmariam disputation em , non 
posfum , quin intcgram apponam. 

Quoique Ics pasfages cT. Herodote , (Lib. I. Cap. 178. et 
C. 183.) qui oaf fait croire fr beaiicoup de gem, qu 1 il 
aftcit tt& rtelkment a Babylone , ne foient pas biem dam , 

U 


C <si 3 

net dfligentiam , exinde ca fatis fuperque appa- 
ret, quod v. c. in Aegypto Memphiticis Sacer- 

do- 

i/ ' est presque pas pos/ible de douter , qu' il ne t airy tie, 
ji on veut prendre la peine a" examiner la defcription ex- 
acte qif il fait en fes endroits de toures les fingularites (k 
cette grande ville ef 4e ces habitans. II if y a guerc , 
qi? nn temoin oculaire , qui en puisfe parler avec autai.t 
de precijion , fur-tout dans un terns oU aucun autre Grec 
ff avoit encore rien ecrit la-desfus. 

De plus qu* on fasfe attention it la maniere (C. 183.) 
dont il parle a"* une ftatue a* or mas/if de Jupiter B&tis , 
qui etoit dam Baby lone , et qui avoit douze coudes de hau- 
teur. En avouant , qu 1 il ne F a pa$ vue , parce que le 
rot Xerxes /' avoit fait enlever , ' est ce pas infnuer ta- 
citement , qii il avoit vu toutes les autres ckofes qiC il Hit 
ttre dam cette grande ville ? il est aife amp ds reconnoi- 
tre par divers autres pasfages de fon ouvrage , (C. 1 8 1 , 
182 , et 183) qtfil avoit conferre fur les lieux avec dcs 
Baby/omens et des Perfes , (recte hoc loco Larcherus in 
vita Herodoti p. 76. nota 3. , obfervat ; Monfieitr Bou- 
hier auroit du dire avec Herodote des Chaldeens , et cela- 
auroit donne une plus grande force a fa preuve ; car les 
Chaldeens , qui etoient les Pretres des Babyloniens ne voya- 
goient point en ce terns-la hors de la Babylonie*) fur ce 
qui regardoit leur religion et leur histoire. D* ailleun il 
idlest gutr? vraifemblable , qu* un homme , qui avoit par- 
couru tant de different* pays pour 5' inftruire de tout ce 
qui pouvoit les concerner , cut negligt a" aller voir unc ville , 
qui pasfoit (ilors pour la plus belle du monde , et ou il 
pouvoit receullir les memoires les plus furs pour f histoire , 
qtfil pre-fifn-ni.t- de la haute Afie , furtout en ayant approchd 
fa ci prts. Rtctiercheret disfertatio n$ fur HeroMte C. i.p. 4. 


C 


dotibus minus fretus, earundem rcrtim cognos- 
cendarum caufo. ad Thebanos fe contulit ct Ilo 
liopolitanos facerdotes, quorum porro collata 
inter fe ct prorfus congruentia dicta memoriae 
prodidit. Hoc igitur exempjum Herodoti cum 
probet in rebus cognoscendis diligentiam (#) , 
quis est qui eum non eandem adhibuisfe con- 
feat in gcographia rite exploranda ? Sed hanc 
fententiam exemplis quibusdam confirmare li- 
ter.. 

Herodoti igitur in rebus geographicis cognos- 
cendis diligentia cum ex aliis locis patet , turn 
imprimis ex Lib. II. historian! compleqtente 
rerum Aegyptiacarum ; cujus libri jam Cap. 19 
ita memorantur Nili propria, ut vel hie unus 
locus piurium inftar totum hoc negotium pro- 
bare posfet. De hujus igitur fluvii natura quum 
a facerdotibus nihil accipere fe posfe dixit, 
memorat Graecorum hac de re opiniones : qua- 
rum tamen duas vix mentione dignas existimat. 

Has 

(tf) Haec , ut opinor , mirabilis prorfns est diligentia 
in rebus adeo minoris momenti; fie v. c. ut de ferpen- 
tibus aliquid veri cognosceret , in Arabiae quondam locum 
fc contulit, vid Lib. II. C. 75. Imo vero eo procede- 
bat Herodoti indagandi ftudinm , ut , cum in Aegypto ' 
terrain non videret e fiagno Moeride effosfam , incolas 
adirct eosque rogarct , ubinaiu ilia tandem esfet vid. 
Lib. II. C. 150. 


c 


Has igitur" ad febulas rcftrt-, -atque^aib Hotfre* 
ro auc co etiam antiquibrf pom ictas fccft-t 
fer ; quocirca iis memoracidis Minime contend 
HIS , fiianr ipfc addit jie Nili 'a'dfcenfu opinio-* 
nem. De fluminas porro fontibias , eorum ait 4 
fjuibuscum in colloquium ven'erac 7 fibi ialiqUid 
eompertum habere iicminem , iiifi -fcrlbam quen* 
dam rerum facramm Minervac in Aegypto 
eujus continuo ipemorac verba ; a"ddit 
quod illarn , quam faepius jam .memoravirrrus ^ 
egregie declarat diligendam ; haec quidemfcri* 
ba affirmavit , modo vere 'pronuntiarit. D 
eadem deinceps re fuam fabjungit fententiam. 
In tota autem defcriptione habetur: ego noscen* 
Bi cupidus hac de re a 'facer dofibw nihil per*? 
cipere potui. Quas- prop&fui .^opiniones impro* 
bant em, oppnet me ipfun^-e tills rebtis occult 
ns ferre fententlam. uiltuA. -ab ailo 'qnuquam 
nudire non potui. Tale qmdcm 'a&ionguj^rtiuni 
indagavi , usque ad Elephant inem'ttrb em Ipfs. 
ad infplciendum profect-us r Umilia, 'His ita di- 
cendi forniulis fuam ipfc ostendk in rebus hiscq 
geographicis rite cogftoscendis ct rnemonmdis 
diligentiam : inio anxie adeo aliorum prodit 
opiniones, 'nKiucns ne niniia iis-habeatur fid-^s. 
Rogat veluti ne fibi rci culpa imputetur ; fe 

cnini 
/? c. 28. 


enim adiisfe , quos hac de re aliquid fcire pos- 
fe fufpicabatur vel facerdotes vel etiam alios 
homines omnes : ideo ad Elephantinem urbem , 
ut ipfe rem infpiceret , profectum esfe. Quid- 
quid igitur alii afferant, ut hanc Herodoti in 
rebus geographicis non ita magnam ducendara 
esfe ostendant diligentiam , nos potius praeftan- 
tisfimorum et perquam idoneorum judicum fe- 
quentes fententiam, et vero ex ipfo Herodoto 
exempla petentes , fummo loco earn habendam 
esfe opinamur (#). Cujus idcirco ex eodem 
Lib. II. unum etiam indicium petamus (). 
Disputat de Aegypto , de qua facerdotum me- 
moratis opinionibus , de regione , inquit , rec- 
te illi mihi dicere videntur , quod facile ei 
apparebit , qui , . etfi antea nihil de ea audiverit , 
earn tamen infpexerit. Hisce autem , quae pro- 
tulerant facerdotes , non contentus , quae ipfe 
viderat, continuo adjicit , et accurate de hac 
regione agere incipit. Habetur ita elegans lo- 
cus de ea Aegypti parte , quae Nili douo Ae-. 
gyptiis acquifita esfe credebatur : qua in re , ne 
facerdotibus tantum, qui hanc tuebantur opi- 

nio- 

a) Hanc qnidem Herodoti , de qua dicimus , diligen- 
tiam ejusque adeo hac in caufa praeftantiam , tanti du- 
xit Fuhrmannus , ut maiorem ei geographo quam histo- 
riographo habeat fidem 1. 1. , p. 122. 

(*) C.5. 


fiionem , credere cogeretur , ipfe ita rem explo- 
rare ftuduit. Qua quidem explorat , recte di- 
cit de ea regione disfercre facerdotes , ilbique , 
quae iili dixeranc , prorfus vera videri (a). Ob- 
fervandum autem imprimis , cum ex ahtiquis plu* 
rlmos asfenfos esfe Herodoti opinioni , turn ve- 
ro ex recentioribus Mailletum , Schavium , Vol- 
neium , alios luculenter docuisfe , Deltae folum 
altius hodieque esfe quam fuit Herodoti aetace , 
et quotannis etiam novum a Nilo accipere in- 
crementum (^}. 

t Haec igitur, quae propoftiimus, exempla 
Herodoti , ut putamtis , in rebus gcographicis 
cognoscendis probant diligentiam ; plura autem 
huius generis afferre documenta infinitum fit et 
naufeam creet. Quodfi quis quaerat , num etiam 
diligens fucrit Herodotus in iis , quas non vi- 
dit , cognoscendis terris , idem ei paratum esc 
responfum. Earum enim , in quas fe conferre 
non poterat 7 regionum ? fide dignisflma fummi 

cu- 

a) Alia hujus diligentiae exempla exflant Lib. I. 
C. 145. et 178. Lib. III. C. 117. Lib. IV. C. 17.. 
37. pp. et 168. et Lib. 7. C. 176. et aliis bene multis 
locis. Nonnullis tanien eoriim rnentio 'fit remocisfima- 
rum et vero incultisfimarum rcgionura. 

(^) Conf. imprimis Volney R.d&e door Syrie en Ae- 
gypfe , Tom. I. C. 2. p. 20. fqq. interp. Celg. qui 
luculenter Herodoti de Nili dono confirmat- fenteatiam, 

E 


C 


cura indagabat testimonia ; et faepisfimc adirc. 
folcbat homines corumque inter fe conferre 
documenta (V). Omnium vero, quac hue us- 
que diximus 5 hoc maximum est veritatis tesri- 
monium , quod cum antiqui turn quotquot e 
recentioribus rem accuratius explorarunt, He- 
rodoti in rebus geographicis laudarunt dili- 
gentiam. Sic v. c. quae de Aegyptiis me- 
moriae prodidit , prorfus confirmarunt cum 
ex antiquis Strabo, turn ex recentioribus cele- 
berrimi illi viri Wood , Schaw , Maillec , Sa- 
vary ., Andreosfi , Denon , Geobert , Brown , 
alii (^). Ita etiam quae de Scythis cradidir t 
tarn accurata funt, ut , qui hac aetate in Bulga- 
riam, Moldavian!, Besfarabiam, Crimeam fe 
contulerunt peregrinatores , illosque adierunt 
homines , qui Danubii Cozacl dicuntur , iidem 
ei negari non posfe affirmarint (c). 

SEC- 


(j) Sic in Colcliidetii fe contnlit , tit explorarct r.n ve- 
ra csfcnt , quae audiverat , Colchos origine esfe Aegypti- 
os ; vid. Lib. II. C. 104. 

() Fuhrmann. 1. 1. p. 123, Conf. La Harpe Lycte 
on cours de Litteratwe ancienne ct moderns Tom. III. p. 3. 

(c) Conf. Lnrcherus in praefat. p. 29. fq, Ope- 
we pretium fit apponerp , quod apud eundnm Doct: en- 
msdam viri > de Herodoti diligenti^ in Scythiae tradcnda 
'ia , inveni testimonium. Mclgrd quslqiics ambi- 

it& et quelqucs witradtitms, apparent^ , qui fe trouvent 

Satis 


S E C T I O A L T E R A. 

HERODOTI DILIGENTIA IN GENTIUM NOTANDKk 
MORIBUS 3 INSTITUTIS , LEGIBUS. 

Vix ulla in Herodoteo opere memoratur gens> 
quin fimul etiam eius mores , inftituta , leges 
accurate defcribantur. Quae quidem defcriptio- 
nes fi ad operis referuntur dotes atque epifo- 
diorum habentur inftar , mirifice illud commen- 
dant , quippe gratisfimam ei varietatem conci- 
liantes ; ast vero earum haec est ratio, IK multo 
etiam magis ad operis referendae fint virtutes* 
Accuratam enim illarum gentium praebent cog- 
nitionem , quarum alio modo hand magna ad 
nos perventura fuisfet notitia. Efficiunt ita, 

uc 

dam la defcription gtographitpte de la Scythie^ il est cer~ 
tain , qu 1 Herodote a donnt utie attention . extraordinaire A 
cc fujet. Par la declaration folennelle , qiCil fait des te 
commencement , on petit fuppofer qifil a u intention > 
qticllc fit beaucoup <T impresfion. II est peut-etre raremene 
arrivg a un voyagsur , qiti a tir& une mantere fi cafuel~ 
k fes connaisfances concernant la g&ographie cT un payz 
ausfi tiendu que la Scythie 9 de faire tine defcription daiis: 
la quelle on remarque tant de circonftances qui accordant 
avec la veritA? Yid. Larcherus in not. ad Lit>^ IV. C. i(J* 

E a 


( 68 ) 

ut in plurimorum andquitatis populorum his- 
toriam penitus nos infinuare posfimus. Res au- 
tem exemplis illustranda esc: et quoniam fe- 
cunda Herodoti Mufa iam faepius nobis ufu ve- 
xiit, hoc quoque loco non prorfus ea praeter- 
mittenda videtur , aptisfima quippe ad rcm nos- 
tram confirmandam exhibcns documenta. Ube- 
rius igitur postquam cum dc aliis rebus , turn 
vero de Nilo egerat, ita Cap. 35. NJ 
anquit , vvv Kepi TQVKVTOC, itpyvQu. *E,p%opat 
step} 'AiyvTTTOu (tyxuvtuv TOV AJyov , on 


you fts^u 7r&p%Tai irpog natrav %&w' TOVTMV ii* 
yexx TThea ^sp} &'JTIJ$ elpycrsTtxi. Et Ollinino 9 
quod pollicetur , in fequentibus egregie exfe- 
tquitur. Primum enim memorat , quae viris , 
quaeque feminis apud Aegyptios esfent pro- 
pria ^) ; accurate ita tradit omnes notatu dig- 
nos huius gentis mores ; agit deinceps de gen- 
tis facris , templis , facerdotibus ; varia nobis 
exhibet animalium , quae in hue regione habe- 
bantur , genera, eaque fedulo defcribit ; immis- 
cet fubinde gentis leges > ut v. c. C. 92 , quae 

apud 

(#) Mira profecto et abfnrda formsfc videntur , quae 
de virorum apud Aegyptios muliemmque moribus prodi- 
didit noster : qnibus tamen , qnam parum hac ia re negaada 
fit fides , infra videbiBius 


C 69 ) 


apud earn de coningio obtinebant. Haec amen* 
omnia iicdefcribit, ut , qui gen tern quandaman- 
tiquam interius cxplorare cupit, nullo facile 
historico legendo magis animum expleturus fit,, 
quam hoc tractando altero Herodotei operis li~ 
bro (#), 

Quae autem in Aegyptiacis Herodoti est ra- 
tio , eadem quoque in Asfyriorum cernitur de~ 
fcribcnda historia. Memorata enim Lib. I. CJ 
1^7. Cyri in Asfyrios expeditione , hanc por~ 
ro ad Cap. usque aoi prorfus negligit. Inte~ 
rea enim , femel nominatis Asfyriis , horum con- 
tinuo -fufius exponit leges, v. c. de locandis puel- 
lis , de aegrotis , de fepultura ? de luctu ? alias i 

ne-, 

QO Apponere iuvat Savaryi testimonium. Je ne 
pttis apprccier ^ que la partie de ? kistoire <F Herodote , 
qui tracte de fEgypte , et c' est avec la plus grande fatis- 
f action , que / ai retrouve dans ce pays les moeurs , les 
ufitges , qi? il a decrits avec quelques legefas modifications ? 
in lib. cui titulus : Lettres fur PEgypte Tom. L pag. 101.'* 
Nobilisfimus ille in Syria et Aegypto peregrinator Vol- 
neius, ita de Herodoto in iisdem memorandis rebus 
flatuit : ante haec duo et viginti faecula eum ilia de- 
Aegypto fcripfisfe , quae mine quotidie fere obfervan- 
tur. Interp. Belg. Tom. II. C. 2. p. 20. Fuhrmannus 
autem affinnat , plurima omnino , quae de Aegypto dixie 
noster , cum ab aliis peregrinatoribus , turn a^Francis in 
Aegyptum expedidonera fuscipientibus , conjSrraata fuisfe 
1. 1. p. 123. 


nefandum istum tradit Veneris cultum ; turn ich- 
thyophagorum hand filentio praetermittit mo- 
res et vivendi rationem. 

Pariter mores defcribit et inftituta variorum. 
Graeciae populorum. Sic agit v. c. Lib. VI* 
C. 56. de Spartanorum inftitutis ; quaenam Re- 
gibus iura concesferint , fedulo exponit : morem 
ctiam quendam huius genus tradit, quo liberi 
paterna officia excipere folebant (V). Quod 
autem de Herodoti in rebus geographicis defcri- 
bendis obfervari potest diligentia , remotisfima- 
rum etiam et incuhisfimarum rcgionum eum pro- 
pofuisfe geographiam , idem quoque de eius in 
gentium notandis moribus , inftitutis et legibus 
valet diligent!^. Non enim Graecorum folum- 
modo , nee etiam cultiorum gentium , uti Aegyp- 

tio- 


ri. C. 60. Conf. Diodorns Sic. Lib. I. C. 74. p. 
"S6. Edit. 'Wesfel. Ceterum pasfim defcribunmr mo- 
res aliarum Graeciae gentium; loca autcm, qiiibus illarum 
habetur defcriptio , recenfere infinitum foret, hie quippe 
illic eamm mentio fit. Ita v. c. Lacedaemomorum , de 
quibns agit noster Lib. VI. C. 56. , aliud quid memorat 
Lib. III. C. 46. , aliud Lib. IV. C. 77. 


( 7' 3 

tiorum, Asfyriorum, aliorumve memoriae prodi- 
dit mores et inftituta, fed pari diligentia de 
Barbaris , id est , incultis populis egic , cuius rei 
luculentisfimum exemplum praebet Lib. IV. * 
quo fufius exponitur Scytharum historia. Eo 
enim loco (a) notantur Scytharum ritus in fa- 
crificiis ,- et univerfe mores , in quibus mos ille ia 
captivos occisosque hostes faeviendi ; recenfeu- 
tur item, quae apud gentem obtinebant, leges~ 
Eadem ratione Lib. III. C. 20. mcmorantur Ae- 
thiopes , eorum traduntur vivendi ratio , indo- 
les , leges. Perfarum autem mores , inflituta r 
leges explicuisfe nostrum nemini mirum videbi- 
tur , qui eum Perficum imprimis bellum ^xpo* 
nere voluisfc cogitaverit (^). 

Et hisce quidem probatur, ni fallor , huius fec- 
tionis infcriptio ; quae enim "de cultisfimis primari- 
isque gentibus attulimus exerp-pl^ , Herodoti ab- 
unde declarant hac in caula diligentiam ; quae , It 
de iis , quae cultlores dicuntur , valet gentibus > 
ita in Barbaros quoque , quorum, uti vidimus, 
quam accuratisfime expofita est historia , optime 
quadrat populos. Ceterum , ut hoc addamus , 
primaria quamvis nobis ex Herodoto attulisfevi- 
deamur exempla ? alia tamen afferri posfent , nifl 


00 C. 60. 

(&j Quae habeiitm; omnia Lib. I. a Cap. incte 13 f 


C 7= ) 

disputatiotiis lirnites prohibcrent, eadcmque 
fgregia hie illic apud historiae patrem obvia lo- 
ca , quibus eleganti ratione et mira fimul fua- 
vitatc aliarum , minoris etiam momenti gentium , 
defcribuntur indoles , inflituta ., leges (^)* 


S E CT I O T E Rf I A. 


PRUDENTIA POLITIC A. 


.In opere Herodoteo uti ubivis exflant fapien- 
tiae praecepta (), ita baud raro occurrunt fen- 

ten- 

. 

() Vid. ex. gr. Lib. I. C. 172. et 215. Lib. Ill, 
C. 8. et 98. Lib. IV. C. 103. L et 168. Lib. V. C. 
3 et Lib. VII. C. 70. et alibi. 

() Vid. ex. gr, faepius iam laiidatnm Solonis cum 
Croefo colloquium ; conferri quoque merentur Lib. I. 
C. 87, Lib. VII. C. 237. ubi egregia ilia et per 
totam antiquitatem difRifa de amicitia occurrit fen- 
'tentip ; civis: qtiidem civis felicitati facile invideat , 
neque alteri civi alter, cum eum confuluerit , op- 
tima praebebit confilia, nifi magnos iam in virtnte 
feccrit progresfus , fed fiJio? |s<r v 


*t.cTx. cf. Lib. VIII. C. 60. Ceterum, ut hoc obiter 
moneam , istiusinodi plurima apud nostrum occurrunt lo- 

ca, 


( 73 ) 

tentiae de regiminis formis , de legibus , de mo- 
ribus , prudentia politica plenae. Cuius gene- 
ris innumera etiamfi excitari posfint loca (V) , 
ea tamen folummodo exhibituri fumus , e.qui- 
bus imprimis Herodoti pateat politica folertia, 
Hanc itaque prae ceteris mirifice probare videtur 
locus ille , ubi Perfarum inducuntur de regiminis 
forma conftituenda fermones (). Hoc igitur 
loco tres principes Perfarum viri Otanes, Me- 
gabyzus et Darius de Democratia , Oligarchia 
et Monarchia in titramque partem disputant. 
Otanes autem primus fententiam proferens De- 
jiiocratiam optimam regiminis formain esfe fla- 
tuit. Ad Monarch iam enim quod attinet , eilis 
mala , inquit , novistis omnes. Vidistis quo 
Cambyfis Magorumque 'procesferit infolentia;^ 

nee 

ca , ubi non disputationes habentur , e quibus historiae 
patris efficiatur politica prudentia , fed fententiae breves 
illae , at vero palmariae , purpi, eiusdenr, quam vocant , 
politicae prudentiae plenae ; cuins rci ut unum aiFeram 
e^cemplum ; Lib. VIII. C. 3. nobilisfima ilia invenitur 
fententia, trrourm 8/*<pyA$ trjAi/At> c 


ta-Tt, tirat 


(ji) Huius generis fententiae ubivis fere iis immiscentur 
locis , quae gentium continent mores , inftituta^ leges ; ea 
autem plu'ra fup. Sect, attulimns. 

(/O Lib. HI. C. 80. Conf. Lib. I. C. 207. et Lib. IX,, 
C. 9. et 122. add. Lib. VII. C. 236- 


X 74 ) 

nee minim : quomodo enim quis , etiamfi om- 

nium hominum fit optimus, fi ci omnia pro 

lubitu imp une faccrc licet, svrlg TM lutioTuv 

vowaTuv mancrc potcst ? Oritur cnim apud eum 

praetcr invidiam homini ingenitam , infolentia 

ex praefeinibtis bonis nata. Haec autem duo 

ii quis habet , omnem fimul habct K^XOT^TCC ; 

partim cnim infolentid fatiatus , partim etiam 

invidia multa peragit nefaria. At vcro tyran- 

Jium invidia carere oportet , omnia quippe bona 

Iiabentem. Contrario autem modo agit in ci- 

ves fuos : invidet enim optimatibus quod fh- 

perfint , malisque contra civzbus gaudet ; ca- 

lumnias autem lubens admittit (#). Quod au- 

cem omnium maxime incongruum est, ii eum 

Jiiediocriter mirarjs , aegre fert quod non valde 

colitur ; fi vero quis valde eum colit , odic 

cum tanquam adulatorem: verbo, patriae iura 

concutit , mulieribus vim infert, indemnatos oc- 

cidir. Multitudo autem fi imperat, primum 

ctiidem omnium pulccrnmum obtinet nomen, 

loMGfsJii i eorum deinde, quae monarcha facit, 

nihil .peragit : forte enim magistratum obtinet , 


(aj Ita cnim ^VTOS, id est et&ntout&$ , vcl fimilem 
qunndam vocem pro it^vro^ poncndam csfe monuit illus- 
tris Wyttcnbacliius in Jtunot. ad Sel. Priup. llil\, png. 356. 
in nota ad pag. 57. 


C 75 ) 

illius rationcs reddere debet , omnia denique 
onfllia ad populnm refert (<#) Et haec qui- 
dem funt, quae Otanes de optima regiminis 
ibrma fcntiebat. 

* Megabyzi nunc et Darii apponere fermones 
nobis non necesfe videtur , quoniamexiis, quae 
appofuimus , politica Hcrodoti prudentia fads 
nobis patet. Philofophiae politicae , quae de- 
ihceps exftitit, egregic hie locus refert primor- 
dia ; fpirat odium in tyrannum , et , quod tanti 
a Graecis ducebatur momenti , ea laudatur im- 
perii forma, in qua totus populus imperil esc 
particeps, ut ha obtinere posfit , quam Cicero 
notavit , iuris aequabilitas , Mwfrla omnino , a 
Graecis ita dicta, fummumque ab iis civitatis 
commodum habita (&). Sed quo magis etiam 

po- 

C^) ^G tamen abfurdum videatur , hominem Perflim ita 
de monarchia iudicare , operae pretlimi fit monere , hoc 
ipfum perfpicientem Herodotum ita dixisfe Lib. VI. C. 43. 
Miram rem ego referain iis Graecis , (qui fibi perfuade- 
ari non patiimtur, Otanem populare imperiurn apud Perfas 
inftituendum esfe cenfuisfe ; quod cnim Otanes apud Per- 
fas cenfuit , id in IGnum civitatibus peregit Mardonius. 
Hie enim , harum civitatnm tyrannide abdicata , popularem 
regiminis formam in civitatibus inftitnit. Conf. quoque 
Lib. V. C. 37. Ceterum de Monarchia praeque ill 
Democratic! regiminis praeilantia eadem ratione disferuit 
Euripides in Med. vs. 119-125. 

(Ji) Egregia est de hisce feraionibns Clar. Heusdii 

fe* 


politica haecee eluceat prudentia , operae preti- 
urn videtur, alium item excitare, nee minus nobi- 
lem dc tyrannide locum. Dicit Herodotus Lib* 
V. C. 78. : iuris aequabilicas quanti fit pretii , 
non ex uno tan turn exemplo , fed undique intel- 
ligi posfe , quandoquidem et Athenienfes tyran- 
nis fubiecti nullis vicinorum in bello praeilan- 
tiores erant , iis vero liberati longe primi eva- 
ferunt. Cuius rei hanc esfe flatuit causfani :; 
quamdiu, inquit, continebantur, fegnes eranc. 
propofko, quippe pro domino laborantes 7 libe- 
rati vero fibi unus quisque rem gerere prope- 
rabat (^f). Faucis hisce verbis egregia omnia 
cpntinentur. Athenienfium exprimitur et Grae- 
corum univerfe ratio, quae istiusmodi crat, ut^ 
ferre non posfent , qui fibi , quamvis alioquia. 
optimtis. , praeesfbt dominus. Illi igitur fi fub- 
iecti esfent , fublata erat libertas , advcrfas 
hostes non pro fua, fed pro tyranni fo falute 
certare putabant ; fieri igitur vix poterat 5 quin 

bos- 

fcntentm, eos fontem conflicuere germnnae policicae in 
Dint, in Antiq. civit. p. 72. 

(ei) Quod quam vere fit , exinde patet , quod Lacedae- 
monii aniraadvertentes genus Atticnm, quod Tub tyranni- 
<ic manfurum esfet , infinnum , ct parciido promptuin , 
nunc nactum libertatem vel ipfis par cvrlbrum , Ilippi- 
nm Pifistrati iilitim Athenas introducere conabantur. Vid. 
t,. V. C. 1, 


C 77 ) 

\ 

hostibus in bello nifi in ignores, faltem nofl 
praeftantiones esfent; illo verb liberati , nul- 
Jum habebant , quo cogerentur , dominum , ni- 
fi ?ov vfoov , cui unice obtcmperare et pro qud 
ornnia facere , fanctisfimum habebatur officium. 
Quum igitur Laeedaemonii Hippiae rcftituerc 
Athenarum imperium fhiderent , egregie Sofi- 
clem Corinthium ica loquentein inducic Hero- 
dotus. *H ^ ore ovpau/of serai evspSe tyg y%c 9 

TCV oupavov, %%} ot &v* 

6%OUffl , X#/ 01 

ore ye y^7^, w 
vtoi 


TUV OUTS 

rspov cylev scrrt KXT* dvQpuTrovg , ctire 
jtfv. EJ yap $y TCVTO ye Soxssi vpTv slvai 


JcxTa<rrM<ra(tMot Trapa ffQttn auTolvi , 
\ TOWI ahhoi<ri 2!&<7Qs K&TIGT&VZI. vvv 
UTrsipoi sovreg rvpavvav , 

TOVTO V T% ZTTXpTT^ ft 

ss TGV$ ttttft{A<%eVt. el 2s &UTC} sft 

fiSlQ > 1%TS &V TTsfi tt'JTQV 

a&eivcvotg v'Jf&paXfevQxi %7rsp i/uv (^). Quae 
fententia, ut in antiquas omnes mirifice quadrat 
Respublicas, ita alias etiam nobis adducen- 

dus- 
O) Lib * v. c. 92. 


C 78 ) 

t 

est locus, qui interius ctiam antiquam na- 
bis politicam apcrit. Qui enim Lib. VII. C, 
101. Dcinarati habentur cum Xcrxe Term ones, 
totam nobis veterum Rcrumpublicarum col- 
lustrant rationem et formam. Xerxes ante 
proelium Demaratum rogabat , num Graeci ip- 
iius impetum fustenturi esfent. Hie autem > 
vel foli , inquit , Lacedaemonii obviam tibi vc- 
nient ad pngnandum , etiamfi reliqui Graeci te-> 
cum fentiant omnes. De eorum vero numero, 
quot illi Tint, qui hoc facere posfint, ne quae- 
ras ; nam five in eorum exercitu mille fuerint , 
hi tccum pugnabunt , five his pauciores , feu 
plures. Turn vero Xerxes cachinnans , De- 
marate 5 ait , quale tu tandem protulisti ver- 
bum , poteruntne mille viri cum canto exercitu 
pugnare ? . age , tu , qui horum virorum fuisti 
rex , die mihi 7 visne igitur cum decem viris 
pugnare ? et fi ita funt vestri cives , ut tu iac- 
tas , te illorum regem fecundum vestras leges 
cuplo numero opponi decet : et fi cives illi 
funt tales ac tanti magnitucline 9 quanti tu , et 
qui mecum fermones miscucrunt , Graeci , vide 
ne fermo iste tuus in extrcmam proruat iacta- 
tionem ; nam, age, videbo quomodo mille ho- 
mines , ant decies aut denique quinquagies mil- 
le omncs fimul liberi ncque ab uno gubernati 
tanto exercitui obfisterent; quum fimus nos phi- 
res 


C 79 > 

res quam milleni ad fingulos eoram, fl fine 
quinque millia. Nam milites, uti apud nos, 
uni obtemperantes imperatori , illius metu con- 
tra fuam etiam naturam meliores fiunt , et fla- 
gellis coacti vel pauciores adverfus plures pro- 
cedant ; iidem vero , in libcrtatem proruentes 
liorum neutrum facerent. Vix igitur opinor , 
Graecos , numero etiamfi pares esfent , cum 
foils Perfis esfe pugnaturos. Sed, quod tu di- 
cis , apud nos , quamvis raro , fubinde tameit 
obtlnet ; funt enim ex meis Perfarum farelliti- 
bus , qui cum tribus fimul Graecis dimicare 
velint. Ad haec Demaratus , equidem , inquit , 
neque cum decem viris me pugnare posfe pol- 
liceor , neque cum duobus ; ne flngulari qui- 
clem certamine volons certaverim ; li autem ne- 
cesfe fuerit , auc magnum quoddam cxfliteric pc- 
riculum , libcntisiinie certarem cum uno ho- 
rum hominum , qui tribus Graecis fe fingulos 
pares esfe dicunt. Ita et Lacedaemonii 5 cum 
fmgulis dimicando , nullis funt inferiores , fed 
confcrti omnium funt fortisfimi , liberi enim 
non tamen omnino funt liberi. Etenim eos 
urget domina ^ lex, quam multo inagls ti- 
ment , quam te tul ; faciunt idcirco , quae ilia 
iubeat ; femper autem idem iubet , vetans eos , 
quantacunque fit inimicorum multitudo , ex 
acie fugere, fed iubens io fuo quemque ma- 

iicn- 


C 80 ) 

nentem ordine, vel vincere vel occiimbe^ 
re O). 

Apparet ita N , ni fallor , ex iis , qui aptid He-. 
rodotum occurrunt , fermonibus , quaenam Spar- 
tae et Graecarum univerfe civitatum, quaenam 
Perfici imperil (} fuerit ratio ; quam quidcm 

fi 

00 Conf. ciusdem D^rtiarati qui habentur Lib. VII. 
C. 209. et 234. fermones et Lib. VIII. C. 143. Athe- 
nienfium de.libertate opiniones. 

() Haec Perfarum ratio et ita Herodott politica prtt- 
dentia egregie quoque effici potest ex Lib. I. C. 89. 
Lib* VII. C. 9 ; ex iis enim , quae hoc loco de Grae- 
cis profert Mardonius , baud obfcure patent Perfarum de 
populo quodam Tub igendo opiniones ; Lib. VII. C. 103. 
et 135. ubi Sperthies et Bulls Perfae cuidam Hidarni de 
Perfis univerfe dicunt: rl pn jofaos &M V&rixrtsu , Aw- 
tyi'js Fovxu ifftttfSK. Lib. VII. C. 210. ubi de Psrfiae re- 

ge dicitlir: a'oAAoW *K&OV pu cttfyeiKovf S&H) oXkyous ^'iV^. 
Lib, IX. C. no; qui enim ibi habentur Xerxis cum fra- 
tre Mafista fermones , mirifice illi PerQcorum regum , 
qucm dicunt, declarant despotismum. Conf. Lib. VIII. C. 
26 : quo loco Perfae Tritantaechmae verisfimum de Graecis 
habetur eifatum: Uoureu, M^^xw, wove, *" #W)c 


o a 


et imprimis Lib. Vill. C. 86: ubi ftre- 
nue pugnasfe dicuntur Perflie ad Salaminem et longe 
melius quam ad Euboeam , fed caula liuius rei fuisfe nar 
ratur Xerxis praefentia, qui in littore uniuscuiusque fpec- 
tabat fortitudinem ant ignaviam. Add. Lib. VIII. C. 102. 
ex Artemifiae enim , quod illo loco habctur cum Xcrxe 
colloquio , baud obfcure elici potest Perfarum despotls- 

mus ; 


i! nobiscum reputaverimus , gravisfimuni istud 
in historia factum , Graccos paucos numero in- 
numcras istas Perlarura copias proftigasfe , con- 
tinuo nobis perfpicuum erit. Et his quidem, ni 
fallimur, exemplis patet, historiae nontantum, 
fed pariter policicae prudentiae parentcm fuisfe 
Herodotum (<0 

S E C T I O Q U A R T A. 

HERODOTEI OPERIS FIDES. 

In omnibus illis, quae hue usque disputavi- 
nuis , licet innumerac nobis occurrerint difficul- 
taces eaedemqtie istiusmodi , ut faepius , quo- 
modo eas omnes expediremus , prorfus ignora- 
remus; cum iis tamen, quae in hac elaboranda 
fectione habentur , aliae comparari prorfus pos- 
funt nullae. In illud enim inquirendum est ar. 
gunientum, de quo inter doctisfimos quosque 
viros neque unquam conflitit 5 nee vero hodieque 

con- 

mivs ; elicit enim nihil interesfe utrura Mardoniu.s mali 
quid patiatur quippe fervus ; nequc ex cladibus , quibns 
.. cum affecerint , magnam percepturos esfe Graecos utili- 
tatcm , rege quippe fuperftite illiusque domo ir.columi \ 
ex quibus verbis vilisfima ilia Perfarura erga reges patet 
ratio. 

(a) Stmt verba Cl. van Heusde , 1. 1. p. 71, 
F 


conftat. Scriptionis igitur nostrae nifi flagita- 
ret ratio , nunquam profecto de eo agere infli- 
tueremus. Cum autem haec ita fie comparata, 
ut nullo modo praetermitti posfit 5 pro nostris 
viribus tenue quid et nullius forcasfe momenti 
de eo in medium proferre debebimus. 

Huius igitur argumenti amplitudo quando- 
quidem quendam fibi requirit ordinem , hoc 
modo illud perfecuturi fumus , ut primum in 
vestigemus , num fides Herodoto abneganda fit f 
patriae utpote amore eo perducto, ut veri flu- 
dium negligeret; turn de miris illis aliarum 
gentium agamus nobisque fere incredibilibus 
Confuetudinibus 9 et denique in Plutarch! inqui- 
ramus de Herodoto indicium. Quae omnia ft 
quodammodo explicaverimus , de historica He* 
rodoti fere accuratius existimare licebit. 

si- 

Investigatur num patriae amore eo per~ 

ductus fuerit Herodotus , ut yerl 

ftudium negligeret. 

Antiquis plerisque fcriptoribus hoc adhaefit 
vitium , ut in historia confcribenda res impri- 
mis celebrarent gentis fuae; quo factum, ut in 
iis univerfe obtineret partium Itudium. Nee 

mi* 


mirum. Graeci enim alias gentes omnes lav* 
laras habentcs , earum virtutes tenebris invol- 
vere, vitia contra nimis accurate notare ftude- 
bant. Hoc igitur vitium quum magnam par- 
tern historicam fidem infirmare posiit , diligen- 
ter nobis indagandum, num eo quoque labora- 
verit historiae pater. 

Mihi fere cogitanti quot itinera in remotisfi- 
mas etiam regiones fusceperit Herodotus, fieri 
vix potuisfe videtur , ut , civium fuorum ratione , 
exterarum gentium praeclara quaeque detrecta- 
ret. Is enim peregrinationum fructus esfe fo- 
let , ut variorum hominum moribus , inflitutis t 
legibus cognitis, ingenium limul nostrum a 
perverfa ilia abducatur ratione, nil nifi patri- 
um probandi, extera omnia contemnendi (V). 
Quo vero melius hac de re existimetur, exem- 
pla, quae a feculi labe Historiae patrem 
tueantur, ex ipfius opere afferamus. 

Opcris iam initio hand obfcure fignificat He- 
rodotus, aeque fe barbarorum ac Graecorum 
tradinirum esfe praeclara quaeque facinora ; 
quod revera in historia confcribenda exfecutus 
esfe videtur. Gentium v. c. nominumque ori- 

#> 

(a) Ut vere Paufanias Lib. X. C. 4. p. 806 ; qui eos 
wnxime homines rerum miracnlis fidem negare dicit, 
qnibns in tota vita non contigit quidquani intueri , quod 
esc communi hominuin opinione maius. 

F a 


C 84 > 

gines non, ut alii fcriptores, temere a Grae- 
cis ducit , nee, quae de Eridano narrabantur , 
idco ' ad fabulas relegare dubitat , quia ip-" 
fiim vocabulum Graecam , non vero barba- 
ram prodiens originem , a poeta quodam ef- 
iictum esfe cenfet (a). Sic, quum loncs 
animal quoddam cum Aegyptiaco Crocodilo 
comparantes, illi fe bestiae crocodili nomen 
impofuisfe dicerent: , docet, illud non Croco- 
dllum , fed Champ fan dici .folere () Ne- 
que minus refutat Graecos omnem ingenii cul- 
tum fuae patriae limitibus circuirifcribi putan- 
tes. Qua opinione ducti quum dicerent, Ana-' 
charfidem Scytham a rege Scytharum misfum, tic 
Graecorum esfet discipulus , hanc tradit narra- 
tionem ab ipfis Graecis temere fuisfe fictam (O' 
Quas porro Graeci de facrorum fuorum an- 
tiquitate divulgare ftudebant opiniones, ea fci- 
licet ab antiquisfimis inde temporibus apud 
ipfos orta, non vero ab aliis rccepta esfe, 

con- 

(a) Lib. III. C. 115. 

O) Lib. II. C. 69. 

(0 Lib. IV. N C. 77. Conf. Lib. I. C, 75. Ubi dicit * 
Croefum , ubi ad Ilalyn fluvium pervenerat , copias fuas 
traduxisfe pontibus , qui i'bi erant ; Graecos contra vulgo 
narrare , Thaletem eas traduxisfe Milefnim ; quern ita 
Graecorum rumorem contemuit noster. Vid. oisaino ad 
h. 1. Ceicb. \\fesfdingius. 


continue ad fabulas refert. Sic v. c. omnia fe- 
re Deorum nomina ex Aegypto in Graeciam 
delata dicit {a) : nam , inquit , a barbaris ea 
.venisfe fciscitatus ita esfe comperio; opinor 
.^iitem praecipuc ex Aegypto. At vero Deo- 
rum non tantum nomina, fed et .ritus facros , 
ipfam adco artem divinandi his illos accepta 
referre debere putat. Imo vero eo procedit 
-Herodoti {Indium , ut nil nifi verum narret , 
ut , quibus Graeci tantopere tanquam in fua ter- 
ra ortis gloriabantur, celeberrima ilia Thesmo- 

pho- 

.(a) Lib. II. C. 50. Conf. eiusd. libri C. 43. ubi de 
.Hercule agit. Similiter Phoenicibus Graecos debere tra* 
dit cum alias multas doctrinas ? turn etiam litterarum 
ufuin Lib. V. C. 58. In Graecorum autem facrornm ori- 
gine ad aliam gentem referenda , non tamen ita est cxis- 
timandum , quad pro Inbitu verfatns fuerit ; fed contra , 
nti ex Lib. II. C. 49. -op time patet , ex ipforum facro- 
rum natura illam ducit originem. Turn ex Lib, II. C. 
167. intelligitur , cum non memoriae prodidisfe , Graecos 
aliquid alii debere populo , nifi illud rite novisfet. Cete- 
rmn addi potest , fubinde qtioque r-oluisfe nostrum nimis 
invehi in vanam Qraecorum et imprimis Athenieufium 
iactationem , ita tamcn ut fuo fimul profpiceret veri flu- 
dio. Sic v. c. Lib. V. C. 82. narrat, oleam .arborem 
nusqiiani exftitisfe nifi , in Attica , qua traditione vehe- 
menter gloriabantnr Athenienfes ; eorum igitur vanae glo- 
riokie ut aliquid daret , fuo tauien noil neglecto veri 
ftudio , addit tfaittiy ojea rei. 


C 86 > 

phoria, haec a Danai filiabus ex Aegypto in 
Graeciam adducta fuisfe, referat (V). 

Haec autem omnia licet Herodoti luculentisfi- 
me probenc .veri ftudium () , coeco hand cor- 
Tuptum patriae amore, maior tamen dictis nos- 
tris affundetur lux , fi illius attenderimus Perfici 
l>elli defcriptionem. Haec enim Graeco ho 
mini, licet veri amantisfimo , istiusmodi ta- 
men erat materia, quam lubenti^fime extolle- 
ret. In ea tamen tradenda tantum abest, ut ve- 
ri ftudium postpofuerit historiae pater, ut con- 
tra , quam in fuae gentis rebus gestis narrandis 

ad- 

(V) Lib. II. C. 171. Eodem libro C. 123. Aegyptii, 
inquit , quidquid obloquantnr Graeci , primum dixerunt 
liominis animiim in alium post mortem migrare corpus. 
Add. Lib., II. C. 177. 

() Idem ille veri amor exinde hand minimum intelli- 
gitur, quod de patria ipfe fua istiusmodi fubinde tradit 
negotia , quae in cius dedecus quantum facerent ipfe fa- 
tis noverat. Narrat ex. gr. Lib. I. C. 135. Perfas a 
Graecis confuetudinem accepisfe cum pueris fe miscen- 
di , quod profecto , fi patriae amore corruptus fuisfet , vel 
plane omifisfet, vel fortasfe contraria tradidisfet ratio- 
ne 5 hos ita ab illis turpisfimum huncce mutuatos fuisfe 
morem. Haec autem narratio , etiamli a Plutarcho de ma- 
lign. Herod. C. 13. p. 442. in dnbium vocetur , nobis 
tamen , doctorum virorum fequentibus opiniones , verisfi- 
ma esfe vtdetur. Vid. omnino Larcherus ad Herod. Lib. 
1. C. 135. Conf. Schweighauferus adnotat. ad eundem 
Herodoti locum. 


adhiberet normam , eandem quoque ad aliorani 
populorum facta contulerit. Narrac igltur Lib. 
VI. C. 115: Perfas post pugnam Marathoniam 
Athenas capere cupientes, circumvectos fuisfe 
Sunium , ut ita praevertentes Athcnienfes in ip- 
fam urbem venirent (a). Quod reprehendic 
Plutarchus , dicens , hoc modo 11 traditur pug- 
na Marathonia, victoriac gloriam ad nihil- 
lum redire (). Scd hoc, qualecumque tan- 
dem fit Plutarchi indicium , probat fane , pa- 
triae faltem amore non corruptum fuisfe nos- 
trum. Graecorum porro res eum extollere 
noluisfe, abunde quoque ostendit , quern me- 
morat , caeforum in pugna Perfarum numerus. 
Hoc enim fi facere voluisfet , cum lustino du- 
centa hominum millia (c) periisfe fcripiisfet, 
nunc contra circiter fex millia et quadringentos 
Perfarum (f) occubuisfe refert. Sed idem ite- 
rum nobis audiendus lustinus , ut Herodoti ma- 
gis appareat veri fludium. Hie igitur de Cy- 

nae- 


(V) Conf. omnino meretur huius libri C. 113, ibi 
cnim memorat Graecos non continuo vicisfe , fed Pcr- 
fas diu iis reftitisfe eorumque mediam adeo aciem pc-r- 
rupisfe. 

(^) L. I. C. 27. p. 464. 

(V) Lib. II. C. 9. 

GO Lib. VI. C. 117. 


C 88 ) 

uaegiro narrans , Cynaegiri quoque , inquit., 
militis Atbcnienfis gloria magnis fcriptorum lau- 
dibus celebrata est, qui post proelii innumcras 
caedes cum fugientes hostes ad naves egisfet , 
onuscam navem dextra manti tenuit, nee prius 
dimifit, quam mantim amitteret, turn quoque, 
amputata dextra , navim finistrd cornprehendit , 
quain et ipfam quum amifisfet, ad postremum 
morfu earn detinuit" ; qui quidem lustini 
locus quam inneptus et nugis illis fimilis fit , 
quae a nutricibus pueris narrari folent , unus- 
quisque facile videbit. Simplicius vero et ve- 
rius Herodotus lv TOVTU TU TTOVU Kvvalystpog o 
evfavra . iiribafiofievoe ray uQhacruv 
%eip* KKoxoKiu; vrstixsi , irivTsf (a). 
Quodfi iis, quae hue usque monuimus, Plutar- 
chi de Herodoto addatur indicium , eum fuisfe 
ty*oli#t@f9it () , perfuafum nobis fiet , patriae 
amorem non earn in Herodotum vim habuisfe , 
Ut veri ftudium negligeret. Nullo praeterea 

par- 

i(tf) Lib. VI. C 114. 

' () C. 12. p. 441. Nec tamen inde efficiendnm, re- 
vera nostrum fuisfe <^<A/3af/3^a ; horum enim fi favisfet 
partibus , non profecto Lib. VIII. C. 103. Xerxem adeo 
i*navnm et timidum hominem fuisfe tntdidisfet, ut , invi- 
fis omnibus , in Grnecia tamen post pugnsun ad Salami- 
tiem uon aufus fucrit manere. 


C 89 ) 

partium fhidio ductus (#) , res fubindc narrat ,' 
quae in gcntis fuae hand minimum faciunt de- 
decus (). 

Sed quandoquidem istiusmodi fubinde apud 
Herodotura occurrunt narrationes , quae multis 
mirae , imo abfurdae videntur , atque ita ad fa- 
bulas plerumque relegan folcnt ? earum praeci- 
puae quacque apponendae erunt , tit pateat , num 
ideo fufpectae esfe debeant iidei? 

S IL 

De miriS) quae apud Herodotum occur- 
+ runt , narrationibus. 

Negari profecto non potest, istiusmodi facpi- 
us apud Herodotum inveniri narrationes , quae 

no- 

(a) Quod etiam htcnlenter demonflrat Lib. I. C. 95 , 
ibi enim , qiicmadmodum , nit , quidam memorant Perfa- 
rum , non qui res Cyri extollere voluerimt , fed, prout 
illae fefe habent , rcferre (Indent , ita ego fcribsm. 
Conf. Lib. I. C. 137 fq. nbi de Perfarum agens legibus, 
optimas aeque ac reliquas tradit , imo vero , quod num 
alius quoque Graecus fcriptor fecisfet vehementer dubi- 
to , earum legum nonnullas optimas esfe dicit. Add. Lib. 
I. C. 196 et 197. Lib. II. C. 177. 

CO Vid. Fuhrmann, 1.. 1. p. 126. Conf. Abbas Gei- 
noz, 1. 1. p. 622. 


5 


nobis incrcdibilcs vidcntur, qiiacque ideo a 
multis in fabularum refcrri folcnc numcrum. 
Eorum tamen , qui in alias regiones percgrinati 
ct ita illarum mores cdocti font , cadem faepe 
Ilia mira confirmantur testimoniis. Praeterea in 
legendo Herodoto fedulo distinguendum , quod 
ipfe narrat, ab eo , quod ex aliorum tradit per- 
fona ; huius enim distinctionis 7 uc ita dicam * 
neglectus quot contraxerit Herodoto reprehen- 
fores dici vix potest* Quocirca huius loci erit, 
primum exemplis indicare, fedulo femper nos- 
trum aliquid addere folere ,. e quo pateac non 
e fua, fed ex aliorum ipfur: narrare perfona , quo- 
rum praeterea , fi ipfi displieeat fententia ^ hoc 
Illove rnodo inpugnat traditiones. Turn vero 
aionnulla attendemus , quae vel ipfe tradit ., vel 
quibijs fidem habuisfe videtur, mira autem vi- 
deri folent , partim , quia ignorantur gentium 
Orientalium mores et confuetudines , partim 9 
quia rerum naturalium caufae non fatis vulgo 
percipiuntur. 

Primum igitur, quod ad alterum argumentum 
probandum nobis fuccurrit , exemplum , de 
Phoenicibus agit , mira quaedam domum reduji- 
bus narrantibus. Quum enim Neco Aegyptio- 
rum rex destitisfet a fodienda fosfa a Nilo ad 
fmum Arabicum , Phoenices aliquot ius.fi t per 
Hcrculis columnas renavigare in mare boreale 

(i. e. 


C 9' ) 

(i. e. mediterraneum) , et ita in Aegyptum re* 
dire. Hi vero Phoenices dcinceps in Aegyp- 
tum redeuntes , narrabant Africam fe praeter- 
navigantes folcm habuisfe ad dextram. lam 
vero, quae rcferunt illi hac de re , addit nos- 
ter, apud aliuin fortasfe fidem habent, mihi 
autem rmllo modo vera videntur (V)- 

Idem qtioquc , quod volumus , ostendit elegan- 
tisfima ilia de Pfyllis narratio , qui hoc modo pc- 
riisfe ferebantur. Notus omnia eorum arefecerat 
aquarum reccptacula , quod aegre ferentes pu- 
blico confilio adverfus hunc ventum expeditio- 
nem facere conflitucrant, in qua tamen expc- 
ditione idem ipfos obruit ventus." Mediae 
autem narration! inferit ? quae Afrl wemo- 
tfrant 9 ipfa refero (^). Quodfi his , quae at- 

tu- 

<) Lib. IV. C. 42. Hoc , autem excmplum non ita 
mutari debet , ut illo probetur limplicisfimis rebus .{idem 
non habnisfe nostrum , astronoraia enim eius aetate ilia 
rat conditione , ut incredibile quid illi videri debe- 
ret, quod narraverant Phoenices. Probat igitur nolu- 
isfe historiae patrem aliis quaedam pro vero obtrudere f 
quibus ipfe fidem non habebat. Conf. Larcherus in noti$ 
td h. 1. ubi huius itineris veritas egregie probatur. 

(f) Lib. IV. C. 173. Non poterat profecto noster 
rei , quae ita narrabatur , fidem habere. Res autem quo- 
dammodo explicari potest uti apud Larcherum in notis 
ad h, 1. doctum quendam viruni earn explicuisfe video. 
// petif fe faire , dit Monf. PAbb Souchay , que Ifi 


C 


lulimus , infinita ilia addantur loca , quibtis oc- 
currir: tit dicunt , aliaeque istiusmodi diccndi 
-formulae , fatis ? ni fallor , fiiperque prpbatum 
cst, falfa pro veris obtrudere noluisfe Herodo- 


Sjtmt 

Pfyles ttant altts chercher de Fau cu fleuve Cinyphe pottr 
cux et pour leuri troupeaux , // fe leva un vent impetu- 
titx qui les enfevelit fous les fables" Alia mine lubaC 
cxcitarc loca ubi eaedem fere occnrmnt formulae. Vid 
Lib. I. C. 172. 182. 183. et 214. Lib. II. C. 73. 121., 
323. et 131. Lib. III. C. 116. Lib. IV. C. 105. Lib. VII. 
C. 152. Subinde quoqne eo procedit noster, lit noil 
tantum |fuos rnemoret testes , fed et eorum , qui ipfi 
aliqiiid dixerant , excitet testes ; cuius rei exemplum lie 
Lib. VIII. C. 65. lis contra locis , ubi aliqnid narravit* 
quod , quaravis mirum . verum tamen esfe novit , hand 
femel hoc ilmdve addit , ut dictis fidem faciat , cniits 
rei duo ftatim occurrunt exempla , Lib. I. C. 140. 

sy urpiKtus "%u Trtpi uorav *$$ zfow , et L. II. C. 99 

t [AS? T6V7GV C'^K TS tfJMl , X&l yV6![Ml , tuA fa&fh TKVTCk 

Zzyovcrot, ttrrl' T* d'atxl revh ,' Afyv7TTtcvt*p%epai *oyevs ffiwv 
xxrli T# wovof. 

C/?) Cuius rei id quoqne maximum est documenttiin , 
quod potius confitetur , rem qnandam fe nescire quain 
infciura nihilominns memorare. Conf. v. c. Lib. II. C. 
103 fq. Lib. III. C. 115 fq. Lib. IV. C. 16. 45. 
8 1. 1 80. et 185. et Lib. VII. C. 54. Hue quoque re- 
ferri potest formula ilia faepisfime apud nostrum^ obvia 


u.v His enim adiiciendis ostendit, quae ipfe coin- 
perta non habebat , aliis ilia fe affirmare noluisfe. 


( 93 > 

Stint autem alia apud ctindem multa, qucie 
vel e fiia narravit perfona , vel quibus fakem 
fidem habcre videtur , quaeque ideo ad fabulas 
vulgo referri folent, quia ab Europacortim 
hominum moribtis toto coelo distant; et ta- 
men tan turn abest, ut incredibilia fint ? ut oin-; 
nein potius mereantur fidem. Nam quod in 
gentium Africanarum defcribendis moribus fa- 
Bulofa inferuit multa , non illi , fed Carthagini- 
enfibus , quibus , ut fupra ostendimus , hand 
magnam habebat fidem , procul dubio hocce 
tribuendum est. Qtio.circa non eo valent, ut 
minorem ipfe mereatur fidem (^). Verum 
dicta nostra cxemplis fiilciainus. 

Tradif Herod. Lib. IV. C- 191 (^) , Africac 
quendam populum dextram capitis partem coma- 
tarn gesture , finistram tondere, et corpus minio 
tingere folere. Quis,quaefo, qui vel parum cog- 
noverit rudiiim gentium mores , iilam in du- 
bium vocabit confuetudinem ? Infinita enim ex 
emplorum copia probari potebt , quanto iludio 
populi illi . rudes et inctihi fe tingant ? ut fibi 
placeant plumis , vittulis ornati , ut a teneris 
Inde annis pueruloruin nafi annulis conde- 

co- 

(/?) Studiofe qnoque in his rebus eiiarrandis addit no.-- 
ter, _ quod ab dfi'is memoratur Lib. IV. C. 187. aiunt Car- 
ihaginienfes C. 195. 

(^) Simile quid habetur eodem libro C. 175. dj 


< 94 ) 

corari foleant (#) Magis abfurdum vidcri 
posfet, quod eodem habetur loco, homines 
esfe in Africa cynocephalos et alios acephalos 
in pectoribus oculos habentes (&) ; quodcamen 
ipfum cxplicari posfe vidctur , fi fludium istud 
reputamus ? quo gentes prorfus incultac corpo- 
ri ipfae fuo nattiralem forma m , membris distor- 
qucndis et truncandis fubinde , adimere amant. 
Homines iccirco cynocephali verofimiliter func 
ii, quorum capita tenelM admodum aetate ita 
funt distorta , ut a canino capite baud multum 
abludant ; alii contra acephali dicti funt , quo- 
rum 

(/?) Paratum me" nihil habere profiteer, quo populum 
istum probem dextram capitis partem coraatam gestare , 
fmistram tondere , fed hoc nihil ad rem ; quum enim 
omnes fciamus , verisfimas esfe, quas iam attuliraus , radi- 
um gentium confuetudines , quidni verum esfe posfet il- 
lud , quod neque ita abfurdum est , neque etiam dolo- 
rem quendam aiFert ? Quidquid fit , Abantes narrat Home- 
TUS II. Lib. II. vs. 542. anteriorem capitis partem ton- 
dere , occiput vero comatum gestare. Elegaps de rudium 
populorum ornamentis est locus apud Clar. van Heusde , 
in Orat. de Pulchri Amore p. 4. Ex his autem locis ab- 
tinde patet egregic dixisfe Larchertim , in notis ad Lib. 
I. C. 182, Malgrf la credulit^ du fecle ou yfvoif He- 
rodote , on trouve dam fes 4crits des preuves cTun jtige- 
mcm* faint et 6clair&. 

C/0 Obfervandum , hoc iterum loco addidisfe nostniw 
y VTT Atfiuur. 


( 95 ) 

i 

rum quippe recens natortim capita ita deprcs- 
fa erant, ut fere viderentur riullutn habcre ca* 
put, ec ita oculos proximo in pectore gcrc- 
re (a).. 

Quod de Traufis habetur Lib. V. C. 5. npud 
eos feminas, mortuo marito, inter fe certare 
quaenam prae caeteris a marito dilecta fuerit, 
illamque , quae tails indicator , lotam atque a 
viris muli.eribusque ornatam in tumulo macta* 
ri (&) : eundem ilium morem hodic apud In- 
dos obth:.*:re , quis est qui nesciat ? Similiter 
nemo fanus ad fabulas relegabit, apiidScythas, 

8 mortuo , alios brachia circumcidere , fron- 
tem nafumque fauciaro , alios finistram manum 
fagittis traiicere folere (c*). Haec enim omnia 

mi- 

(/7) Vid. omnino Clar. de Rhoer ,' Sect. T.*C. 4. 3. 
pag. 77. in not. /, et auctores ibi cit. ita autem fimpli- 
cius res mihi explicari videtur , quam fi monftra ilia ad 
bcstias , ut vulgo fit , et habetur quoque apud Larche- 
rum in non's ad-h. 1, referamns. 

() Idem quoque apud Getas habebatur mos. Vid. Ste- 
phanus Byz. de Urb. in voce rirue. Apud Indos autem 
uti hodie obtinet , ita antiquitus iam in ufu erat , uti pa- 
tet ex Ciceronis Tnsc. Quaest. Lib. V. C. 27. Hunc 
morem eleganter defcripfit Propertius" Lib. III. Eleg. 11. 
vs. 15. Conf. Diodorus Sic. Lib. XIX. C. 33 et 34. p. 34^* 

(V) Apud Aethiopes , rege mutilate vel mortuo , cius 
maximc familiares idem pati debcbant , ut refer: Strcbo 
Lib. XVII. 4, p. 628. Edit. Siebcuk. 


C 


mirifice congruunt rudiunt gentium moribus , 
quae,,e i hac praefertim ratione luctum ostendcre 
> folent (V). 

Mirum porro videri posfit atque abfurdum 
prorfus, quod narrat Herodotus , apud Babylonios 
mulicres femel fe in vita proftituere debcrc (). 
Quod licet a nostris plane abhorreat moribus, 
verisftmum tamen est , quippe cum aliorum , 
turn vcro leremiae confirmatur testimonio (V). 
Ast vero ctiamfi nullus alius de horribili illo 
more testatus fuisfet fcriptor , facile tamen ex 
ipiius gentis ratione explicari posfe videtur. Is 

enim 

(a) Ab hoc more ne ipfi quidcrn alieni fuere Roman! ; 
quamvis enim non ita vehem enter fefe fauciare folercnt , 
crincs tamen in luctu baud raro evellebant genasque la- 
cerabant , unde Ovidius Fast. Lib. III. Eleg. 3. vs. 51. 

Parce tamen lacerare germs ncc- fcinck capillos. 
genas tamen lacerare prohibuere leges XII. Tab. ; nti patet 
ex Cic. de leg. Lib. II. C. 23. Aegyptii quoque hac in 
.caufa caput aut vultuin Into oblinebant , et per urbem va- 
gantes fe verberari iubebant , ut refert Herod. Lib. II. C. 
.8$; Aliae gentes tantummodo vestes in luctu disccrpere 
foiebant. Vid. idem Lib, VIII. C. pp. 

GO L^. I. C. 199. 

(ji) Vid. eius epift. ad ludacos libro Bamch wilgo ad- 
inncta vs. 42 fq. Vid. omnino I^archerus in no- 
tis ad Herod. Lib. I. C. 199, ubi egregie himc He- 
rodoti locum tuitus est ab ineptis Voltarii cavillacio- 
nibus in libro cui titulus esc : Dictiom. Phlhf. Tom. 3. 
Article Babel , pag. 225. Conferri quoque meretur Cl. 
de Rhcer, Sec.. I. C. 4. ^ 3. i\ 91. 


< 9? y 

cnim in genere litimano obfervari debet pro* 
gresfus , ut pudoris fenfus fenfim paulatimque 
invaltierit. Mirum igitur non est, vetcres cul- 
tisfimas quoquc genres ea in facris adhibuisfe , 
quae a nostris toto coelo distant moribus : cu- 
ius rei documenta funt celebratisfima ilia Grae- 
corum Aegyptiorumque phallophoria , Roma- 
norum Priapi cultus, 

Et fie quidem exempla quaedam notavimus, 
quae licet continue nobis abfurda videantur, 
imo vero iis , qui incultarum gentium mores 
nunquam edocti fuerunt , incredibilia , verafunt 
tamen, et eo imprimis valere posfunt, ut ri- 
diculbs et pueriles prorfus harum gentium mo- 
res penitus perfpiciamus. Sunt idcirco ipfae 
illae narrationes , ut mirae fuavitatis , ita msxi- 
mae quoque utilitatis. Quoniam vero alia quo- 
que exftant eiusdem generis multa, nonnulla 
item et memoremus et diiudicemus. 

Adfabulas igitur vulgo "referuntur, quae Lib. 
II. C. 35. traduntur , apud Aegyptios , viros 
feminasque contraria prorfus, quam apud alios 
populos , agere ratione ; has enim v. c. forum 
frequentare et mercari , illos vero domi feden- 
tes telam texere; has mingere flantes, illos 
contra fedentes. Ad primum autem quod atti 
net morem cum ab aliis ille confirmatur fcrjp- 

G to- 


i 


-1 

C 98 ) 


toribus (#) 5 tum vero e ^ us nientionem fecit 
Sophocles, cuius ex Oedipode Colonio elegan- 
tisfima ideo imprimis adfcribere lubct verba , 
quia extorrem fenem, quern negligunt filii , di- 
Kgunt contra et ubivis comitantnr filiae , fuo-- 
rum mores liberorum cum Aegyptiacis itacoin- 
parantem inducit moribus: 

*Q 5T&J/T* sxslvu TOtg sv 
v KKTSixaa-QlvTs KoCi 
? yap o! {tlv oipvsvsg 


oixcypowriv , 
sxslvav T&fios, $v<7TJJvou 


Huius igitur moris uti vix in dubium vocari potesc 
veritas , ita , quominus alteram illam de min- 
gendi ratione fictam habeamus confuetudinem , 
funt, quae prohibeant, documenta. Testibus 
enim peregrinatoribus , populus quidam in In- 

dia 

(*) Vid. Larcherns in notis ad Herod. Lib. II. C. 35. 
nota ii2 et 113, ubi habetur Nymphodori de harura con- 
fuetudinum anctore et caufa, opinio ; hie autem in rebus 
istis fere eadem , quae noster 9 narrau 

(0 Vs. 337- 


C 99 3 

dia habctur, apud qucm idem prorfus obferva- 
tur mos (<#). 

Sed quandoquidem ad Aegyptios pervenimus , 
operac prctium fit in medium proferre miram 
illam eanclemque ridiculam fere , quae Lib. II. 
C. 68. crocodili habctur, defcriptionem. Hoc 
enim animal natuni prorfus lingua carere et 
maxillam inferiorera immotam habere narratur. 
Quae crocodili. defcriptio etiamfi tota vix de- 
fcndi posfit, magnam tamen partem non ita re- 
dicula cst habenda. DC eius enim lingua idem 
fuit Aristotelis iudicium () , qui licet vera 
quoque habtierit, quae de maxilla apud Hero- 
dotum leguntur (0 > e i tamen recentiores baud 

mag- 

(W) Les Indiem de la Bate tfHudfon , dit Monfteur El- 
lis , different de toutes les nations confutes par leur maniere 
fT miner ; les homines faccrovpisfent toujours pour lacker de 
lean et les fcmmes fe tiennent de bout , in opcre cui ti- 
tulus : Histoire des Voyages Tom. 14. p. 669. Sum qui 
dicant Aegyptiorum baud multum ab hodiernorum Indorura 
abludere inftitutis. Vid. Larcherus in not. ad Herod. Lib; 
II. C. 47. not. 175 , ubi docti cuiusdam viri hac de re 
iuveiiitur fententia. 

(^) Hid. anim. Lib. II C. 10. p. 784. Ex recentio- 
ribus Doct. Camus idem fe , quod ab Herodoto et Ari- 
(lotele tradicur , in crocodilo obfervasfe dicit in verf. 
Arift. Hi ft. Aiiim. Tom. 2. p. 262. 

(f) DC part. anim. l^i)b. II. C. 17. p, 997. 
G 2 


( loo ) 

magnopere asfentiuntur (#). Sed attendamus 
item duo ilia ovium genera , quae in Arabia 
inveniri dicuntur Lib* III. C. 113, quorum 
alterum caudas habeat tarn longas, titpastores, 
ne ulcera contrahant, exiguum plauftrum fabri- 
centur, quod caudae fubligetur; alterum vero 
ad cubiti latitudinem. Hoc igitur nifi a recen- 
tioribus fcriptoribus prorfus confirmaretur () , 
a nullo non in dubium vocaretur. 

Sed misiis miris illis animalium generibus , 

aga- 

00 Vid. Camus , 1. I. pag. 264. Hoc autem loco mo- 
nendum , modeste me a fummo Rhoerio discedere , qui 
C$ect. I. C. 6. p. 105.) Herodotum fine dnbio peccare 
jnuat , quum Lib. IV. C. 29. pecoribus cornua non nasci 
tradit in locis frigidis ; quandoqiiidem idem affirmant Stra- 
bo Lib. VII. p. 387. Edit. Siebenk. et Hippocrates de 
acre , aquis et locis , Tom. i. p. 353. De formicis 
illis, quas memorat noster Lib. III. C. 102, vulgo in du- 
bium vocatis , vid. Plinius Hifl. Nat. Lib. XI. C. 31. 
Conf. Larcherus ad eundem Herodoti locum , qui cx- 
emplo rem egregie probat. Ceterum egregie de rebus 
istis rarioribus obfervat Paufanias Lib. IX. C. 21. p. 752. 
Neque ad asfentiendum procliviorem aliquem esfe de- 
bere 3 neque fe omnino incredulum ad ea , quae fint ra- 
riora , praebere." Cuius rei exemplum fint volantes illi , 
quas memorat Herodotus Lib. II. C. 75. Serpentes. Hand 
enim defuere , qui eos in fabularum continuo referrcnt 
numerum. Paufanias contra iy, inquit , 7TTttTou$ opus w 


() Vid. Hifl. Gen. fas Pbyages Tom. 3. p. 297. et Tom, 
5. p. x8p. et 214. 


C 


agamus tandem de nefando prorfus Indorum mo- 
re , quern refcrt Herodotus Lib. III. C. 99. 
Hos enim narrat necare cum aegrotos, turn fe- 
nio confectos; quae res, quamvis indoctis Eu- 
ropaeis hominibtis fummo iure ad fabulas refe- 
ratur, haud tamen ita abfurda neque fide in- 
digna videtur ; et partim explicari potest ex ci- 
borum penuria, qua laborare fere folent incul- 
tae illae gentes ; partim etiam eo probatur , 
quod Hottentotti hodieque etiamnunc fenes* 
eosque , qui prae corporis infirmitate vitam 
fustentare non posfunt, non tantum nulla pro- 
fequuntur cura, fed horrenda prorfus ratione 
eosdem negligunt , et ita fami omnibtisque ex- 
ponunt calamitatibus (V); quod quidem ipfum 

quam 

(Vz) Vid. Sparrman , Fbyage au Cap de Bonne Esperance 
et dam FInterieur de /' Afriqne C. 6. in libro cui titulns : 
Hift. des Voyages Tom. 5. p. 147. ubi narratur Hotten- 
tottos non tantum istiusmodi homines exponere folere , 
fed eos quoque , uti Indos , interficere. Crudelior longe 
in infula Sardinia habebatur mos , ubi fenex feptuagena- 
rius a fuis ipfe liberis in Saturni honorem baculo occidi 
inque verticem proiici folebat. (vid. Tzetzes ad Ly- 
cophronis Alex. v. 796. p. 8(5.) Qui , ut apud mul- 
tas antiquas gentes obtinebat mos , ita etiamnunc non 
ubivis est abolitus , vid. Hift. Natur. et Civile du royame 
de Siam Tom. 2. p. 371. Ceterum, ex eorundem Hot- 
tentottorum fordidis moribus , multa quoque , quae apud 
Herodotum habentur , explicari posfunt. Sic v. c. narrat 
Lib. IV. C. 1 68. Adynnachidarum mulieres pcdiculos , 

quos 


1C 102 ) 

qnam pcru m ab Indorufn , qucm citavinms , 
jabludat more , unusquisque, facile videbit. Et 
omnino , postquam hunc apud Sparrmannum 
Hottcntottorum legi morem , infantes illos , ma- 
tre mortua , ems mammae adfixos vivos fepe- 
lire , quae apud Mcrodotum inveniuntur incul- 
tarum gentium crudeles confuetudines fide mihi 
vifae funt dignisfimae omnes. 

Ceterum , tit huic disputationi finem impo- 
nam,. quae Lib. I. C. 93. de Lydorum oc- 
currum filiabus meretriciam vitam agentibus, 
quaequ'e pasfim de fimili puellarura occur- 
runt corporis quaestu, haec omnia cum ex 
rudium genrium moribus facillime explicantur, 
turn vero iisdem confirmantur nonnullarum hu- 
ius aevi gentium confuetudinibus. Cum enim 
conftat hodieque etiamnunc apud incultas quas- 
dam gentes moris haberi, ut hospitibus ultro 
ofFerantur feminae (a) , quidni fieri potuit , ut 
Lydi aliique antiqui aevi populi filias ipfi fuas 

proflituerent (^). 

Et 

qtios cnpiant , antcaqnam abiiciant , mordcre folcre. Quern 
quicicm mofem nostris moribus hand magnopere conve- 
nientem apud Hottcntottos obfervari affirmarunt peregri- 
natores. Vid. Hift. des Voyages , Tom. 5. p. 152. 

(V) Uti de Braminis aHirmatur in libro Ceremonies ef 
+r.uiuines rcligieufes de tons les pettples du Monde , Tom. 2 
Pnrtq i, pag. 40. Conf. omnino p. 24 fqq. 

() Haec igitur , quae de Lydorum filiabus apud He- 
rod. 


( 103 ) 

Et fie <jmdem eo nunc pervenit disputatio 
nostra, ut ostendendum fit , quae apud Herodo 
tum occurrunc mira, ab iis etiam fabulis adnu- 
merari folere, qui rerum naturalium prorfus 
funt imperiti ; quod age exemplis illustre- 
mus. Istiusmodi pasfim apud nostrum oc- 
currunt loca , quibus cineres de coelo lapfi 
sfe , aliaque huius generis multa traduntur , 
quae maioribus nostris , rerum quippe natura- 
lium impends fufpectae fidei vifa funt omnia 7 
in hodierna vero philofophiae naturalis luce, 
per vim fluidi electrici , aeris inflammabilis , 
niontium ignivomorum facillime explicantur et 
intelliguntur (^f). Similiter istiusmodi apud 

He- 
rod, occurrunt facile explicare posfunt omnia. Sed L'ib. 
II. C. 126. aliud quid habetur, quod continuo prorfus 
abfurdnm videatur ; Cheopen Aegypci regem pecunia indi- 
gentem, filiam corporis quaestum facere iusfisfe. x jioc, 
ut opinor , hand immcrito a multis in dubium vocari fo- 
let. Rem vero accuratius reputantibus , fidem Herodoti 
loco negare vix poterimus; nam ea femper hominum fuit 
ratio , ut pro pecunia comparanda quaevis facerent. Quod- 
fi praeterea cogitaverimus , praecedenti ' fecnlo nobilem 
qnendam in Anglia virum uxorem fuam eo propofito 
proftituisfe , ut libidini (pour fon plaifir , ut Franci di- 
cunt) fatisfaceret , quidni rex pecunia indigens fimile 
quid perpetrare potuit? Exemplnm hocce invenitur apud 
Larcherum in notis ad Herod. Lib. II. C. 126. 
(a) Vid. Musfchenbroekius , in Introd. ad Phil. Nat. p. 

1003, 


C 104 ) 

Herodotum inveniuntur negotia , qnae , quamvis 
mira , primarii tamen medici non tan turn non 
in dubium vocarunt, fed fieri posfe probarunt. 
Quod enim legimus Lib. I. C. 85. de Croefi 
filio muto prae magno terrore in vocem fubito 
erumpente , , prodigio quidem fimile , fed tamen 
Verum esfe posfe, fummus affirmavit Gaubius (<?). 
Ne autem quis multo maius illud Epizeli mihi 
obiiciat miracultim, qui in acerrimo proelio 
Jieqne ulla corporis parte faucius, neque emi- 
nus aut cominus ictus , oculis privatus fuisfe 
traditur (), animadvertendum , hoc negotium 
prodigiis adnumerasfe ipfum Herodotum , eum- 
que narrasfe, quae Epizelum commemorare au- 
diverat. Sed in hoc argumento diutius verfari 
non posfumus. Quaecunque alii praeterea in 
Herodoto fide cenfeant indigna , nefcio ; me au- 
tem , quippe rerum naturalium non magnopere 

pe- 

1003, 1004 et Jo? 5 q ui plri ma illic'affert , quae rerum 
naturalium iraperiti ad fabulas referre folent. 

(a) In Orat. Acad. aitera de regimine mentis quod 
medicornm est , p. 66 ; qui ad multas res miras intel- 
ligendas in laud. Orat. omnino conferri debet. Conf. etiam 
Larcherus , in nota 92. ad Herodoti Lib. I. C. 34etioi. 
ad einsdem libri C. 38. Ibi enim eleganter agit de voce 
*&< (qnae habetur C. 38.) illiusque apud antiquos 
Graecorum fcriptores .ufu. 

(0 Lib. VI. C. 117. 


( 105 ) 

peritum , omnia ilia explicare non posfe , in- 
genue profiteer ; ex quo tamen non illud effici 
volo , ut ideo , quae explicare non posfum , ad 
fabulas continuo referam. Fidem contra iis 
ideo adiicio , quia praeftantisfimi quique viri de 
iis nullo fere modo dubitarunt (<0) ; e quibus 
praeclarae illud medicinae decus fummum Boerha- 
vium dixisfe video ; Hodlernae obfervationes 
fere omnia probant wagni viri dicta., quae 
femidocti rerum naturalism ignari , pro fal- 
fls habuerant fictisqne" ()* 

Ceterum monendum fuperest, istitismodi in 
Herodoteo opere occurrere multa , quae neque 
peregrinatorum testimoniis , nee vero accurata 
rerum naturalium cognitione explicari posfunt ; 
de quibus tale proferendum videtur iudicium , 
ut historico nostro nequaquam vitio verti que- 
ant; quandoquidem eorum , quibus vixit, tem- 
porum ratione necesfario in eius opus irrepere 
debuerunt ; cuius generis vitia procedebant v. c. 
ex difficultatibus , quae illius aevo impediebant, 
quominus ex limpidis omnia haurirentur fonti- 
bus (r) ; et vel praecipue ex fuperilitione , quae 

il- 

C^) Conf. Larcherns in praef. p. 6. 
(^) Elem. Chem. Tom. i. p. 550. 
(c) Conf. quae introitu Sect. III. ad has percipiendas 
difficultates in medium protuliiniis. 


ilia etiamnunc ohtinebat aetate , a qua cum nc 
Xenophontem quidem aut Diodortim Siculun* 
prorfus tueri posfumus , minim non est , im- 
munem eius non prorfus fuisfc historiae paren- 
tem. Quidquid fit , praecipuis explorandis , quae 
a multis ad fabulas ablegari folent, Herodoti 
Jocis , probare ftuduimus , huius fere generis 
omnia non tantum non fuspectae fidei haberi 
posfe , fed eo contra imprimis valere , ut in- 
cultarum gentium penitus perfpiciamus mores, 
inflituta, leges. 

III. 

Phitarchi in Herodotum intent ae accufa- 

tiones tantine funt moment i, ut fidem 

historiae patri negandam esfe 

yalldis probent argument is ? 

Omnium profecto, qui in Herodotum invecti 
fuerunt , cum antiquorum , turn recentiorum 
fcriptorum dux atque princeps merito cenfetur 
Plutarchus, qui tot tantaque in Herodoto fibi 
invenisfe vifus est vitia, ut de industria hac de 
re libellum compofuerit , quern infcripfit de 
inalignitate Herodoti. Quoniam autem ad 
harum aecufationum rite pcrfpiciendam verita- 
tem , ipfms primum Plutarchi in iis intendendis 

i cog- 


C 107 


cognoscendum est propofitum , ita breviter il- 

luJ exponere lubet. Herodotus in bello tra- 

dendo a Graecis cum Perils gesto , Boeotios 

narrat non tan turn antea Xerxis panes fuisfe 

fecutos , fed et in pugna Plataeenfi huic rcgi 

auxiliantes contra Graecos certasfe (a). lam 

vero Plutarchus Chaeronenfis , e Boeotia ori- 

undus , aegerrime hocce ferens , ipfum decere 

putabat , ut patrocinium fusciperet cum maio- 

rum . fuorum, turn ipfius , ut dicebat, verita- 

tis. (). Herodotum fcilicet carpit, quoniam 

maiorum in hoc bello turpia facinora omnibus 

nociora erant , quam ut apologia confcribend 

cos defendere posfet (V). Haec igitur, quae 

de 

00 Lib. IX. C. 86. Conf. Larcherus in praef. p. ir. 

(6) Sunt fere Phuarchi verba , C. i. p. 432. 

(V) Egregie hac de re ita disputat Abbas Geinoz ; ce 
fait {de ces compatriotes) 6toit ft connu , qtiil rfofa s* en- 
gager dans une apologie direct e de leur conduit e , mats 
voulant , & quelque prix que ce ftit , fattsfaire fon resfen- 
timent contre lierodute , et rendre ftifpect Ic recit de la 
defection des Thebains et des Boeotiens , // entrepit line cri- 
tique generate de fon histotre , ou il deforce de montrer 
que cet historien if est pas digne de foi ; qifil a alter& 
par pure malignite la verite de rhistoire ; que fa mechan- 
cete paroit non feulement dam les horreurs qifil a mifes 
fur le compte des Boeotiens , mats ausfi dans la tnanierc in- 
digne , dont il a traitt les autres peuples de la Grece > 
Tom, 6. p. 518. 


C 108 ) 

de Plutarcho diximus , abunde declarant , nimio 
eum patriae amore (#) ad omncs istas , quas in 
Herodotum intendit, due turn fuisfe accufatio- 
flcs ; quarum age praecipuas exploremus. 

Prima igitur hue redit : Herodotum in rebus 
narrandis nominibus ufum fuisfe odiofisfimis , ubi 
molliora in promtu esfent ; uti v. c* cum Nici- 
am dicere potuisfet ayuv 6sia<r(tCj) 
eum QefaqiFTov vocat , et Cleonis tradit 
TO, KOU (A&ytav, cum dicere licuisfct x 
KV () Huius accufationis levitas inde facile 
intelligitur, quod, quas Herodotus ufurpavit, 
dictiones , fummam illam declarant eius ingenii 
finiplicitatem, npn tarn verb or um , quibus utere- 
tur, ftrictam fignificationem, quamrerum, quas 
traderet, attendentis veritatem (0- Haec de- 
mum 

0?) Qua de re conferri posfunt Clar. de Rhoer , L 1. 
Sect. II. C. I. V. p. 126 fqq. et La Harpe , 1. 1. p. 
128. 

O) C. 2. p. 423. 

00 Mollibus potius qnam odiofis et asperis verbis ple- 
rumqtie ufum fuisfe nostrum opinamur ; fie v. c. de Cheo- 
pis lilid , quam pater corporis quaestum facere iusferat , 
non dicitur, earn grqnvu-fat fed yf^o-a-tv6o^ fyyv'fw fuisfe 
iusfam ; conf. eiusdem libri C. 121. ubi fimile quid habe- 
tur de Rhampfmiti filia. Lenis ita in verbis quoque 
nobis esfe videtur Herodotea narrandi ratio. Sie ex. gr. 

Lib. 


mum posteriori aevo Sophistarum imprimis fuic 
ratio , tit verba accurate quafi ponderaremur , 
ne iis ita plus minus ve , quam par esfet , tribuere- 
tur (a). Ast vcro haudquaquam praeternritten- 
dum , in iis tradendis ncgotiis , quae ad rcm quo- 
dammodo facerent, lonicae Herodotum huma- 
nitatis ubivis praebere exempla. Uti igitur nihil 

ad 


Lib. I. C. 16. Alyattes traditur Clazomenas reliquisfe 
92on uti vokbat , pro", coactus fuisfe urbem rclinquere 
eodem modo C. 32. mult a faepe videre debemm ^ quae 
potius non videreteus , id est , mult a trhtia ; et omnino 
proprium est Herodoto , ut dicat o&% *>$ fate , w# fl*- 
AJra, ^pi ovfu , *vi6t\qTot , eufduutw r* , pro alia quadam 
a lonica huinnnitate magis abhorrent! dicendi formula ; lones 
cnim , ut egregie ad Lib. VII. C. 88. monet Cl. Valckenari- 
iis, imprimis tristia quaevis verbis exprmiebant in fpeciem le- 
nisfimis. Quae profecto omnia non ideo veritatis fpecie ca- 
rere videntur , quia Plutarclius durius verbum de Grac- 
cis ufurpasfe dicit nostrum, Lib. VIII. C. 4. dpvxrpof 
/8yAsi/i<>; hoc enim neque durum est nee vero duri- 
us quani Agamemnonis illud apud Homerum II. 2. vs. 140. 
ftjy [***. Vid. Cl. Wcsfclingius ad Lib. VIII. C. 18. 
praeterea de Graeeis ferre non potuit malignns cenfor 
hoc vocabnlum , fed omnino dc Perfis , de quorum quo-^ 
que rege illud ufurpavit noscer , Lib. VIII. C. 5)7. ec 

100. 

. (V) Vid. loach. Camerarius prooem. in Herod, post 
Cronov. Herod, edit. pag. 714, 


C no ) 

ad rem faciebat , num Niciam 
vxeif&evov an vero t*&fatic%69. diceret, ita eorum 
hominum , qui fcelera perpctrarant graviora , 
vix unquam memoriae prodidit nomina fyi) ; 
qua de re li ipfum accufare potuisfet Plutar- 

chus 


(a) Exemplo fint Lib. I. C. 51. Lib. II. C. 123. Lib. 
III. C. 125. Lib. IV. C. 43. Ex quibus exemplis alte- 
rius quoque Plutarchi accufationis duel quodammodo po : 
test falfitas , narrationera ideo extendere nostrum et 
per ambages circumducere , ut alicuivis calamitatem , fla- 
gitia vel actionem vituperio dignam inferere posfet ; hoc 
enim fi delectatus fuisfet vitio, non profecto eorum re- 
ticuisfet nomina , qui mail aliquid peregerant. Quorum 
uti reticet nomina , ita diligens erat in eorum addiscen- 
dis nominibus , qui praeclara quaeque peregerant facino- 
ra. Spartanorum enim ad Thermopylas mortuorum non 
tantnm ducum tanqur.m dignorum virorum , fed et trecen- 
torum omnium , ut ait Lib. VII. C. 224 , noverat nomina* 

Quod autem ad Thucydidem et Philistum attinet , quos 
hoc vitio non laborasfe eodem loco (C. 3.) ftatuit Plutar- 
chus ; animadvertendum , Thucydidem tamen de Hyperbolo 
ita pronunciasfe (Lib. VIII. C. 73.) > ut fi fimile quoddam 
de alio quodam homine Herodotus tulisfet iudicium , quain 
vehementisfime in eum invectus fuisfet Plutarchus.. Phi- 
listus autem ne citari quidem ^a Plutarch o meretur; hie 
enim , teste Dionyfio Halic. , mores habebat adulacorios , 
tyrannorum ftudiofos , humiles , ac fordidos in Epifl. ad 
Cn. Pompeium C. 5. p. 780. Conf. Nepos in Dione C. 
3. et Wyttenbnchius in Orat. de Phil* rel. , quae exftat in 
opusc. Wyttenb. Tom. I. p. 150. 


chus, maiori fortasfe iure fuam in eum intcn- 
disfet accufationcm. 

Altera Plutarchi accufatio est haecce : eo 
Herodotum propofito excendere folere narratio- 
nem, ut hominum flagitia vel turpia immisceri 
posfmt facinora , quamvis etiam argumentum id 
minime postulet. Ab hac quidem accufationc 
historiae patrem melius vix defend! posfe puta- 
mus , quam uno afferendo loco, qui prorfus 
contrarium nobis probare videtur. Memorans 
enim Lib. VI. C. 121 , Calliam, qui omnium 
Athenienfium folus Pifistrati Athenis eiecti erne- 
re aufus fuerat , quae publice fub praecone 
vendebantur , bona , de industria extendit nar- 
rationem, eiusque tradit in ludis Olympicis 
equorum curfti victoriam ; quum in quadrigario 
fecundus esfet , in Pythiis item eum victorem 
fuisfe narrat (^). Sunt haec autem, quae de, 
ludis Olympicis et Pythiis memorat, proprie 
extra historiae, ut ita dicam, terminos pofi- 
ta (b'). Sed mentionem fecerat hominis isti- 

us- 

(fi) *Conf. v. .c. Lib. V. C. 47. 71 et 102. Lib. VI. 
C. 36. 70 et 103 ; et Lib. VIII. C. 47 , ne quis idco 
cum Plutarcho creciat nostrum laudasfe Calliam , quia vir crat 
valde potens ; conf. omnino Schweighaeuferus in notis ad 
Herod. Lib. VI. C. 122. 

() Quamvis nil fibi memorare propofuerit nos- 
ter , nifi quae ad Historiae pertinerent filuin , uti patet 

ex 


C 


usmodi, qui tyrannos perofus patriam fummo 
ardore liberare ftuduerat : victoriarum idcirco , 
licet ad argumentum minus pertinentium , in lu- 
dis olim reportatarum nientio fimul erat facien- 
da. Hae enim fummam victori conciliabant glo- 
riam , iis reportandis praeconis voce per totatn 
Graeciam extollebatur , ipfamque adeo patriam 
celebrcm reddebat victor (a). 

Pergit porro accufando Plutarchus, boni fac- 
ti apud Herodotum obfervari posfe reticentiam, 
ubi tamen historiae filum illius mentionem fla- 
gitet. Quae quidem accufatio ita pofita fenfum 
faltem haberet , fed exigui prorfus fit moment! , 
quia eodem Plutarchi loco habetur , digresfio- 
nes fieri debere ad laudandum , eum vero , qui 

iis 

ex Lib. VII. C. p6 et 99 , ulterius tamen progreditur 
extra historiae filum huius viri narrandis laudibus ; conf. 
quae habentur Lib. VII. C. pp. de Artemifia ; C. 164. 
de Cadmo Coo et C. 181. de Pychea Ischenoi filio et 
Lib. VIII. C. 47. de Phayllo. Add. imp. Lib. ' VII. C. 
214. 

(ti) Uti ex prioris accnfationis falfkate, alterius quo- 
que falfitatem quodammodo duci posfe ostendimus , ita 
idem hoc quoque loco obtinet. Quae enim de fecunda 
hacce accufatione disputavimus , fi vera funt , verum pro- 
fecto hand facile esfe potest, reticentiam apud Herodo- 
tum haberi boni facti , quamvis etiam historiae filum illi- 
us mentionem postulet , quae est tertia Plutarchi accu 
fatio. 


C 1 1.3 ) 

iis utitiir ad homintim vitia notnnda, maligni- 
tatis csfe ream (#) Haec Chaeroncnfis Plulo- 
fophi fcntentia fi vera esfet, parnm profccto 
ex historic capereraus utilitatjs. Etenim fi tan- 
tain modo egrcgia quaeque a fcriptore tradcren- 
tur facinora, ad eorum quidem imitationem 
paulisper cxcitaremur , non autem tantara in nos 
exerceret vim et efficaciam, quantam^ homi- 
num memoratis fimul vitiis , necesfario habere 
debct. Ita cnim cum in praeclara quaeque in- 
tuentcs facinora ? turn yero in maxima flagitia , 
ad illorum magis ducimur imitationem , fi- 
mul quippe perfpicientes in certisflmam nos 
hisce peragendis proruere perniciem. Quod- 
ii igitur Herodotus , uti cum fecisfe puta- 
mus (b*) , hominum aeque vitia ac virtutes no- 
tavit, historic! hac in caufa officio egregie 110- 
bis functus fuisfe videtur (r). Eundem vero 
ii bonis factis reticendis prorfus fuisic alienum, 

cum 

(/?) C. IV. P. 435- 

(Ji) Hoc fibi quoque propofuit 5 uci effici potest ex 
Lib. I. C. 5. 

(Y) Verine historiae fcriptores , an vero fabulae aiicto- 
res . Philisuis fimilesqne dicendi fint historici , qui fcelcra 
cr flagitia in historia confcribenda , vel filencio praetcre- 
unt , vel aliquo honescatis colore excufant , merito rogac 
Wyttcnb. in Orat. laud. p. 140. Conf, idem in Orar. dc 
J'i et rj'fc. hill, (.d ftu<\ virtulis , 1. i. p. 198. 

II 


C "4 ) 

cum alia infinita probare posfent exempla , turn 
etiam luculencer demonilrat , quern citavimus, 
de Callia locus. 

In eo dcinceps malignitatis fibi Vitium in He- 
rodoto deprehendisfe videtur Plutarchus, quod, 
duas pluresve de re quadam cleans opiniones , de- 
teriorem Temper amplectatur (V). Quam qui- 
dem accufationem merito in Herodotum inten- 
tam esfe , hand facile quis probaverit. Quae 
enim ad rem probandam proferc philofophus 
exempla, non multum ilia valenc ad fcricentiae, 
quam proferc, declarandam vcritatem (). Quod- 
ii praeterea infenfum Plutarchi animum fummo 
Herodoti , quern fupra iam faepius obfervavi- 
mus , in fcribendo opponimus candori , hand 
probabilis nobis videbitur Chaeronenlis philofo- 
phi criminatio. Quis , quaefo , fibi obtrudi pa- 
tietur , hominem , cuius fcripta ubivis cando- 
rem refemnt , qui , ne falfa pro veris lee tori- 
bus obtruderet, accurate ubivis, qnae ipfe vi- 
derat , ab iis distinguit , quae audierat , qui ip- 
fas fubinde res miras ad fabulas referre non du- 
bitat , istiusmodi igicur hominem ex duabus , 
quae ferebantur , opinionibus detcriorem Temper 
fuisfe amplexum ? Opinamur potius , uc quid- 

que 

GO C. 5. P- 435- 

0) Conf. Cl. de Rlioer , 1. 1. $ 3- P- 124- 


C "5 ) 

que redilit , ita etim fenfisfe , audivisfe 9 com- 
perisfe. Scd nc tali me argumentatione ri$ 
probare velle quisexistiniet, fuccurrit continuo, 
quod contrarium prorfus probat, exemplar, Du-, 
bium enim erac, num focii, Thermqpylig a 
Perfis fuperatis , ignavjcer eas deferuisfenc, at^ 
vcro Leonidae iusfu. Jam vero 
Lib. VII. C. 220 fqq. hac de re agens 
esc, iu ostendac non fin fp.onte focioset, miji- 
tari discipline fpreta , abiisfe, fed Lepnidam 
proficisci iusfisfe (^). 

Ceterum , ne hoc praeteream , quos 
ehus ad vitium illud in Herodoto 
citat, fcriptores (^) ad unura usque 


(0) Hoc atleo misfo exemplq , mihi jtamen millp mo- 
do pcrfundere posfum , hoc historiae p^tri adhaefisfp 
vitium. Quomodo enim istiusmodi homo " prdclivis esfe 
purest sd deteriorem arapleceendam opiuionem , qui m-ul- 
tus femper est in omnium oruuino homi}ium Pffz$&f&6$iS 
virtupbus ; quod cum alia egregie , turn imprimis de- 
monftrac elegantisfimus ille locus , qui habetur Lib. Vf. 
C, 30. Ibi enim narrans , Histiaeum ab Artapherne ec 
Ihrpago vivuin captum occifumque fmsfe , libi vero vi- 
dcri adiungit eundcm hominem ad ipfnm Darium perla- 
tum nunquam istiusmodi quid pasfarum fuisfe , regcm 
quippe in eius interfectores vehementisfime invectum 
fiiisfe: 

.(//) Sunt UH Antcnor 'Cretenris ', Dionyfius Chakiden- 
H 2' *' 'fisi 


( Iltf ) 

runt omnes. Quamobrem de iis rebus , in qui- 
bus perverfas nostrum amplexum fnisfe dicit 
opiniones , quid illi ftatuerint , nullo modo iudi- 
care posfumus, 

Et fie quidem univerfas quasdam memoravi- 
mus Plutarch! in historiae patrern intentas accu- 
fationes , cuius generis quamvis et aliae fine 
permultae (^) plures tamen apponere neque 
lubet, nee mile videtur. Cum autem idem il- 
le Plutarchus ideo imprimis malignitatis reum 
probare conetur Herodotum, quod in omnes 
Graeciae civicates, praefertim in Lacedaemonr- 
os , Corinthios Boeotiosque invectusfuerit: ex- 
plorandum est nobis deinceps , quae in triura 
harum civitatum dedecus, iudice Plutarcho ? 
protulerit Herodotus. 

Quod igitur ad Lacedaemonios attinet , tradit 
Lib. III. C. 47. cum exercitu eos fe contulisfc 
Samum, de cuius expeditionis caufa duplex fe- 
rebatur opinio. Samios enim diccrcnarrat, ideo 

hanc 


Ss ; vid. C. 22. p. 454, Lyfamas Millotes y Charon Lamp- 
facenusy, C. 24. p. 459 , Hellamcus , Ephorus , Naxiorum 
Annaliiim Scriptores , C. 36. p. 491. alii. 

(/ar) Vid. v. c. C. 6. p. 436 , C. 7. 8. 9 ; qnae om- 
nia, fi quis totam rera accurate fecum rcputet, facilli- 
Uie, m opmor, explicnbit; vel faltera illonim locorum 
perfpiciet malignitatem. 


C "7 ) 

hanc expeditionem fuscepisfe Lacedaemonios, 
ut, Polycrate tyranno eiiciendo, gratiam fibi re- 
ferrent , navibus aliquando iis adverfus Mesfeni- 
os auxiliatis ; Lacedaemonios autem narrare , fe 
non adeo, ut precantes Samios tuerentur, mili- 
tavisfe , quam ut crateris ,et thoracis cuiusdanl 
rapinam ulciscerenttir , ut ita non fociorum , fed 
hostium inflar in infulam illam fe contulerint. 
Hue. usque Herodotus. lam vero Plutarchus ( 
vehementisfime quidem in hunc invehitur lo- 
cum , nihil vero affert , quo Samiorum hac de 
re opinion! fidem habendam esfe demonflret , 
nifi nullam illis temporibus fuisfe civitatem , 
quae magis , quam Spartana, tyrannis esfet 
infenfa. Quod profecto nullius fere moment! 
est argumentum. Lacedaemonios enim in fu 
civitate tyrannidem ferre nolentes, libenter e 
alias oppresfas vidisfe civitates , cum ex aliis 
abunde patet locis , turn egregie quoque effici-* 
tur ex Libri V. C. 91. Videntes enim, ait, 
Lacedaemonii , a tyrannide liberates pares fibi 
fore Athenienfes, Hippiam arcesfebant Pifistratf 
filium , eique Athenarum imperium reddere flu- 
debant, ut huius ita civitatis tyrannide oppres- 
fae promoverent infirmitatcm." Quod argu- 
mentum ne temere quis ideo in dubium vocet , 

quo* 
00 C. ax. p. 450, 


qttofllflfti ex ipfb Hcrodoto pctivinuis, ipforum 
illud confirmattir Spartanorunr moribus. Hi 
enim qttantopere proclives fuerint ad alias qua^ 
tumqiie tandem ratione opprimcndas civiuitcs 
fatis fuperqtie testamur, quae post Perfkura 
belluin in Atheilienfcs maehinati funt, omnia. 
Vix a Perils Jiberata erat Graccia, quin Lace- 
daemonii prohibcre fluderent , quominus Athe- 
iiarum tntiri fcficerentur , viam ita (ibi pnrantcfe 
fjilaift racillimrjTi , qua fibi Athenas aliquando 
iubiiccrent (^r). Quod idcirco de Samiis narrac 
Herodotus , non tanttim non maJignitatis fpcciern 
habere, fed fide potius dignisiimum esfc vide- 
tur; de cliius narrationis veritate uti nullo mo 1 - 
do dubitari posfe putamus, ita, quod postre- 
nnnn mciiiomviinus de Lacedaemoniis, Hippiae 
Athcnariim imperium reddere conamibus, ne^- 
mini flicile , Plucarchum ii excipias (^) , mi- 
rum vidcri potcrit. 

Quae 

(V) Vld. Nepos in Them. C. 6. Fidem praetcrea Ln- 
cedacmoniis haberi non posfe faepius antiqui fcriptores 
tradiderunt et tradidit qnoque Euripides "in Androm. vs. 
445. Conf. Larcherus ad Herod. Lib. VI. C. 79. in 
notula B. qui ita de iis existirani: , tout raoyen , qui 
pwott fmre 'triotnpher les Lacldemonievs , lew paroisfoit 
bon et legitime. La perfidie et le manque d? foi fie /cut' 
coutoicnt rien. Conf. omnino ad Lib. VII. C. 149. 
Cel. Vaick. nota. 

(0 Vid. C. 23. p, 456 fq. 


< "9 ) 

Quac porro ad Lacedacmonios a Plutarcho 
refcrtur Ikrodoti malignitas, in narratione ilia 
verfatur plenilunii. Tradit cnim Historicus 
Lib. VI. C. 1 06. Lacedaemonios lege prohibi- 
tos, Athenienfibus auxilia mittere noluisfe nifi 
post implctum orbem lunarem , atque ita fac- 
tum, tit, pcractadcmumpugnaMarathonia, ve- 
nirent. Quae acgre fercns Plutarchus , earn apud 
Spartanos legem nunquam obtinuisfe dick (^). 
Cur vero, quacfo, iis, quae de lege ilia 
tradidit Herodotus, fidem negemus? Nara, 
ut taccam, Pcrfici belli temporibus proxi* 
me vixisfe Herodotum , Plutarchum autem ali- 
quot feculis post, hanc, quam diximus, le- 
gem alii bene nuilti Spartae viguisfe affir- 
mant (^). Huius vero legis evertenda veri- 
tate quoniam id fpectavit philofophus, ut fidem 
Herodoto negandam esfe declararet , pugni de- 
mum peracta advenisfe narranti Lacedaemonios; 
nobis quidem operae pretium videtur , aiiusquo- 
que, eiusdemque fide dignisfirai , memonre 
Tententiara. In Miltiadis igitur vita tradendd 

ip- 

(/?) C. 26. p. 460. 

(b) Vid. Paufanias Lib. I. C. 28. Conf. CLdel^Jiocr, 
S 4- P J 37 ^1- et au^tores ibi cltati ; et omni"o ad 
nostrum locum Larchems in nods ad Pint, de mai. hcrod. 
C. 33. Tom. 6. verf. Gall, pose Herod, edit. 


C 


ipfe adeo Nopos , qui longe ante Plmarchiim 
vixit , ct nullo hac in caufa duci potuit parti- 
uiii fhulio , anxilium quidem a Lacedacmoniis 
petiisfe narrac AUienienfes , in proelio autem 
nullam Athenienfibus auxilio fuisfe gcntem 
practer Platae'enies (<sr). Illud denique vc-1 ma- 
xime nobis credere prohibet , Laccdaemonio- 
rum illamJegcm gcntis gloriam obfcurandi can- 
f;i memorasfe Hcrodotum , quod infra () post 
plenihiniLini duo miliia Lacedaemoniorum tanta 
fcstinatione adipiscendi hostcm et focios ita a 
pcrlCulo liberandi fefe Athenas conttilisfe affirmat, 
ut tridito , qiram ex Sparta decesferant , in Atti- 
cam pervenerint. 

Hae igitur a Plutarcho in Historiae patrem 
intentae accufationes , quam cxigiii fint momen- 
ti ex dicti.s nostris fatis iam patere videtur ; et 
vcro , fi in Lacedaemoniorum dedccus fcribere 
voluisfet noster , ilia profecto, quae apud euni 
'occurrunt, operi-fuo nun quam inferuisfet tcsti- 
monia. Ecquis hunc cos virum reprehendere 
voluisfe putet , qui iilos , cum fingulis pugnan- 

do 

(V) C. 4 et 5. Conf. lustinns Lib. II. C. p. qui cum 
cle Flataceudbus idem narrat , turn quoque Lncedaemoni- 
os phfuisfc tradit proptcr quatriduara religionem. 

(^) C. 120. Lib. aiiie'm VI. C. 108. narrat quoque 
noster iis auxiliatum fuisfe Plataeenies. 


C 


do nullis fuisfc deteriorcs , confertos vero om- 
nium omnino hominum praeflantisfimos mcmo- 
ravcrit (a) ; qui Spcrthiam et Bulin Spartae ci- 
vcs ita apud Hydarnem Pcrfam loqucntes in- 
duxcrit () , ut egrcgie appareat, quam alie- 
nus fuerit ab aliarum civitatum laudibus de- 
trcctandis. 

In Corinthiomm deinceps tradendis facinori- 
fcus malignitatis vel maxime reum esfe nostrum, 
dcmbnftrare conatur Plutarchus; quae quidem 
ems hac in caufa prolata accufatio ne iis 
quidem , qui non ita abiccte de historiae patre 

ex- 


00 Lib., VII. C. 104. 

(if) Lib/ VII. C. 134 fqq. Sect excmpla aliquot 
citanda , ut manifesto pateat quam cgregie in La- 
ccdaemoniorum verfetur mcmorandis facinoribus. Conf. 
Lib. V. C. 72. tibi de Lacedaemomo quodam agens, 
, inqilit, %'ifi* rt weti ^fAetroq *%t(}*' &v piyHTTit, 
Lib. VI. C. 70. .quo loco de Demara- 
to ngens Lacedaemonio eum imprimis illustrem fuisle 
tradit , qnia folus omnium Spartae regum quadriiugo cer- 
taraine in ludis Olympicis palmam reportaverat. Impri- 
mis artcm de eodem conf. Lib. VII. C. 102. Denique 
hue afFerri potest Lib. VII. C. 218. ubi memorat noster 
Barbaros , Thermopylis iam adfcenfis , videntes annatos 
milites imprimis veritos fuisfe , ut milites isti (Phocen- 
fes) Lacedaemonii esfent ; quod profecto , fi Lacedae- 
monios petere voiuisfet , Hydarnem Perfam non dicentem 
induxisfet. 


( 122 ) 

c\istimarc foleflt, a vero proffus abludere vide- 
tur. Dionis quippc Chryibftomi tcstimonio 
idco Corinthiorum gloriam reticuisfe cenfeba- 
ttir Herodotus , quod laudum in eosdcm antca 
congestarum nullam acceperat mercedem (<#), 
Sed primum Herodoti proponamus ct cxamine- 
nitis narrationem, et itadeinceps videamus, quo- 
niodo dc Dionis existimandimr fit testimotiio. 
Narrat (^) in duas discesfum csfe opinioncs de 
opera a Corinthiis in proclio. ad Salamina Grae- 
cis praeftit^. Dicere enim Athcnienfes , Corin- 
thiorum duceni Adimantum una cum Corinthiis 
pugnac initio, fublatis velis , aufugisfe , dein- 
ceps vero divinitus admonitum ad rcliquos re- 
diisfe Graecos , re iam ab aliis naVata. Corin- 
thios contra dicere , inter primos fe fuisfe in 
pngna"; quorum addit nostcr rcliquam Graeciam 
omnem probasfe fcntentiam. Iam vero, fi mc- 
4im me hac in caufa profcrre oportet opinionenr, 
nullum malignitatis indicium hie mihi con- 
tmere videtur locus. Quod enim fubiungic 
noster T$J v AA^I/ p& p? v psl v r/ EAA<aj^ 
istiusmodi quid apud me efficit, ut Athenienfi- 
nm opinioni nullam fidem habendam esfe opi- 
ner. Hi enim inepto patriae amore corrupti, 

om- 

(^) In orat. Corint. 37. Tom. 2. p. 103. Edit. Reisk. 
(O Lib. VIII. C. 94- 


omnia in fuam ipfi laudcra verterc fludebant. 
Herodotus nutcm hnius Athcnienfmm opinionis 
patrocinium non tan turn non fuscipit , fed earn 
contra aperte refutat, rcliquae Graeciae hac de 
re apponenda fententia. Nee vero Plutarchus 
hie ferendtis cst , historiae patrem Graeciae 
opinionem ideo appofuisfe , ne nimis aperte ma- 
ledlcendo mains videretur , istamque calumniam 
non ab Athenienfibus in Corinthios , fed ab ipfo 
Ilerodoto in utrosque fictam esfe" , ftatucns (. 
lea cnim ii quid explicari potest , praeclara ali- 
cuius facinora, vel dicta in turpisfima quaeque 
fticilc mutari posfunt ; nee vero tarn abiecte de 
homine honiini existimare licet. Caeterum Pin- 
tart- hi haecce tennis argumentatio fimillima esfe 
vidcmr istiusmodi hominis agendi rationi , qui , 
ubi femel pervcrfi quid protulit, omnia dein- 
ceps.,. ut fibi conflet, aut affirmare aut nega- 
re cpnftituit. 

Sed videamus mine de Dionis Chryfoftomi 
tcstimonio quid fit existimandum ; cuius quippe 
veritas fi probari posfet , tarn pravam firaul 
probatum esfet Herodoto fuisfe indolem , ut 
vix ei fides esfet habenda. Sed eius caufa 
facile mihi defcndi posfc videtur. 

Primiim igitur animadvertendum , hifi bae 

duae 

(a) C. 39. p. 496. 


C 114 ) 

dune rovcra apud Graecos fuisfcnt de Corin- 
thiis opiniones , maximam continuo Graeciae 
partem , Corinthiorum illis teinporibus amicara , 
Hc-rodoti declaraturam iuisfe mendax ingenium ; 
Graecis idcirco , quibus placere ftudebat, qui- 
que totum istud negotium probe fcicbant, baud 
facile falfi quid obtmdere aufurum fuisfe nos- 
trum (a). Quodfi praeterea utriusque fcripto- 
ris cogitemus , qua vixit, aetatem , magis etiam 
Dionis impugnatur testimonium. Is enim quin- 
que adeo fectilis post pugnam Salaminiam , He- 
rodotus contra illi proxime floruit. Hie igitur 
ab iis rem atidivit , qui ipfi interfuerant pugnae: 
ille contra non nifi ex historia et monumentis 
haurire potuit , quae tamen monumenta minus 
hac in caufa fide digna erant. Cum enim plu- 
rimi Herodoti aetate fe a pugna Plataeenfi ab- 
fuisfe erubescentes, posterorum catifa monu- 

inen- 

(/O Quodfi nobiscum reputamus , Ilerodomm Graecis 
placere ftudentem baud femel operis fui partem in Itidis 
publicis legisfe , oraisfis etiam ceteris , quae et permul- 
tae et vero fuinmi momenti ftiscipi posfunt , defenfioni- 
bus , mirura lain continuo videri debet , istiusmodi homi- 
nem maledicendo gloriara fibi parare nifurum fuisfe. .Quo- 
niam autem revera fumraam fibi apud Graecos conciliuvit 
gloriam , probatur inde , ni fallor , eum neque Corinthiis 
neque tiniverfis Graecis maledixisfe. Qua de re egre- 
gie egit Doct. Geiuoz, 1. 1. p. 567. 


menta fepulcralia erexerint (/z) , quidni idem 
faccre potuerunt Corinthii post proelium Sa- 
laminium ? Sed praeterea Dionis Chryfoftomi 
fi vera esfet narratio , Plutarchus profccto , om- 
nia avide arripicns , ut Herodotum peteret , earn 
nequaquam omifisfet (). Dionis idcirco nar- 
rationem hand magni csfe momenti merito fta- 
cui posfe opinor. Ne aucem quis Simonidis poe- 
tae mihi obiiciat in Corinchiorum Adimantique 
honorem prolatum carmen , animadvertendtim , 
hunc maxime poetam eorum cclebrare folitum 
fuisfe laudes , qui magnam ei donarent pecuniae 
vim (<r). 

Sed quandoquidem fupra monumentorum men- 
tionem fecimus fepulcralium , ab iis post pug- 
nam Plataeenfem erectorum , qui fe ab ea ab- 

fu- 

C) Vid. Herod. Lib. IX. C. 85. 

() Conf. Cel. Wesfelingins in Annot. ad Lib. VIII. 
C. 94. et ibi Schxveigh. 

(c) Vid. Larcherns in vita Herod, p. 84. De Simoni- 
dis avaritia elegans est locus npud Aristoph. in Pace vs. 
696. ubi Mercurius interrogat Trygaeum , quid facial So- 
phocles, cui refpondet Trygaeus 


Tp. s T 

j Tf^fi', Tj). ert *-/iq 
i*atTt xw fTfl rls (trot 

Conf. ad h. 1. Schol. in Edit. Kusceri. 


( isff ) 

fuisfe erubescebant , hac de re item panels 
vidcndum est. Pugna igitur Plataecnfi perao 
trl , tumulis ornatos fuisfe memorat Herodo- 
tus (#), qui in e occubuerant. Alios autcm 
fuisfe narrat , qui pugnae fe non interfuisfo 
erubescentes posterorum caufa inanes tumu- 
los erexerint. Corimhiorum autem quia ab eo 
mentio fit nulla, astute inde cftici vult Plu- 
tarchus () , ut eos quoque inanes istiusmodi 
tumtilos erexisfe iignificet. Quac quam inep- 
ta et futilis fit conclufio , unusquisque facile 
videt. Quidni enim Corinthii cadcm pasfi ac 
Phliafii et Mcgarcnfes (r) , qui tumulis fepul- 
cralibus ornati erant, idem facere potuerant? 
Horum igitur cum nullani facerec mentionem 
Herodotus , ideone fignificat ab hoc illos dedi- 
tutos honore cenotaphia erexisfe ? De ipiis adeo 
Aeginctarum agens monumentis eadernque inania 
fuisfe lignificans , e fua non illtid dicit perfona , 
fed latidabili more fuo continuo addit , ut eg$ 
audivi (^/). Sed , ne longius in istiusmodi ver- 

fe- 

C/?) Lib. IX. C. 85. 

(//) C. 42. p. 503. 

(V) Uti patet ex Lib. IX. C. 69. Ex quo loco, abun- 
de mihi coafici posfe videtur, Corinthiorum latidcs mi- 
nime detreccare voluisfe Herodotmn ; quod vero iMcm 
prinium pu^naa non adfu erant , ne iis vi'cio verterctur , 
it?. huiiiJi abf-ntiae cauiam tradit noster , Lib. IX. C. 5*. 

W c. 85. 


C 1=7 ) 

femur argumen to, quomodo Corimhiorum laudes 
tcnebris involvere volucrit , cum eos post Athe* 
nienfes in pugnd ad Mycalcn vpfoTswat mema- 
ret (V) , equidem non intelligo. 

DC Thebanis delude quae in medium proferc 
Plutarchus , manifestis fuht ilia rcfcrta calum- 
niis. Ita v. c. , cum narrat Herodotus () 
Thebanos invitos a Leonida in Therm opylarum 
angustiis fuisfe detcntos, cxinde illius mendax 
ingenium efficit Pliuarchus (c) , quia fieri non 
potueric , ut trecenti Spartani quadringentos, qui 
illic aderant , detinerent Thebanos ; quod facil* 
lime omnino Chaeronenfi philofopho damns. 
Sed ex eodem loco Plucarchi potius, quam He- 
ro- 
i 

(a) Lib. IX. C. 105. Conf. Lib. V. C. 75. ubi de 
Cleomene agens, variamm gentium copias adverfus Athe- 
nienfes ducente , Corinthios narrat expeditionis primuni 
fuisfe focios ; deinceps vero fecum reputantes iniuste a 
fe agi , fefe avertible atque difcesfisfc 5 Lib. VI. C f 108. 
Nam , qimm Thebani adverfus Plataeenfes et Athenienfes 
exercitnm ducerent , Corinthios tradit noster rem mini- 
jne neglexisfe , fed continuo advenisfc , ut hos in grati- 
am reconaliarent populos ; et Lib. VIII. C. 72. ubi 
Corinthios in eornm refert mimerum , qui Isthmurn, ad- 
verfus Barbaros muro aedificarant ; quum contra , (i eos 
petere voluisfet , inter illos cenfuisfec , quorum Graeciam 
periclitari nihil interfuisfe memorau 

O) Lib. VII. C. 222. 

(0 C. 31. p. 475. 


C 


rodoti, apparet malignitas. Hie cnim Spartano- 
rum, qui tune aderant, numcrum citarss, prae- 
tfcr eos Thebanosque illos , Thefpienfes quo- 
que adfuisfe tradit (a). Adde, -hunc conilan- 
tem fuisfe Spartanorum morcm , ut numquam 
folitarii , fed quodam quad fuorum ilipati fatclli- 
tio, in proelium proficiscercncur, ita ut fingu- 
Ji interdum fcptenos fecum ducerent Helo- 
tas (}. Facillime idcirco quadringentos istos 
Thebanos detincre potuit Leonidas. Quoniam 
autem fummo ftudio id agebat philofophus, ut 
a maioribus fuis turpem illam eandemque om- 
nibus notam amoveret a Graecis dcfectio- 
ncm , minim profccto non est , locum ilium 
de Thennopylis omni ratione ab ipfo petitum 
et contortum fuisfe. Quum igitur tradit Hero- 
dotus (V) , detentos istos a Leonida Thebanos , 

ad- 


(V) Lib. VII. C. 222. Thefpienfes autem adeernnt 
feptingcnti. vicl. C. 202. Conf. Panfanias Lib. X. C. 20. 
p. 846. qui oranes ante pugnam abiisfe narrat focios , ex- 
ceptis Thefpienfibus ct Myccnaeis ; et Diodoius Siculns 
Lib. XI. C. p. 

' (/>) yid. Lib. IX. C. 10. et 28 fq. In hac vero ad Thermo- 
pylas pugna adfuisfe Lacedaemoniis Ilelotas cgregie omnino 
patet ex Lib. VII. C. 229. et Lib. VIII. C. 25 ; quae 
cum in medium protulit fummtis Wesf. ad Lib. VII. C. 
222. merito quacrit quid ad haec malignitatis accufator ? 

(0 Lib. VII. C. 233. 


advcnientc Xcrxe, manus ad barbaros proteri- 
disfe , ad eosque propius accesfisfe , references 
fefe cum Medis fentire , terramque et aquam 
inter primes regi dedisfe , at vi coactos ad 
Thermopylas venisfe et a culpd vulneris regi 
illati abesfe , in tanto rogat Plutarchus (a) , 
pugnantium tumultu quomodo exaudiri po- 
merit horum hominum imploratio ? Verum 
Historiae parer narrat, tarn prope in confpeo 
tum hostium venisfe Thebanos , ut ab iis non- 
nulli occifi fuerint. Optime idcirco exaudiri 
poterant a Perils, et praeterea ex eorum quo- 
quc gestu hand obfcure patere debuit , eos esfe 
fupplices (^). 

Sed Plutarchi in Herodotum misfa maligni- 
tate , ex iis historiae patrem defendere In- 
bet, quae de Thebanis illo tempore in Grae- 
cia ferebantur. Ubivis memorabatur eorum le- 
vitas et perfidia, et, quantopere eorum fa- 
cinora in bello Perfico omnibus nota esfenc, 
exinde patet, quod ipfe adeo Plutarchus aperte 
illos defendere non aufus est, Imo vero eo 
usque huius populi prorupit perfidiae fama, uc 
.Demosthenes et Xenophon faepius earn me-, 

mo- 

W C. 33. p. 481. 

() Conf. Wesfelingius ad h, 1^ 

I 


C 


tnorarint (#). Sed diutius in hoc argumento 
verfari nolimus , cum malign itatis causfa ipfe 
fibi fubinde repugnet Plutarchus. Nam alio 
loco Herodotum foils in opere fuo adulatum 
fuisfe Athenienfibus () , alio contra ne his 
quidem ipfis cum pepercisfe affirmat (?) 

Caeterum Chaeronenfis philofophi accufatio- 
nes licet nullo modo in Herodotum quadrare 
vidcantur , haec tarn en omnia non ita accipi 
debent , quafi in rebus cum barbarorum turn va- 
riarum Graeciae civitatum exponendis omnis 
expers fit vitii. Nam civitatum illarum inter 
fe aemulatione fieri non poterat , ut omnia a 
fcriptore rite cognofcerentur. Solebat enim 

ali- 

O) Vid, Dem. Philipp. 5.. p. 70. Edit. Reisk. Tom. i. 
t Xenophon Hell. Lib. V. C. 4. 12. Conf. Diodorus 
Sic. Lib. XI. C. 4. 

() C. 26. p. 462. Obfervari hoc loco potest , anxi- 
um adeo verfari nostrum in laudandis Athenienfibus. Cum 
enim Lib. VII. c. 139. Graeciae libertatem ab Atheni- 
enfibus profectam fuisfe narrat , bdavr* , inquit , 

il^ye^MW ywpw te,7fo^et,<r6oe,i t sxtyGovov [tin frfis ruv 
tr6f sax-ay , opus , rtj* y*" /* QuvsTeu woti Aq^f$ t 
#Tr^i)V. Quodfi adulari voluisfet Athenienfibus , non 
profecco e Graecis in pugna ad Salamina primas partes 
egisfe , et ita prae ceteris excelluisfc tradidisfet Aegine- 
tas , postqne hos Athenienfes Lib. VIII. C. 93. Conf. 
Wesf. ad Lib. VIII. C. 122. 

CO c - w- p. 470- 


alia civitas alias faepe proferre diverfisfimas 
narrationes, e quibus, quaenam vera habenda 
esfet, nullus facile diiudicare poterat. Quod 
vero de Graecis civitatibus, idem quoque de 
barbaris valet. Cum enim et fontes, e qui- 
bus haurire debebat noster , non Temper puri es- 
fent et limpidi , , et fuperftitione fabulisque 
plurima tegerentur, quidni fieri debuit, ut ali- 
quid fubinde notaret , quod minus recte fef& 
haberet (#) ? Quae igitur hac in caufa in He- 
rodoto invcniuntur minus accurate tradita , nott 
quidem ea nostri probant malignitatem , neque 
illi vitio verti posfunt , fed merito ab omnibus 
veniam poscunt. 

Et fie quidem huic disputationi finem tandem 
impofituris , unum hoc nobis fupercst, ut, 
quare tarn fufc egerimus de Plutarchi accufa- 
tionibus, paucis exponamus. Uti in nullis 
non icriptis, ita in historico praefertim opere 
fides fpectanda est potisfimum. Princeps enim 
est haec fcriptorum virtus , quae fi abfit , cete- 
rae , qtiaecumque adfunt , nullo funt pretio 
habendae. Nos igitur de dotibus non tantum 

He- 

(a) Conf. La Harpe 1. 1. p. 128. qui elegantius et ve- 
rius omnino de Herodoto praedicavit , quam Milotns Ete- 
mem c? histoire generate , Tom. i. p. 187 et 362. add. Lar- 
cherus ad Herod. L. IV. C. 26. 
I 2 


C 132 ) 

Herodotei operis , fedetiam de virtutibus agen- 
tes , hunc nobis locum fedulo accurateque 
tractandum duximus. Quum autem ceteros 
omnes Herodoti obtrectatores maledicentiae 
ftudio et doctrinae copia fuperaverit Plutarchus , 
hie nobis maxime in hac caufa cognoscenda 
audiendus videbatur. 

Ceterum in tota hac disquifitione veri me 
unice ftudio ductum fuisfe, lubens profiteor : num 
vero gravisfimo argumento dignam fcripferini 
disputationem , vehementer dubico. Ego enim 
iuvenili hac aetate ^ 

Edidi i quae potui , non ut voluL 


CORNELII ADRIANI BERGSMA, 

LEOYARDIA-FRISII, 

MATH. ET PHIL. NAT. ET MED. CAND. 

IN ACADEMIA RH E N -TRA I E CTINJ , 

RESPONSIO 

/ 

A D 

QUAESTIONEM CHEMICO - OECONOMICAM 
A FACULTATE DISCIPLINARUM 

MATHEMATICARUM ET PHTSICARUM, 
PROPOSITAM: 

9 , Inflituatur I act is vaccini ex amen cheml- 
3 , cum , ad hodiernam artis perfectioneni 
accommodatum, in quo ratio etiam ha- 
beatur illius cafe I albuminofi (Zieger, Se- 
5 , rai) , qui post feparatum cafeuin vulga- 
rein per calorem et aclda e fero lactis 
feparatur , et doceatur , num principium 
a vulgari cafeo diver[um revera fit ha- 
bendum. Indie etur praeterea ratio , in- 
Belgio adhibit a , ad diver fa lactis vacci- 
nl principia a fe invicem feparanda e 
5> in ufum oeconomicum convertenda" 

QUAE PRAEMIUM REPORTAVIT. 


Prijst Spagnien , prijst haer ooft en wat y er plag te groeijen 
Ons Hottant prijtt te recht de vruchten van de Koeijen. 

CATS. 


PR.4EMONEND4. 


primum omnium mammalium nutrimen- 
turn est, ncque inter omnia quae nutrition! infer- 
viunt quidquam tarn frequentis ufus est; ab ho- 
mine per totum fere tcrrarum orbem quotidie 
in ufum vocatur. 

Cum vcro hominis maxime interfit ilia cog- 
noscere, quae ei maximum commodum affe- 
runt , lac inprimis attentionem nostram meretur, 
adeoque accurata analyfis chemica lactis maximi 
est momcnti. 

Licet disciplinae phyficae quotidie novis de* 
tectis exornentur, tamen in artis chemicae parte, 
quam Chemiam animalem vocamus, permulta de- 
fi derail tur. 

A a Quam- 


C 4 ) 

Quamqufim vires meae minime fufficiant , ad 
aliquid novi detegendum neque ad analyfin che- 
micatn, fecundum artis perfectionem , inftituen- 
dam, liceat tamen mihi nonnulla proponere ex- 
perimenta, a me delacte inftituta, quae quidem 
repetita et confirmata ad nova ducere posfunt 
detecta. 

Quaestio ad quam refpondere his paginis co 
nabor , commode dividitur in duas partes 7 
quam divilionem fecuti , nos etiam disfertatio- 
nem nostram duobus capitibus exponemus. 

P. Lactls vacclnl examen chemicum. 

11. Ratio in Belgio adhibit a, ad diver fa 
lactis vaccini principia a fe invicem feparan- 
da et in ufum oeconomicum convertenda. 


CA- 


C 5 ) 
C A P V T P R I M U M. 

LACTIS VACCINI EXAMEN CHEMICUM. 


Si- 


rac vaccinum est liquor opacus , colons albi- 
di , faporis dulcis, e diverfis principiisconftans, 
haec autem principia non Temper eadem propor- 
tione in lacte occurrunf, uti eleganter animadvertic 
CI. Parmentier, qui dixit : // est diffici- 
le de determiner par Fanalyfe la plus exac- 
39 te la quantitt et proportion des parties con- 
5, ftituantes du I ait , puisqtfelles ch'angent 
? , d'etat a chaque inflant de la journde^ et 
99 qifelles yarient dans les divers animaux , 
dans le mcme animal, enfin dans la memo. 
traite" (i). Quod quia quotidie experientia 
confirmari potest etiam caufa videtur, quare 
tan turn inter fe difFerant diverfae analyfes huius 
liquoris. 

. Gravitatem fpecificam lactis vaccini , qupd exa- 

, mi- 
(0 Cours complet d 'Agriculture , Tom. XII. p. 189. 


C 6 ) 

mini fubmifi , inveni 1,034; alii vero cam gra- 
vitatem fpecificam determinaverunt 1,0327, fed 
ilia differentia potest etiam pendere a diverfa 
proportione principiorum. 

ii. 

Si lac aliquamdiu quiere fervattir, feparatio 
fpontanea obtinet; ad eius ftiperficiem obferva- 
tur liquor albi-flavescentis coloris , hie autem li- 
quor est cremor lactis , qui , quandoquidem fpeci- 
fice levior et tantum ceteris partibus mixtus 
est (i), ad fuperfieiem elevari debebat; ita 
omnis cremor a ceteris lactis partibus feparari 
potest. 

III. 

Si lac diutius relinquitur, coagulationem in 
eo obfervamus et fponte iterum in duas panes 
feparatur ; altera pars , masfa coagulata est cafe- 
us , liqpor autem ferum lactis appellatur. 

S iv. 

Ex hoc liquore cafeum albuminofum fcparare 

pos- 

(i) Conf. Fourcroy et Van qu e 1 in, in disfcrt. 
de Lacte Vaccino in libro cui titulus: Mtmoires de riu- 
Jlituty Tom. VI. p. 338. 


C 7 -> 

posfumus , primo cvaporatione , deinde parva 
acidi acetici quantitate liquori ad temperatu- 
ram 100 C elevato, addita ; quando liquor 
fere ad ficcitatem evaporatus est, post aliquod 
tempus masfam cryftallinam praebebit, quae pro 
maxima pane est faccharum lactis. Sunt haec 
praecipua lactis principia, fed videamus de lin- 
gulis et determinemus quantum posfimus , quo 
ftatu in lacte recenti occurrant. 

5V. 

Cremor lactis continet butyrum, quod fepa- 
ratur fi cremor tunditur, quo motu particulae 
butyri fibi invicem appropinquantur , quae con- 
cretae ad fuperficiem elevantur : lac ebutyratum 
quod restat matericm cafeariam et ferum lactis 
continet. 

S VI. 

Butyrum omnino formatum in cremore ad- 
esfe , fequentibus experimentis abunde probare 
posfumus. 

Cremor rccens et purus cum alcohole coqui- 
tur, liquor filtro feparatur et masfa, quae in fil- 
tro remanfit , aqua calida tractatur et in vafo 
profundo quiete fervatur ; post refrigerationem 
butyrum ad fuperficiem liquoris videmus. 

Lac 


C 8 ) 

Lac recens in retortam vitream inmittitur , ap- 
pofito excipulo ex balneo aqueo destillatur, 
donee liquor collectus adaequet dimidiam par- 
tern lactis adhibiti; apparatu refrigerato, in re> 
torta ad fuperficiem lactis invenies butyrum 
optimum , in excipulo autem nihil nifi aqua erit. 
His experimentis facillime patet , butyrum non 
actione oxygenii , ut faepius flatuitur , formari , 
" fed ut videtur iniime mixtum esfe cum materie 
cafearia et fero ; alcohole haec mixtio turbari 
videtur , quia alcohol affinitate fua coniungitur 
cum aqua, e qua pro maxima pane ferum con- 
ilat ; butyrum ita liberatum calore folvitur 
et ad fuperficiem elevatur; fecundo experimento 
^aqua tantum detrahitur et butyrum iam formatum 
Temanet. Butyrum non invenitur nifi in lacte (i) ; 
color eius variare potest a flavo ad album , odo- 
rem quodammodo aromaticum habet, aqua non 
folvitur neque alcohole frigido, difficillime vero 
alcohole ebulliente, cum ajcalibus in faponem 
mutari potest. Butyrum conftat fecundum CL 
Chevreul e ftearina , elaina , parva quantitate 
principii colorantis , et parva copia vel acidi 
butyrici , quod principium odorem butyro con- 
ciliet, vel olei ? quod actione alcalium in aci- 

dum 

(0 T h e n a r d , Traitt dc Chime $ { * e'dit. Tom. III. 
p. 631. 


C 9 ) 

dum hocce mutatum , originem huic acido prae- 
beat (i). 

Si butyrum cum fufficiente alcoholis quanti- 
tate coquitur omnino folvitur et quando refri- 
geratur ftearinam deponit, elaina vero foluta ma- 
net ; ftearina formam cryftallifatam praebet, fed 
quando levi tantum calori exponitur iterum fol- 
vitur, et masfa concreta erit adipofa, elaina ve- 
ro , quando alcohol , illam in flam foluto fervans , 
lente evaporatur, olei infpisfati formam habebit. 
* Acidum butyricuin praeparare frustra tentavi. 

VII. 

Confidereinus mine materiem cafeariara , five 
Cafeum. Vidimus earn fponte coagulari , et fa- 
cile ita feparari posfe , fed praeterea in univer- 
fum acidis mineralibus lac coagulatur, inprimis 
autem coagulo , e quarto ventriculo ruminantium 
nuper natorum praeparato. 

Cafeus aqua est infolubilis (2), et in lacte 
tantum aliis partibus mixtus est, quod fequen- 
tibus experimentis facile probatur. 

Alcohol propter affinitatem fuam cum aqua, 
etiam coagulationi lactis favet, illud coa- 

gu- 

(1) Thenard, /. /. Tom. III. pag. 633. 

(2) Libro laud. Tom. III. p.' 535. 


C 


tiuhuum est cafcus, qui facile distinguitur ; fi 
autcm aqua folubile esfet iterum nova propor- 
tionc aquae folveretur, quod vero non obtinet. 

Quando lac reccns evaporatur ct ad tempera- 
ttiram 100 C. ficcatur, masfam folidam habe- 
imis quac pro parte tan turn aqua iterum folvi 
potest, et masfa infolubilis est cafeus , qui faci- 
le distinguitur. 

Materies cafearia folvitur folutionibus alcali- 
nis, inprimis ammonia; acidis vegetabilibus non 
coagulatur, nifi prius lac ad flatum ebullitionis re* 
dactumfuerit; fermentat cafeus ut gluten, et,fe- 
cundum Cl. Proust, praebet eadem produc- 
ra ct transformatur in cafeas et acetas ammo* 
niac in oxydum cafei et gummi (i). 

Oxydum cafei praeparatur e materie cafearia 
fermentata , quae materies aqua calida tracta- 
tur , et filtro fcparatur ; liquor ad fyrupi confis- 
tentiam evaporatur; refiduum deinde alcohole 
tractatur, quo alcohole folvuntur cafeas , et acetas 
ammoniac, tandem aqua frigida folvitur gummi, 
et oxydum cafei , forma pulverulenta, remanebit ; 
ex iis quac alcohole foluta funt, acidum cafei- 
cum pracparari potest; hunc in finem, per ali- 
quod tempus relinquitur liquor, et intcrdum 
additur alcohol purus et concentratus ; hac ope- 

ra- 

(i) Thcuard, /. /, Tom. Ill, p. 535. 


ratione omne gummi deponitur, deinde cva- 
poratur et refiduum aqua folvitur, tandem per 
aliquot momenta cum carbonate plumbi coqui- 
tur , qua operatione formabuntur acetas et cafeas 
plumbi , quae aqua funt infolubilia , adeoque 
filtro posfunt feparari ; plumbum iterum ope 
gazis hydro-fulphurici , quod gasforme per liquo- 
rem transit, praecipitatur ; acidum vero aceticum 
evaporatione pellitur et acidum cafeicum pu- 
rum remanebit. 

Cum masfa , aqua infolubilis , quae post lactis 
evaporationem et exficcationemremanferat, post 
aliquod tempus, quando cum aqua fermentatio- 
nem fubierat, odorem cafeatis ammoniac con- 
traxisfet , conatus fum ilia producta , quae pro- 
prie ad principia lactis non vjdentur pertinere 
ex hac materie praeparare , quod etiam facile 
mihi fuccesfit. 
Materies cafcaria componitur e carbonio 5P>78i. 

oxygenio 1 1 ,409. 

hydrogenio 7,429. 

azoto 21,381. 

100,000. (i) 

$ VIII. 

Nunc agendum est , de illo cafeo albummo- 

fo 
(0 T h e n a r d, /.-/. Tom. III. p. 535. 


C 


^ S&rai) , qui , post fcparatum cafcnini 
tulgarem calore et acidis e fcro lactis fepcra- 
tur , et fi posfimus docendum est , num princi- 
pium a vulgar! cafeo diverfum rcvera fit ha- 
bendum. 

Primo videamus, quid de hisce principiis cog- 
nitum fit et dcinde proponemus experimenta 
nonnulla , quibus folvere hanc quaestionem cona- 
ti fumus. 

IX. 

CL S c h ii b 1 e r primus fuisfe videtur , qui 
conatus fuerit determinare differentiam inter ca- 
feum gemiinum , et cafeum albummofum (i), 
ille nempe fcripiit disfertationem de lacte eius- 
que principiis (2) , in qua diverfa experi- 
menta propofuit, quae tamen ut mihi vide- 
tur, multis vitiis laborant: omnia eius expe- 
rimenta inprimis eo tendunt, ut discrimen 
determiner inter cafeum vulgarem , ope coa- 
guli feparatum , et cafeum albuminofum, quern, 
acidum aceticum fero lactis ebulliente addendo 

col- 

(1) J. A. Uilkens, llandb. der Vaderl. Landli. 
p. 309. 

(2) Invenitur ilia disfcrtatio in libro cui est titnlns : 
Ltmdwh'tkfchSftliche Blatter von Hofwyl, edito a Viro 
Cl. E. von Fell en berg, Tom. V. p. 117. et feqq. 


C '3 > 

collcgit, nonautem inquirit, an etiam nnitatio 
nem fubeant haec principia , actionc horum rca- 
gentium, quamvis facile obfervareposfimus, ca- 
feum fponte feparatum quam niaxime difFerre 
ab eo , qui ope coaguli formatur ; cafeus nem- 
pe ope coaguli feparatus, cohaeret et elasticita- 
tem quamdam posfidet ; cafeus vero fpontanea 
feparatione collectus , non ita cohaerct , gcla- 
tinofum adfpectum habet neque ullam elasticita- 
tem ostendit ; certo etiam differt cafeus albumi- 
nofus, quiacido acetico feparatur^ abillo, qui 
evaparatione colligitur , nam hie cafeus albumi- 
nofus minime cohaeret , illc vero est masfa 
omnino concreta, unde quisque facile intelligit, 
fi discrimen determinare cupiamus , non in cor- 
pora compofita fed quantum fieri potest in fim- 
plicia experimenta inftituenda esfe ; quod tamen 
non fecit Cl. S c h 11 b 1 e r (i). Hisce itaque 
perpenfis facile conciudere audeo , experimenta 
eius nihil de difFerentia propofita probarc. Idem 
principium diverfo modo coniunctum nomic di- 
verfam proprietatem externam , divcrfamquc fo- 
lubilitatem posfet habere ? videtur mihi haec fola 
quaestio fufficere ad exiguum horum experimen- 
torum pretium indicandum , nequc opus crit, ex- 
perimenta cius refutare , licet facile posfem 5 fed 

prae- 

(i) Libro laud. p. 129 fcqq. 


(14.) 

praeferendum ftatuo , aliquid hac de re meis ip- 
fius cxperimentis inducere. 

$ X. 

Cafcus et cafeus albummofus revcra diffe- 
runtflatu, quo in lacte recente occurrunt , nam 
cafeus coaguli additione facile feparatur ; cafeus 
vero albummofus non ita , nam folutus manet , 
fed experimentis fequentibus videtur illud pen- 
dere ab acido quodam , quo materies cafearia 
folutaest, five cum quo coniuncta in lacte oc- 
currit ; quod idem obfervavere Viri Cl. F o u r- 
croy et Vauquelin (i); illud acidum 
magnopere convenire videtur cum acido acetico , 
nifi fit verum acidum aceticum. Materies ca- 
fearia fponte vel alchole feparata facile folvi- 
tur ab acido acetico , et ita omnino proprieta- 
tibus fuis cum cafeo albuminofo convenit, co- 
dem modo , quando ebullit , additione novae 
quantitatis acidi acetici praecipitatur , eandemquc 
formam asfumit ac cafeus albummofus. 

Quando ferum lactis evaporatur , cafeus albu- 
minofus albescit , idem obfervavi de materie 
cafearia acido acetico foluta ; cafeus albumino- 
fus eodem modo ac cafeus praecipitatur aci- 

dis 

(i) *Hfemoires de rin/litut , Tom. VI. p. 351. 


C '5 ) 

dis mineralibus, hacc principitata ctiam hisce 
acidis folvtmtur, et Temper eadem phaenomcna 
obfcrvari posfunt; acida mineralia cum fortiora 
funt, in cafeum albummofum certo facile ac- 
tionem fuam exercere deberent, fi esfec matc- 
ries cafearia acido quodam foltita. 

Cafeus eodem modo, quo folet cafeus album- 
mo fus , e Jacte feparari potest , nam fi lac recens 
ad gradum ebullitionis fuerit calefactum , parvae 
acidi acetici quantitatis additione praccipitatur 
cafeus. 

Cafetis albummofus cum alcalibus tractatus 
folvitur, uti cafeus vulgaris et eadem forma 
acidorum ope ex his folutionibus praecipitatur. 

Cafeum albummofum cum acido coniunctum 
esfe probari videtur , fiquidem e fero lactis, de- 
bili alcalium folutione ? materies praecipitatur , 
omnino conveniens cum materie cafearia fponte 
feparata, quae etiam materies eodcm modo fer- 
mentationem fubit , ac cafeus , fed tan turn post 
plures dies. 

Cafeus albummofus fcmper in lactc occurrit, 
nee videtur post mulctionem nova cafei quan- 
titas mutari in cafeum albuminofum , quia quan- 
titas huius principii fatis conftans est. 

Sentio quidem operae pretium esfe, ut nuilta 
praeterea experimenta de cafeo albuminofo in- 
ftitnantur, fed cum tempus et occafio dcfunt , 

haec , 


C 16 > 

haec, quae dixi , mihi videntur fatis indicare , Tub 
qua forma probabiliter cafcus hie utcrque in 
lacte occtirrat. 

Unde pendeat , quod lac acescat , postea co- 
nabor explicare, quando etiam patebit , curcafei 
albuminofi copia non augeatur post mulctio- 
nem, 

XL 

Quando cafeus et .cafeus albuminofus e lacte 
feparatifunt, Temper aliquid materiei animalis re- 
manebit , quod cum faccharo lactis colligitur il- 
ludque impurum reddit ; quando , faccharo lactis 
cryftallifatione iterata purificato , ilia materies 
aqua valde folubilis collecta est, animadvertimus , 
illam notabili quantitate in lacte occurrere. Illud 
quod de hac fubflantia dicunt Viri Cl. F o u r- 
croy et Vauquelin non parvi est mo- 
menti, multas illi egregias obfervationes tra- 
diderunt quarum plurimae meis experimcntis 
respondent. Materies ilia animalis alchole e 
folutione fua praecipitari potest , et praeci- 
pitatum facile iterum aqua folvitur ; quando 
autem ad ficcitatcm fere folutio evaporata est , 
mucilaginofum aspectum habet et v dtirante 
cvaporatione colorem fubfuscum asfumit, ab 
hac igitur fubilantia videtur pendere , quod 
lac fubfuscum evadat ad finem operation is , 

quan- 


C 17 ) 

quando cvaporctur; praecipitatur aceto plumbi 
et fie etiam feparari potcst , fi nempe praecipj- 
tatum colligitur et aqua lavatur , et deinde plum- 
bum ope gazis acidi ^hydro-fulphurici a nostra 
materie feparatur , quae materies turn iterum facile 
aqua folvitur , et proprietatibus fuis cognoscitur. 

Quodammodo cum fermento videtur conveni- 
re , et forte plurima phaenomena quae in lacte 
obfervantur, huius materiel natura posfunt ex- 
plicari. Nonne ab ea pendere potest fermenta- 
tio lactis ? Hinc porro intelligitur , quare lac, 
quod ebulliit, diutius confervari posfit , nam ilia 
mucilago animalis quando calori exponitur , 
faltem per aliquod tempus , perdit fermentandi 
facultatem. 

Haec fubftantia maiori quantitate invenitur-in 
lacte recente quam in illo quod acuit (i); con- 
tra in lacte recente vix potni detegere illud aci- 
dum , quod detectum est a Clar. S c h e e 1 e an- 
nb 1780 in fero lactis (2), quod acidum lacti- 
cuiri nominavit ; fed maiori quantitate illud aci- 
dum e lacte colligi potuit , e. quo , per aliquod 
tempus fervato , cafeus fponte feparatus erat ; 
ergo non improbabile mihi videtur, uti iam 
propofuerunt Viri Clar. F o u r c r o y et V a u- 

que- 

(1) F o u r c r o y et V a u q n e 1 i n , /. /. p. 353. 

(2) T h e n a r d , /. /. Tom. III. p. 562. 

B 


q u e 1 i n , illud acidum oriri e materic vegeto- 
animali. 

Ilia mucilago , quando in aqua foluta est , 
acidi proprietates asfumit, et videtur cum alte- 
ra mucilaginis pane fc coniungere, et acidum 
lacticum praebere. -Hoc ut probarem , mu- 
cilaginem cum parva acidi acetici copia coxi ; 
p.roductum omnes acidi lactici proprietates ha- 
fruit; alcohole folubile erat, et ad ficcita- 
teni cvaporatum humiditatem ex atmofphaera 
attraxit. 

Ab liac mucilaginc forte etiam pendere po- 
test mixtio cafei et butyri cum ceteris lactis 
partibus, et fie etiam feparatio fpontanea cafei 
intelligitur ; nam quando mucilago ilia vegeto- 
aiiimalis mutata est in acidum lacticum,, caufa 

mixtionis . ccsfau 

f 

xir, 

lam obfervavimus faccharum lactis in fcro 
adesfe. Videamus aliquid de hoc principio , 
quod colligitur, fi post evaporationem liquor 
loco frigido fervatur , quando cryftalla obfer- 
vantur, quae intra bibulam ficcantur ; dcinde 
vero , quo purius fit illud faccharum , cum al- 
cohole tractari potest. Fabric! -us Bartho- 
Ictus Italus facculo dccimo fexto detexisfe 

vi- 


C 19 ) 

videtur illud fal ; fed Fie kilts anno 1710 in 
Germania primus methodum pracparationis pu- 
blice dedit (i). Sacchariwi lactis fubdulcis 
esc faporis ; fermentationem non fubit ; ncqua* 
quarn fere folvitur alcohole ; nullo acido neque 
alcali praecipitatur; cum acecate et nitrate plum- 
bi nihil obfervatiir. 

Sacchariim lactis videtur componi e gummi 
et ex acido , quod ope magnefiae purae ab eo 
feparari potest , nam quando facchari lactis fo- , 
lutionem cum oxydo magnefii coxi , post pcr- 
coiationem et evaporationem liquoris , gummi 
obfervavi , quod proprietatibus conveniebat cum 
gummi, quod colligitur, quando oxydum cafei 
praeparatur ; huius gummi folutio praecipitaba- 
tur acetate et nitrate plumbi. 
Couiponitur faccharum lactis e 38,825 partibus carbonii 

53,834 oxygenii et 
7,341 hydrogenii 

100,000 
five 38,825 carbonii et 

61,171 bydrogenii et oxy- 
genii in proportione , qua 
adfunt in aqua (2). 

XHI. 

\ 

(1) Uitgezogte Ferhanddingcn te Amfl. bij Houttuin, 
Deel II. p, 543 et 544. 

(2) t h (J o a r d , /. /. Tom. III. .p. 551. 

B 2 


X \ V 20 ) 

S XIII. 

Sequentibus experimentis proportiones prin- 
cipiorum , lac conftituentium, facile posfunt de- 
terminari. 

A. Lac evaporatur, et fie ad temperaturam 
100 C exficcari potest; masfa fubflava , quae 
facile pulverifari potest , reraanebit ; hac ope- 
ratione omnis aqua pellitur , \adeoque differen- 
tia ponderum determinari potest. 

B. Masfa a praecedente operatione refidua, 
cum aqua calida tractatur , et refrigerata buty- 
rum , omnino formatum , omnesque butyri 

"proprietates habens , ad fuperficiem monflrat , 
quod butyrum facile feparari potest. Masfa 
fuperftes nova iterum portione aquae tractatur ; 
haec autem operatic tandiu repetitur , quoad 
nihil amplius aqua folvi posfit, vel quoad nul- 
lum . amplius butyrum feparetur. Butyri fie fe- 
parati pondus facile determinatur. 

C. Masfa non foluta est cafeus, et falia in- 
folubilia continet ; iam fi raasfa cpmburitur, 
donee nihil carbonii fuperiit , e cineribus col- 
lectis concludi potest ad cafei et falium quan- 
titates : obfervandum autem est , partepn phos- 
phatis calcis deco'mponi posfe 9 quando cum car- 
bone candescat. 

D. Solutio aquofa , ab experimento B rema- 

ncns, 


C 


nens , calori exponitur, et, quando ebullic, 
additur parva acidi acetici quantitas ; coagula- 
rionem mine obfervabimus , - et cafeum albumi- 
nofuni colligemus : cafeus hie albuminofus con- 
iunctus esfe videtur cum acido acetico. 

E. Si liquori , qui remanet a praecedcnte ex- 
perimento , addatur acetis plumbi , obfervabi- 
tur praecipitatum incenfum album , quod filtri 
ope feparari potest a liquore ; materies vegeto- 
.animalis cum piumbo praecipitatur > et 11 de- 
inde g-az acidum hyflro-fulphuricum pellitur per 
aquam , in quam praecipitatum immifimus , ma- 
teries ilia liberabitur et in liquore foluta erit. 

F. Liquor, a quo praecipitatum feparatum 
est , continet acidum aceticum , quod autem 
facile evaporatione pellitur, qua operatione pro- 
tracta , faccharum colligitur , li liquor per ali^ 
quod tempus loco frigido fervatus erit , quan- 
do cryftalla in liquore obfervabuntur. 

G. Si deinde cum alcohole tractatur faccha- 
rum lactis , colligitur acidum lacticum , fi ad- 
ilt , cum parva hydro-chloratis potasfae quanti- 
tate. Acidum lacticum purius colligi potest , 
quando ferum lactis evaporatur ad octavam fe- 
re partem fed adhibiti , feparata materie cafea- 
rca ; deinde aqua calcis faturatur liquor, quo 
phosphas calcis, quod in fero haeret, praeci- 

pi- 


V 
C " D 

pitatur ; addidone acidi oxalici fepartatur 
calx , ct forte potasfa ex hydro-chlorate potas- 
fae ; quando acidum hydro-chloricum liberatur , 
(quod forfitan rcagcre potest in fubftantiam ve- 
geto-animalem ,) et fie augere acidi lactici 
qtiantitatcm , liquor ad fyrupi confistentiam 
evaporatur, et alcohole folvitur acidum lac- 
ticum. 

H. Ad dcterminationem falium necesfe erit, 

cleterminatam lactis quantitatem ad ficcitatem 

evaporari et lente dein comburi : falia alba in 

crufibulo remanebunt , quae deinde calori fatis 

valido posfunt exponi ; aqua tandem tractamur , 

-quando pars folvettir, quae erit hydro-chloras 

-potasfae, cum parva calcis quantitate, orta a 

dec ompofi done phosphatis calcis, quod est fal 

infolubile lactis. 

-His experimentis inveni lac conftare 

ex aqua ..... 
butyro . . . . . 


cdfeo 


cafeo albuminofo . . 
materie vegeto-animali 
phosphate calcis . . 
hydrochiorate potasfae 

997,82. 

Haec ad lactis analyfin cliemicam fufficere 
mihi videntur , ncquc opus crit ilia fufius cxpo- 

ne- 


nere, aut refutare ea, quaeaChemicis'de lacte 
communicata funt ; tantum novis experimentis , 
faepius repetitis , principia Jactis melius posfu- 
mus cognoscere. Si experimenta, a me inflitu- 
ta, hac in re aliquid iuvant ? habebo, quod mihi 
gratuler. 


CA- 


C A P UT SECUNDUM. 

RATIO IN BELGIO ADHIBITA , AD DIVERSA 

LACTIS VACCINI PRINCIPIA A SE INVI- 

CEM SEPARANDA. 


SI. 


A 


,d alteram commentationis partem transea- 
mus ad eani , nempe in qua defcribi debet : 
Ratio in Eelgio adhibit a , ad diverfa lac- 
tis vacclni principla a fe invicem feparanda 
et in ufum oeconomicum convertenda" 

Unus qtiisque facile fentit , hanc partem ftu- 
diofo difficillimam esfe , cum in mufeo ilia , 
quae mine defcribi debent , discere non posfit. 

Generalis quidem ratio butyri et cafei forma- 
tionis facile cognoscitur et defcribittir; hoc ve- 
ro con fufficit ad rationem , in Belgio adhibi- 
tam , defcribendam ; nam generalis agendi me- 
thodus eadem est in Gallia , in Germania, im- 
mo per totam Europam. 

His perpenfis facile intelligitur, nosa rusticis 
Belgicis discere debere 3 quid et quomodo agant ; 

igi- 


igitur , ut defcriptio mea evadat (quod fpe- 
ro,} omnibus partibus fatis abfoluta , refcraiu 
oinnia , quae de his rebus , . quando inter rusti- 
cos verfarem , vidi, nee non ilia, quae experi- 
entia edocti viri mihi tradiderunt , licet forte 
minoris momenti videantur. 

IT. 

Lac vaccinum a rustico colligitur, eiusque 
principia a fe invicem ab eo feparantur , ut ad 
diverfos uftis oeconomicos praeparentur , atque 
adhiberi posflnt. 

In lactis autem tractatione tarn multa obfer- 
vanda funt , ut ne accuratisfima quidem defcrip- 
tio fufficiat , ad omne illud complectendum , 
quod, bonus rusticus et rustica, ut fciant, ne- 
cesfe est , experientia tan turn eo pervenire pos- 
fumus , ut bonum butyrum et cafeum praepa- 
remus ; fine experientia vero nil nifi vilia pro- 
ducta, etiam fi optimam theoriam bene cogni- 
tam haberemus, praebere posfumus. Sed vi- 
deamus nunc de iis quae ad ipfam defcriptio- 
iiem pertineant. 

S in. 

Primo mundities imprimis femper in tracta- 
tione lactis obfervari debet ab iis, qui botia 

pro- 


C 


prodiicra praebere cupiant ; inde e tiara fit , tit 
multi rustici , antcquam incipiant mulgere , 
parva aquae quancitare , quani in hunc finem in 
iitula a'dtulerunt , ubera vaccac lavent, quod 
etiam a Viro Clar. Thaer laudatur (i). 

IV. 

Deinde cognitio temperaturae et acris, et in- 
ftramentorum , quibus utitur rustico , non parvi 
est momenti; nam cxperientia rnsticum docuit, 
divcrfo anni tempore et diverfa aeris tempera- 
tura diverfo modo agendum esfe; nee minoris 
illi est momenti cognoscere inftrumentorum 
tcmperaturam ; hanc ob caufam inftrumenta cu- 
prea anteponit ligneis 7 quia temperatura folita 
in iis minus elevata est ; experientia nempe 
docuit, lac in inftrumentis cupreis citius refri- 
gescere quani in ligneis. 

V. 

Transgrediamnr nunc ad ca, quae de ipfo 
lacte monenda Hint : priusquam aliquid de lacte 
fiat , ad maiorem puritatem , et ob pilos , qui 

in 

(i) A. Tlia e r , Gnmdfittze dsr rationdlcn 
fchtft , Tom. IV. p. 348. 


jn illud incidere posfent , per cribrum colatur^ 
hoc peracto , lac deponitur , ut refrigescat ; il- 
lud plurimum obtinct Tub dio, in loco umbro- 
fo , ubi tune rustici fitulas , lacte impletas , 
in fosfam demittunt ; quia vero tune faepius 
corpora heterogenea in lac incidere, et forfitans 
diverfi quoque, e fosfis evoluti vapores a 
lacte attrahi posfent , ilia agendi methodus norr 
ab omnibus probatur ; et certe melius agunt 
illi rustici , qui in ftabulo lacum refrigeratori- 
um habent (i), quo ad hunc finem utuntur; 
funt alii, qui lac in ipfo puteo refrigerent (2) ; 
fed forte optima agendi methodus est eorum , 
qui caveam ita appropriant ut lacus refrigera- 
torius in ea adfit (3) ; nairu praeter alia com- 
moda , in his caveis temperatura non valde ele^ 
vata invenitur. 

S 


(1) Tails lacus refrigerator ius delineatus est tabu- 
la LV. fig. i. libri Viri Clar. Le Francq van 
B e r k h e y , cui titulus : Naiuurlijke Historie van fat 
Rundvee in Holland , Deel VI. 

(2) Delineati funt hi putei 1. 1. iu eadera tabula fig. 
2. et 3. 

(3) In media tali cavea puteus invenitur, in quoantli- 
am pofuerunt , cuius antliae ope excavationem , e lapidi- 
bus conftructam , aqua frigidisfiraa implere posfunt : ope- 
rntione pcracta , per aperturam in fundo excavationis , 
aqua effluere potest. 


vi. 

Si lac fatis refrigerattim est, in vafa, in 
hunc finem accommodata (i) infunditur, et fie 
in cavca fibi relinquitur, rustica interdum cu- 
rantc, ut temperatura infima fervetur, ne lac 
putrcdine corripiatur. 

S vii. 

Postquam lac per duodecim horas (2) in 

ca- 

(1) Vafa forma valde diverfa huic fini infervlunt ; rus- 
tici plurimum vafis oblongis fundo rotundo e ligno for- 
ma'tis utuntur. (delineatum est tale vas libro laudato ; 
tab. LV. %. 4. .) Multi etiam rustici , imprimis in agro 
Frifiaco , talia vafa e cupro fabricata adhibent ; alii vero., 
loco vaforum memoratorum , cupis ligneis utuntur , quae 
cupae ob diverfas caufas non probandae videntur ; non 
quidem , quod aeris actione cremoris Yeparatio accelere- 
tur , fed quia cremor in cupis maiorem , quam in aliis 
vafis, refistentiam vincere debet , et infuper', quia mun- 
dities facilius obfervari potest , quando in hunc finem 
vafis mcmoratis , imprimis cupreis , utuntur rustici ; de- 
inde addcre debemus , nonnnilos rnsticos testis uti , (has 
delineatas invenimns /. /. eadem tab. fig. 4. w.) quae 
tamen non ab omnibus rusticis in ufum vocari posfunt, 
quia parvam tantum lactis quantitatem continent, (conf. 
T h a e r , Grundfatze der rationcllen Landwirthfchaft 9 
Tom. IV. p. 351). 

(2) Tempus , per quod lac relinquitur in diverfis pro- 

viu- 


( =9 ) 

\ 

cavea fait, cremor, qui lactis fuperficiem te- 
git , tollitur et in cupam capacitate maiori huic 
fini infervientem infunditur (i); lac adhuc per 
duodecim lioras tranquille manet , quando cre- 
mor , qui mm etiam feparatus est y tollitur. 
Nonnullae rusticae etiam differential!! ftatuunt 
inter cremorem primum collectum et ilium , 
qui deinde a lacte feparatur ; dicunt nempe , e 
cremorc altera vice collecto butyrum non tarn 
bonae qualitatis confici , quam igitur ob rem 
feparatim illas cremoris pertiones fervant. 

vin. 

Sic igitur vidimus, quomodo lac a rustico 
in duas partes distinguatur , cremorem nempe, 
ex quo butyrum conficiatur, ad quam praepa- 
rationem defcribendam mine transibimus, et i-llam 
lactis partem , quae post cremoris feparationcm 
remanet, et cuius ufum deinde indicabimus. 

IX. 

Nil difficilius est boni butyri praeparatione , 

nul- 

vinciis faepe diiFert 5 a nonnu.llis , post viginti quatuor ho- 
ras , creftior a lacte tollitur ; ab aliis , uti in Brabantia , 
per tres dies relinquitur. 

(i) Tails cupa delineata est a Viro Clar. Le Francq 
van B e r k h e y , /. /. tab. LV. fig. 4. f. 


C 30 ) 

nulla re bona rustica melius cognoscitur , quam 
quod bonum butyrum praepararc posfit ; in 
nulla re experientia magis requiritur , neque in 
hac operationc quidquam magis obfervari de- 
bet , quam mundities et apta temperatura , quae 
ad butyri feparationem requiritur; quando om- 
nia ad butyri confectionem praeparata funt , 
cremor e cupa in vas , butyro conficiendo in- 
ferviens (i) transfunditur , et rustica omnem 
curam impendit , ut temperaturam aptam cre- 
mori praebcat ; illam elevat , ii opus est , 
aquam calidam addendo ; frigida vero aqua ad- 
dita, aestate illam nonnunquam deprimit , ut 
hoc quoque anni tempore foliditatis requifitae 

bu- 

(i) Maxima differentia ctiam obfervatur inter haec va- 
fa, et in modo , quo motns in iis excitatur ; fed haec-' 
omnia optime defcripta funt a Viro Clar. Le Francq 
v a n Berkhey,/. /. Cap. XII. p. 348 et feqq. et di- 
verfae fpecies vaforum ad butyri confectionem infervien- 
tium delineatae funt I. 1. tab. LVI. ad L1X. In Pro- 
vinciis meridionalibus butyrum faepe in yafis'argillaceis 
conficitur , et , qui maiorem quantitatem cremoris coiii- 
gunt , utuntur vafis defcriptis a Viro Clar. I. N. S c h e r t z , 
in libro cui titulns est : Ankitung zur Kenntnisf der Bd- 
gifchen Lanfairthfchaft 9 Tom. II. p. 284 et feqq. et p. 281 
et feqq. Primam fpecies vocant Sercnne , alteram ve- 
ro Tournoire, in prima moms verticalis , in fecmi- 
da ant em horifohtalis excitatur : delineata funt 1. 1. tab. 
VIII. fig. 6. et 5. 


C 3* ) 

butyrum conficiat. Nounulli ponunt cremo- 
rem in ftatu ad putrcdincm vcrgcnte esfe debe- 
re (O; fed hac profecto potius nocivus est 
ad boni butyri praeparationem (2) ; ct experi- 
entia docuit bucyrtiiia difficillime posfe fcparari , 
li putredine corripi incipit, quod faepius obti- 
net. 

x. 

Partcs mirmtisfimae butyri , in cremore fluc- 
tuantes (3) , iibi invicem appropinquantur mo- 
tu , qui incitatur ope inflrumenti in hunc finem 
in vafe adaptati. Nonnulli putaverunt , aerem 
atmofphericum etiam bucyri feparationem adiu- 
vare (4) ; fed contrarium fatis probatum esfe 
videtur (5) ; igitur motu lactariorum feparatio- 
nem fieri 9 fatis fideliter ilatuere audeo. 

Mo- 

(1) I. A. U i 1 k c n s , Handboek der Landhirishoitd- 
kunde , p. 310. 

(2) A. T h a e r , rationetten Landmrthfchaft Tom. IV. 

P- 35i. 

(3) Vulgo flatuitur , bntyrum operatione formari (conf. 
A. T h a e r , 7. /. p. 352. et I. A. U i 1 k ens, /. /. 
p. 310.) fed potius videtur butyrum omnino formatum in 
lacte adesfc. (Vid. huius disfertationis p. 7.) 

(4) T h a e r , /. /. p. 352. et U i 1 k e n s , /. /.p. 310. 

(5) T h e n a r d , Traitf de Chimie Tom. III. p. 632, 
Conf. huius disfertationis p. 8. 


C 


Motu aequali inftr amentum elevatur ct depri- 
mitur , donee rusticae videatur , omne butyrum 
iam fcparatum esfe ; ut vero fibi hac de re perfua- 
deat , tegmen vafis paululum fublevat , virgam- 
que inftrumenti movet; quodfi iam butyrum 
Impresfionem virgae fervat , neque iterum bu- 
tyrum confluit, hoc tanquam fignum confiderat, 
omnem butyri feparationem peractam esfe , at- 
que operationem listit (i). 

XL 

Operatione butyri conficiendi peracta, buty- 
rum , ad fuperficiem elevatum et concrctum , 
rustica manibus vel cribro e vafe tollit ; illud , 
quod in inferiore vafis parte adhuc haeret, ele- 
vari curat 5 virgam movendo. 

S xii. 

Omne butyrnm , fie collectum y lavatur aqua 
frigida , qua operatione hoc existit commodum , 
ut butyrum fiat folidius , lac autem ebutyratum , 

quod 

(^i) Nonnulli rustic! , qui tantum parvam lactariorum 
quantitatem colligunt , omne lac fimul in machinam ad bu- 
tyri confectionem colligunt , (conf. I. A. U i 1 k e n s 
Hand bock p. 310.) 


( 33 ) 

quod ei adhaefcrit, ab eo feparctur, atqiiefrus- 
-tiila materiei cafei qtfae butyri confectione con- 
-creta esfent , liberentur ; haec ncmpc fundum 
vafis petunt dum butyrum fpecifice levins aquae 
innatat. 

XIII. 

Postquam butyrum bene lautum est, addito 
fale culinari perdepfitur, tandemque doliis col- 
ligitur , nifi ex eo masfae variae formae for- 
mentur, quae fie in ufum convertuntur. 

Vidimus quomodo butyrum feparetur, et ad 
ufum oeconomicum praeparetur. 

XIV. 

Restat ut inquiramus in cafei praeparatio- 
nem ; cafeus e lacte vaccino formatus , cuius- 
cumque fpeciei univerfe in duo genera dividi 
potest ; in cafeum , qui e Jacte dulci mox post 
mulctionem praeparatur , et in cafeum , qui e 
lacte , cremore fuo privato, conficitur. 

XV. 

Cafei prioris generis maxima quantitas in 
Hollandia praeparatur , licet etia'm talis cafeus 
in aliis provinces formetnr ; fi cafeum huius 

C ge- 


C 34 ) 

generis tonfkere cupiunt rustici , lac recens in 
cupam per cribrum effundunt, deinde coagu- 
lum (i) addunt ; lac, aliquo tempore praeterr 
lapfo, coagulatum verfatur, et deinde quiete 
relinquitur, donee omnis materies cafearia fun? 
dtmi petierit; turn pannus cupae imponitur, 
quo panno depresfo , catini ope ferum lactis , 
hac opcratione liberatum , fupra parmum exhau- 
vitur ; quo peracto , praecipue in Hollandia ca- 
ieo tantum aquae calidae addunt donee caleat 
masfa coagulata ; quantitas vero aquae calidae 
differt fecundum ufiim horum cafeorum; pin- 
guedo enim folvitur aqua calida, contra vero 
diutius fervari posfunt fi folidiores et pingue di- 
ne privati funt (^2). 

Quum ferum, quantum fieri potest, exhati- 

flu m 

(1) Cop.gulum quantum fcio in nostra patria Temper 
praeparatur e quarto vcntriculo vitulorum rmper natorum ; 
cjuando ilium ventricuHim extraxerunt , aperitur et lava- 
tur , delude fate conditur , tandemque ficcatur. Ad coa- 
guli praeparationem partem huius ventriculi in fmstula 
fecant et falfugini impoaunt ; hanc folutionem ad ufum 
fervant. Parva quantitas , nempe quingentcfima pars lac- 
tis fiifficit ad coagulationeui pcrfectam produceijdara ; un- 
de autem pendeat vis coagulans , nondum cognitum esfe 
videtur. 

(2) I. Kops, Magazijn van Vaderl. Landbouw 9 
Tom. IV. p. 545. Le France^ van Berkhey, 
/. /. Tom. -VI. p. 449. 


C 35 ) 

ftum fuerit, pannus. vafi qafeario vel alio in- 
itrumento huic fini inferviente (i) imponitur, 
et catino omne quod restat transfunditur in 
pannum ; per aperturam vafis vel inftrumenti 
liquor fluit, quamdiu masfa lactis coagulati in 
panno remanet, quae masfa deinde manibus 
perdepfitur et tandem cum panno in forma ca- 
fearia ponitur, deinceps manibus, quantum fie- 
ri potest, omne ferum exprimitur; durantc hac 
operatione faepius masfa cafearia e vafe tolli- 
tur, inverfaque iterum imponitur. 

XVI. 

- 

Si iam fufficientem foliditatem videtur acce- 
pisfe cafeus, alio panno indutus, iterum in for- 
ma cafearia ponitur, quam formam operculo 
claufam fie fub prelo (2) conftituunt, vel et 
faepius pondera tantum ei imponunt ; ec fie re^ 

linquitur. 

XVII. 

(1) Illud vas oblongnm habet formam eorum vafortim, 

in quibus lac fervari folet ? fed paula mains est / et in 
fimdo eius apertura invenitnr. Inftnimentmn , praecipne 
in Ilollandia huic fini inferviens , delineatinn est a Viro 
Clar. LeFrancq v a n B e r k h e y , /. /. tab. L1X. 

fig- 3- c.. 

(2) Prelum illud defcribitur a Viro Clar. L e F r a n c q \ 
van Berkhey, /. /. T. VI. p. 437. et deliueatur tab. 
LIX. 

C 2 


( 36 ) 
XVII. 

Post viginti qnatuor horas itenim e vafe tol- 
litur , et in labrum , falfugiuem continens , im- 
ponitur , in quo ctiam per aliquod tempus re- 
linquitur , donee rustica coniiciat , eum fuffici- 
entem falis quantitatem adfumfisfe ; turn deter- 
fus in locum obfcurum frigidumque transporta- 
tur , ibique fervatur. 

XVIII. 

Quotidie horum cafeorum curam habere ne- 
cesfc est , namque et invert! et in fuperficie in- 
terdum fale culinari fricari debent ; etia.m fu- 
perficies ilia a nonnullis colore rubro tegitur , 
ab aliis oleo lini inungitur. 

Sic iam vidimus quomodo in nostra patria 
cafeus e lacte recente praeparetur. 

$ XIX. 

Serum , qilod a praeparatione cafei huius ge- 
neris remanet , in labrum colligunt rustici , et 
per viginti quatuor horas tranquille reponunt, 
quo tempore praeterlapfo , crcmorem a fuperfi- 
cie colligunt , ct ex eo butyrum confkiunt , 
quod tamen non valde laudari folet, ideoque 

mi- 


C 37 ) 

minor! prctio vendirur, vel a rusticis ad ufum 
fuum oeconomicum fervatur. 

S XX. 

Aliam qnoqtie cafei fpeciem faepius praepa- 
rant rustic!, cuius operatio in omnibus conve- 
nit cum ilia , quam modo defcripfimus ; diffe- 
rentia in eo tantum pofica esc, quod loco lac- 
tis modo v emulcti adhibeant lac , a quo iam 
abftulerunt cremorcm , igitur ad alterum genus 
pertinet; fed h-aec cafei fpccies non diu fervari 
potest , et earn recentem comedi necesfc est ; 
fed videamus quomodo e lacte , cremore priva- 
to, cafeus ille praeparetur, qui multiim merca- 
torum teritur manibus, et per fat longum tern- 
pus fervari potest. 

S XXL 

Cafeus fecundi generis, cafeus cuminatus 
vulgo dictus , magna copia et per fere totam 
nostram patriam formatur. Ad huius cafei 
praeparationcm utuntur lacte, cremore privato, 
fed in quo acidi proprietates nondum appa- 
rent (i); lac ad temperaturara determinatam 

ca- 

.- (i) Nonnnlli rustici huic lacti certain quantitatem iac 

tis 


C 38 ) 

calefadunt"; a nonnullis tota lactis quantitas in 
aheno , Tub quo tune plerumquc fasces virguL 
torum comburuntur , ad illam temperaturam 
elcvatur ; alii ,partcm tantum lactis calcfaciunt , 
quae deinde cum cetera parte lactis misce- 
tur (i). 

XXII. 

Si lac temperaturam aptam acceperit, coa- 
gulum ei additur, et quantum potest, verfa- 
tur, quo facto, relinquitur donee lac coagula- 
tum fit ; turn iterum verfatur et relinquitur , uc 
deinde maslae cafei fundum petant. 

S XXIIL 

Serum lactis modo, quem antea defcripfinius, 
exhauritur 7 et in pannum colligitur masfa fu- 
perflcs , e qua masfa ferum , quantum fieri po- 
test , exprimitur. A nonnullis , qui maxima 
cura hanc cafei fpeciem praeparant , masfa de- 
inde cum panno tollitur , et imponitur inflru- 
mento forma feritri (2) , ibi quoque quantum 

po- 

tis ebiuyrati addunt ; fed illud ctiain lac ebutyratum nul- 
h. aciditatis figna habere debet. 

(1) Lc Francq van Berk hey, /. /.p. 428. 

(2) Illud inftrumenttim delineatum cst a Viro Clar. 

Le 


\ 


C 39 ) 

potest comprimitur; plurimi illud faciunt ope 
asfis (eene flank) , quam in masfam applicant 
uc vectem (0; ab aliis ferum exprimitur ma- 
nibus , quod fit in vafe fupra iam defcrip- 
to (2) ; et tandem masfa cum panno fub pre- 
lum ponitur, ubi per aliquod tempus relinqui- 
tur. / 

XXIV. 

Cafcus , a partibus heterogeneis feparatus , 
e panno defumitur, et pedibus pcrdepfitur (3); 
in aliis vero provinciis tantum manibus fieri fo- 
let ; aromata (4) > deindc etiam adduntur , et in 
Frifia fal culinare fimul cum masdi cafearea 
miscetur (5); in Hollandia autem pars huius 
masfa feparatim fcrvatur , e qua parte crustae 
formantur. 

XXV. 

Le Francq van Berkhey, /. /. tab. 'LXI. 
fig. 4. c. 

(1) Tab's apparatus defcribitur in lib. laud. p. 433. et 
delinata est tab. LXI. fig . 5. 

(2) In nota ad 15. p. 35. 

(3) Le Francq van B e r k h e y , /. /. p. 434, 

(4) In hunc fin em utuntiir feminibus Cari carvi et non- 
nullis Caryophyllis. 

(5^) Nohnulli etiam colorem viridem vel flavum prae- 
beut cafe is , addendo fuccum ex Apio petrofelino vel 
fubilantiam , qua colorem Tubro - aurantium butyro vnlgo 

prae- 


C 40 ) 
XXV. 

Cafco feparato , tantum fupcrest , tit videa- 
mus quomodo formae determinatae cafeis prae- 
beantur, iique ita praeparentur , lit fine putre- 
dine fervaVi et transportari posfmt. His fe- 
quentia inferviunt ; primo formis induuntur et 
in his comprimuntur. 

Nonnulli ita agunt: panno, in formam im- 
misfo , masfam imponunt cafeariam fine aroma- 
tibus ; deinde illam rnasfam , cui femina carvi 
mixta funt ; et tandem iteixiin masfam fine aro- 
matibus (i) ; fie formam, operculo claufam, 
fub prelum mittunt ; alii tantum formam masfa 
cafearia implent, atque operculo claufam pre- 
lo comprimiint ; hi post aliquod tempus mas- 
fam iterum e forma auferunt , et panno impo- 
nunt , eanquc fie fuperfundunt aqua fcrvente ; 
quo facto cum panno iterum in formam repo- 
nitur, in qua interdum invertitur et fub prelo 
rclinquitur donee locus ab aliis occupari de- 
beat. 

Alii vero , quando cafeum prelo auferunt , 

eum , 

pracbent, praeparatam e feminibus Bixae Orleanae , (vid. 
Hahnemans Apothekerkxikon , Tom. II. P. II. 
p. 82.) 

(i) L e F r a n c q v a n B e r k h e y , /. /. p. 436- 


C 41 ) 

eum, non addita forma cafearia, fub aliud pre- 
lum (i) mittunt, quo prelo formam planam 
accipit ; et tandem , quando haec operatio per- 
acta est, in alveum (2) ponitur, ec fal fie 
cafeo adhuc recente folvitur; quando autem 
fufficientem falls quanticatem adfumferit, aqua 
pura lavatur ; porro cultro fuperficies eius pla- 
na redditur, deinde colore rubro (3) inficitur, 
et dcnique colostro fricatur. 

S XXVI. 

Cafei fie praeparati fervantur loco abfcnro 
frigidoque , et interdum invertuntur. Sic vidi- 
mus cafei diverfae fpeciei in Belgio praepara- 
tionem, transeamus ad alia. 

S xxvii. 

Aliquid addamus de ufu oeconomico lactis 

eius- 


(1) Tale prelum defcribitur a Viro Clar. L e Franc q 
van Berkhey, Tom. VL p. 442. et delineatum est in 
tab. LXII. fig. i. 

(2) Delineatus est talis alveus a Viro Clar. L e 
Francq van Berkhey,/./. tab. LXII. fig. 4. a. 

(3) Color ille e fubftantia , e feminibns Bixae Orlea- 
nae praeparata , cum potasfa et aqua cocta conflat. 


eiusque principiorum. Lac maximum lacrum 
afFert , fi in locis vicinis continuo recens vcn- 
di potest. Lac, quod fie vcnditur, quotidie 
in ufum domesticum adhibetur, ct multorura 
ciborum potuumque pracparationi infervit. 

Butyrum, in nostra patria faltem , quotidie 
adhibetur et magna copia venditur. Lactari- 
um , quod , pose confectionem butyri , a 
crcmore rcstat, nempe lac ebutyratum, rustic! 
vitulis et porcis dant , ad eos faginandos ; 
partim etiam in ufum domesticum , ut ad po- 
tum quotidianum et ad pracparationem non- 
nullorum ciborum , adhibent , et fi occafio ad- 
est facile nee fine lucro in urbibus vendunt. 

Cafeus multum lucrum rusticis afFerre potest 
et quotidie iis affert; per longum temporis 
fpatium fervari potest et vetustate fua femper 
maioris cst pretii ; in ufum domesticum quoti- 
die adhibetur ; etiam cafeus recens , qui coa- 
gulo concretus et a fero feparatus est, fie fae- 
pius comeditur. Serum lactis, quod a cafei 
praeparatione restat , etiam optimum est ad vitu- 
los et porcos faginandos ; faepius etiam tit poms 
adhibetur; et nonnulli rustici omne ferum lac- 
tis colligunt, et vendunt, hoc fero fmapis 
pracparatur ; fed , quod mirum est , fi modo 
parva aquae quantitas cum lacte vel cum fero 

con- 


C 43 ) 

\ 

coniuncta fucrit, huic uiiri infervire non po- 
test. 

His expofitis disfertationi meae fin era im- 
ponere posfem. Adiiciamus tamcn fequcntes 
ctiam obfervationes. 

XXVIII. 

Butyri pracparatio non- valde difFert in di- 
verfis regionibus : qualitates eius tan turn pen- 
dent ab accurata obfervatione eorum , quae ex- 
perientia docentur, licet diverfum nutrimen- 
tum aliquid valeat ad butyri varietatem. Con- 
ftructio inflrumentorum differre potest; et, ut 
in multis rebus variis modis bene fit , fie etiam 
diverfis inilnimentis bonum butyrum conficitur. 
Va forum , ad butyri confectionem infervienti- 
um , certo illud optimum est , in quo facilime 
motus excitatur, et, maxima agitatio obtinet. 
In applicatione virium forte mtitationes utiles 
posfcnt fieri, fed illae temporis tractu fponte 
fua obtinebunt. 

S xxix. 

De cafeorum praeparatione plurima obfeiv 
vanda funt : materies cafearia quidem ubiquc 

ca- 


C 44 ) 

eaedcm crit , fed non omnes cafeorum fpecies 
eadem funt: multas ob caufas valde inter fe 
ppsfunt differre et revera differunt. Experi- 
mentis quidem comparativis has caufas indaga- 
re certo egregius labor esfet oeconomicorum. 
Actio coaguli experientia tantum est cogni- 
ta; unde vero pendeat haec actio ignoratur. 
Quid fi ipfum coagulum cafei fpeciem csfe di- 
camus ? Est enim masfa e lacte coagulata , 
quae per aliquod tempus fervata fuit , ac forfi- 
tan eandem mutationem fubiit, quam cafeus. 
Nonne hoc in cafu partes aquae folubiles eae- 
dem erunt ? Si hoc verum est , e cafeo facil- 
Jime coagulum praeparari potest , et revera ca- 
feus , qui nomen fuum a Bresfia deduxit , 
praeparatur cafeo. Hoc in cafu nempe infufio 
cafei additur lacti calefacto , et ea additione 
obtinet coagulatio (i). 

Cafei fermentationem fubeunt ; fed haec fer- 
mentatio valde etiam difFert fecundum tempe- 
raturam et denfitatem , quam posiideant cafei. 
In univerfum optimus cafeus praeparari vide- 
tur , quando aer est frigidus ; forte quidem 
operac praetium esfet , fi rustici occafioncm 
haberent, obfervare diverfam mutationem quam 
fubeunt cafei in diverfa temperatura aeris. 

De- 

CO Cours cowpkt <? Agriculture i Tom. V. p. 93. 


( 45 > 

Deniquc dolendum cst cafeum albumino- 
fum in nostra patria prorfus negligi ; quiim 
in Helvetia nutrimentum quotidianum fit eo- 
rum , qui cafeum praeparant (i). 

Sed cura corum qui oeconomiam ruralem , 
ut fcientiam tractant , et mutua disciplinarum , 
et artium applicatione tandem eo pervenire 
posfumus , ut fruamur omnibus illis commo- 
dis , quae ofFert oeconomia ruralis. 

T A N T U M. 

4? 

(i) Cours complet d ^ Agriculture , Tom. V. p. 6, 


AEGID1I DE WIT, 

ZIERICZEENSIS? 
MATHES. ET PHIL. NAT. CAND. ET 

THEOL. STUD. 
IN ACADEMIA RHEN Q -T&A1ECTIN A , 

RESPONSIO 


A D 

Q U A E S T I O N E M 

A CLARISSIMO.ORDINE 

MATHRSEOS ET PHILOSOPHISE 
NATURALIS, 

PROPOSITAM: 

, 5 Defc rib^antur , et quantum id experlentla 
5, duce fieri potest , explicentur acus magne 
tlcae phaenomena. Qstendatur illhis 
ufus in nautlca arte , atque viae maxi- 
5) me expedltae , qulbus elus dedinatio , 
inclinatio , atque vis magneticac , qua, 
praedita est 5 intenfitas , definiri posfint. 

O U A E P R A E M I U IM R E P O R T A V I T. 


la proprtttt directrice de Vaimant eft me des plus belles 
dt convenes, que les homines aient jamah faites ; ette a 
donne aux navigateun le moyen de reconnaltre la direc- 
tion de leur route a f ravers fimmenfite des mers, an 
milieu des nuits le phis obfcures , et lorsqite les brumes 
ou les tempetes leur dtrobent entierement la vue des 
tieux. 

B I T. 


V^/uam primiim hanc propofitam -viderem quaes- 
tionem , argument! varietate et vero etiam iii- 
ciinditate captus $ propofitum mihi fuit fatis 
certum , lit ad earn refponderem* Mox tempo- 
ris brevitate aliisqtie negotiis rmpeditus , pro- 
pofitum fere demiferami quo tempore mihi in- 
notuerunt experimehta a Viris CL O e r f t e d t^ 
Ampere et A r a g o inftitiita , quibus nifi 
identitatem., at maximam certe analogiara inter 
electrieitatem et magnetism-urn probarent* Ho- 
rum experimentorum gravitate et rrtagna vi in 
ceteras phyfices partes inductus, omnem hanc 
rem accuratius explorare eoepi, experimerita 
partim repetii, et omnia, quae mihi innotue- 
runt phaenomena magnetica cum electricis com- 
paravi , qiio certi quid ftatuere audprem de ce- 
lebrata ilia identitate; 

Cumque' fie quidem fenfim fenfinique riiagis 
ftimiliaria mihi evaderent phaenomena magneti- 
ca , identidem redibat > tandemque conftitit pro- 
pofitum, ut quae de illis novisfem , fedulo col 
ligerem, et Clarisfimi Ordinis iudicio fubmitte- 

A 2 Nuin 


C 4 ) 

Num haec mea commentatio quaestioni fans* 
fecerit, vos iudicetis , Viri Clarisfimi ! Equi- 
dem fie refpoHdendum esfe Turn arbitratus , tic 
quaestionis ordinem fecutus , in prior e parte. 
phaenomena , et omni fubftantiae magncticae , et 
fpeciatim acui magneticae propria , primum 
defcriberem , deinde experientia duce explica- 
rem. Quocirca etiam omnia, quae experien- 
tia non nicerentur , fludiofe omifi ; ut alteram 
quaestionis parte in in parte posteriori tracta- 
fem. Cum de viis explorandi qu'antitatem phae- 
nomenorum magneticorum post expofitum iifum 
acus in re natitica quaereretur , in priore parte 
de illis nort egi , in posteriore ita tractavi eas ^ 
ut imprimis ad rem nauticam illas referrem. 

Caeterum univerfe brevitati ftudui , ita ut 
cvitaverim fedulo aliquid meniorare , quod ad 
propofitanl quaestionem non pertinere arbitra- 
bar. Calculum quidem .non ftigio ; verum iilo 
quantum potui , abflinui , cum indoles quaestio- 
nis mihi fummam fuadere videretur limplicita- 
tem'. 

Si forte ita meum opus placeat, ut praemi- 
lim reportare mihi contingat, laetus ille mihi 
erit nuntius ; fin vero minus , nirnquam tamen 
iaboris in hanc quaestionem folvendam impenft, 
me poenitebit. 


PARS 


( 5 ) 
PARS PRIOR. 


DESCRIPTIO ET, QUANTUM ID EXPE- 

RIENTIA DUCE FIERI POTEST , 

EXPLICATIO PHAENOMENO- 

RUM ACUS MAGNETICAE, 


C A P U T P R I M U M, 


DESCRIPTIO, 


Attractio et repulfio magmtica vniverfe. 

Jti/xlistit in rerum natura fubflantia quaedam , 
lapidis forma, quae magnes dicta, infignem 
hanc habet proprietatem , ut attrahat ferrtim , 
niccolum et cobaltum , imprimis vero ferrum , 
in eaetera corpora hanc vim non exferat. Pro- 
prietatem hanc communicare potest cum ferro, 
ita ut ferrum aliquandiu magnetis action! expo- 


\ 

fltum , five alio quocunque modo eamdem il- 
lam acquirat ptroprietatem. Quo durius fit 
ferrum , eo difficilius hanc vim accipit , eo ve- 
ro diutius cam retinet ? ferrum igitur molle ii^ 
mulac magnetem fangit , ftatim hanc vim osten^ 
dit, fimulac ilium relinquit , earn amittit, Fer-' 
rum autem durum , lentius acceptam hanc vim 
jie post annorum quidem decurfum amittit. La- 
piina ferri , quae hoc modo magnetismum ac- 
quifivit , eadem ostendit phaenomena , atque 
ipfe magnes ; eodem modo vim fuam cum alia 
lamina ferri communicat. Manifestatur haec 
proprietas quando magnes , vel ferrum vi magne-^ 
tica praeditum , in vicinia ponitur limaturae 
ferri; turn enim ab onini fere- parte attrahi aN 
que adhaerere videbis particulas ferri. Videbis 
autcm fimul ad utramque laminae extremitatem 
maiorem adhaerere copiam , quae verfus medi- 
um laminam fenfim fenfimque imminuatur , do- 
nee in ipfa media lamina nihil attractions ob- 
fervetur, Dividas laminam in duas partes , idem 
phaenomcnon in utriusque partis extremitatibus 
pbfervabis. , Vis igitur magnetica, per univer^ 
fam laminam disperfa, accumulatur verfus eius 
extremitates. 

In utraque extremitate eodem modo agit in 
ferrum , non autem in magnetem. Cum enim 
lamiuam ita ponis ? ut, libere moved posfit^ 

fi- 


< 7 ) 

five illam fuspendas, five, ope fustentaculii, 
aquae aliive flirido illam innatare facias, et pri* 
mum alter! turn alteri eius extremitati offers 
magnetem, videbis alteram extremitatem attra- 
hi , altcram vero repelli ab eadem magnetis 
parte. 

Puncta ubi vis , fingulis laminae partibus pro* 
pria, imprimis agit, atque ad quae omnis hu- 
ms pards vis unice fere redacta videtur, poft 
laminae magneticae dicuntur. Propter variaift 
actionem horum polorum vario nomine infigni* 
untur, alter borealis vocatur, alter auftralis. 
Quae lit hums denominationis caufa, postea 
indicabitur. Eorum actionem hanc obferva- 
mus , ut alterius laminae poms borealis attra- 
hat polum auftralem alterius , borealem vero re- 
pellat. In genere igitur poll elusdcm nomlnh 
fe invicem repellunt , diver ft tittrahunt. 

Attractiones hae et repulfiones magneticao 
non irregulares funt , fed certis regulis addic- 
tae. Quemadmodum enim ex analogia attractio- 
nis magneticae cum univerfa attractione corpo- 
rum , fuspicari et calculo vindicare licet , eas* 
dem turamque fequi leges ; fie etiam obfcrva* 
tionibus exactisfimis apparuit, hanc esfe vis 
magneticae legem , ut lint attractiones et re- 
pulfiones in ratione inverfa quadratorum disftan- 
tiarum 7 pro laminis magneticis iisdem ? certe 

eius- 


( 8 ) 

( eiusdem intcnfitatis ; pro variis autem laminis 
in ratione compofita, directa intenfitatis , in- 
vcrfa quadratorum disflantiarum (i). 
; Quaenam horum phaenomenorum fit caufa , 
acjhuc homines latet. Varias variis tcmporibus 
hypothefes flbi finxerunt Phyfici , quibus at- 
tractiones et repulfiones magneticas explica- 
rent ; quae autem magis eo inferviunt , ut ho- 
minum ingenium ostendant , quam ut ipfam na- 
turam atque agendi rationem vis magneticae 
explicent, atque experimentis conftent (2). 

Ple- 

("i) Elegans apparatus 9 invefitus a. Cl. Coulomb, 
quo principia detegeret ex quibus hanc theoriam duce- 
rct , quo fimul Icgem hanc iilanifestaret , et quern voca- 
,vit bilancem torfionh , defcriptus est ab ipfo auctore in 
op ere : Memoir, de Mathem. et Phyfiq. de FAcad. Royal 
dcs Sciences 1785. p. 569 fqq. et a Cl. B i o t, Traiti dc 
fhyf. T. III. p. 29 fqq. Illustris phyficus M a y e r u s 
eandem legern ex fola experientia dnxit. Vid. B i o t , 
precis elem. de Phyf. T. II. p. 93. (ed. 1821.) 

(2) Varias has hypothefes recenfere nimis longnm csfet 
et a propofito nostro alienum , cum uihil experientia duce 
explicent." Qui eas fcire cnpit , adeat inter alia J. S. T. 
Gehler, Phyfik. Wonerb. in voce Magnet, ubi re- 
cenfcntur opiniones virorum cell. Gilbert, Des 
C a r t e s , D a 1 e n c e , E u 1 e r , D u T o u r , D. et 
J. Bernoulli!^ Aepini, Wilke, Brugmans, 
Kratzenftein, Gabler, van Swinden. alio- 
nim. Vid. etiam Brugmans, Tentam. Philofoph. de 
Mater. Magnet* p. 80 fqq. 


( 9 ) 

Plerique hodie Phyfici fuimint , phaenomena 
ilia oriri ex dnplici. fluido magnetico , quorum 
alterum in polo auftrali alterum in polo borea- 
li laminae magneticae dominetur. Eo inducti 
funt analogia inter attractioncs et repulfiones 
magneticas atque electricas. In utrisque lami- 
nis, magneticis etelectricis, poli eiusdem nomi- 
nis fe repellunt , diverfi fe attrahunt. Quemad- 
modum igitur ad explicanda phaenomena haec 
electrica fumferunt duo diverfa esfe fluida elec- 
trica, alterum pofitivum, alterum negativum ; 
fie etiam duo fluida magnetica adesfc , indole 
fua oppofita , hypothefis est hodieque vulgaris. 
Tenendum vero est, meram hanc esfe hypo- 
thefin , quae non de ipfa natura aut agendi ra- 
tione vis magneticae aliquid affirmet , verum eo 
tantum inferviat, ut melius nobis effingere pos- 
fimus et una notione complecti phaenomena 
magnetismi (i). 

Quicquid hac de re fit , experientia conflat , 

flui- 

(i) Forte experiment, a Viris C1I. O e r f t.e d, Am- 
pere et Arago nuperrime inllitiua , repetita a doc- 
tisfimis phyficis et maxime hodie celebrata , de analogia 
(identitate ?) et mutua actione electriciratis et magnctis- 
mi , aliquando infervient, ut de utriusqtie agendi ratione 
certins aliquid ftatuatur ; quo vero minus ipfa magnetis- 
mi natura inde cognoscatur , impedit ignorantia de ipfa 
electricitate. 


< JO ) 

iluidum magneticum (nam ita cam plerisque 
Phyficis vocare lubet caufam ignotam magne- 
tismi) non fuperficiei corporum adhaererc , ibi- 
que retineri presfione atmosphaerae , ficut flui- 
dum electricum , fed ipli ferri fubftantiae infi- 
clere. In acre enim rarefacto fi collocetur 
itiagnes ^ non minus fert pondus, quam in acre 
atmosphaerico (i). Magnes eodcm modo 
agit in acum magneticum atque eadem vi > 
utrum haec fit in vacuo an vero in acre at* 
jnosphaerico pofita (2). 

Conllat fecundo loco , fluida magnetica reve- 
ra esfe diverfa^ nifi natura fua, certe modo ex- 
tern o agendi (3), quorum alterum in hoc, al- 
terum in illo laminae magneticae polo domi- 

ne* 

) Vid. Musfchenbroek, disfert. de Magneie 
p. 61. 

(2) Vid. Brugmnns, /. /.p. 95. Caeterum quam 
intenfitatis differentiam inter acum magiieticnin libero acre 
fiispenfam et in vacuo poficam deprchendere fibi vifus esc 
Blonde -a u^ (j\ttm. de rAcad. de Marine T. I. p. 431 .) 
etiamfi niSil efficiat contra nostram fententiam, ob ipfius 
cliiFerentiae .exiguitatem ; praeterea etiam , a tot aliis cau- 
fis pendere ostendit Cl. van S w i n d e n , ut rarefactio- 
nem aeris eius caufam non esfe tuto llatuas. Vid. Recucil 
de M&noir. fur Analogic de TElectr. et du Mt/gn. T, I. 
p. 301 fqq. 

'(3) Vid. Biot, pricis Ekm. de Phyf. 1821. T. II. 
P- 3- 


netur. Hoc continue apparet, ex varia actio* 
ne attrahendi et repellendi , quam poll lamina- 
rum magneticarum in fe invicem exercent, 
prout vel diverfi vel eiusdem fine nominis, 

Tertio loco ; quando lamina magnctica in 
contactu ponitur , cum lamina ferrea non mag* 
netica, in hac quoque excitatur vis magneti- 
ca , neque tamen illius vis imminuitur : unde 
iure concludimtis , communicationem hanc vi- 
rium non effici transmisfis fluidis magneticis ; 
vcrum fluida ilia iam antea adfuisfe in lamina 
ferrea , ita tamen coniuncta , ut vires oppoil- 
tae utriusque fluidi fe invicem deftruerent ; 
actione autem laminae magneticae ilia feparari 
et fua vi agere fingula. Facilitas qua fepa- 
rantur haec fluida a compofitione ferri pendet. 
In ferro molli actione magnetism! facillime 
haec fluida feparantur, cesfante autem ilia ac- 
tione, flatim denuo iunguntur. In ferro duro 
et chalybe lente tantum feparantur, feparata 
non denuo iunguntur. Vis quae hanc fepara- 
tionem prohibet 9 vocatur vis coercitiva. Quo 
maior ergo haec fit vis , eo maiorem copiam 
magnetismi liberam acquirere et retinere po- 
test ferrum : eo autem maior erit ? quo durius 
fit ferrum. 

Quarto ; non folum altera lamina alteri non 

tradit fluida magnctica , fed ne in eadem qui- 

' dem 


C 


ck-m lamina variae moleculae fecum invicem 
Huida ilia communicant. Quamvis enim prima 
fronte omne fluidum boreale in altero laminae 
polo , in altero atitem omne fluidum auftrale 
esfe quafi accumulatum videatur , polaritas ta- 
men ilia potius efficitur coniunctis viribus flui- 
dorum , quae in quavis molecula e"xfistunt fepa- 
rata : vires autem hae coniunctae in polis fiunt 
confpicuae. Si enim ipfa fluida verfus polos 
tcnderenc , divifa lamina in duas partes , al- 
tera pars unice magnetismum auftralem ostende-- 
ret , altera vero borealem. Quod non ita fit. 
In quotcunque enim partes laminam dividas, 
fingulae duos monftrabunt polos, in extremita- 
tibus fuis oppofitis diverfos. Coniungas quot- 
quot velis laminas, ita ut poli diverfi nominis 
fe tangant , coniunctae laminae duos tan turn 
habcbunt polos, in extremitatibus totius feriei 
confpicuos. Quemadmodum igitur in columna 
Voltae ita decomponuntur electricitates galva- 
nicae , ut quae in fingulis laminis metallicis fe- 
paratae exfistunt electricitates ., vires fuas con- 
iungant, et in utraque columnae cxtremitate 
polum efficiant diverfum , in quo coniunctae 
illae vires confpiciantur ; fie etiam in lamina 
magnctica , quae in fingulis molcculis feparata 
exfistunt fluida magnetica, coniunctas fuas vi- 
res ostcndunt in polis. 

Quin- 


Quinto ; fluida magnetica adeo funt fubtilia, 
ut nullo niodo fint ponderabilia. Ne accuratis- 
fima quidem libra aliquid ponderis augmentura 
indicat post excitatum in ferro magnetismiun , 
nullam ostendit ponderis iacturam post amis- 
fam vim magncticam. 

Sexto; fluidura magneticum vim fuam exfe- 
rit trans onmia corpora interpofita, nifi ipfum 
imerpqnatur ferrum , niccolum vel cobalturn , 
in quae ipfa agere posfit. 

Phaenomena acus magnetic ae.. 

Acus magnetica , a forma fua ita dicta , esc 
lamina magnetica mobilis , cuius longitudo 
multo fuperat latitudinem. 

Linea recta , quae in acu magnctica utrumquc 
iungit polum , quae igitur directlonein deter- 
minat , qua fluida magnetica in ilia agunt , vo- 
catur axis magnetica acus, 

Quando eiusmodi acum ita ponis , ut libcre 
fe movere posfit in piano horizontal! , five 
fuspendatur ex centro gravitatis , five centrum 
illud fustineatur fulcro , quod nullura motui 
horizontal! impedimentum affert , five fluido 
cuidam innatet; praeter phaenomena attractio- 
nis et repulfionis , quae cum ccteris magneti- 
bus habet communia 5 niiram hanc detieges pro- 

prie- 


C '4 ) 

prietatem, lit conftanter eandem directionem 
petat axis magneticiis. Planum verticale , in 
quo quicscit axis , vocatur meridlanus magne* 
ileus. Suspendas plures aciis , omnium axes 
magnetic* in fitii fibi invicem parallels ftabunt* 
In quascunqiie terrae partes transferas acus mag^ 
fceticas , ubivis certain directionem eas asfimere 
Videbis, in distantia baud ita magna fibi paral^ 
lelam. Pendet igitur hoc phaenomenon ab 
actione telluris in acum magneticam* 

Actionem hanc telluris non .deberi ferro irt 
tellure obvio 5 fed revera ipfam magneticam 
esfe experientia docet^ Quemadmodum enim 
lamina ferrea prope magnetem in eadem cum 
illo directione pofita, ipfa magnetismum ac- 
quirit ; fie etiam quaevis lamina ferrea in men** 
diano magnetico pofita , fenfim feniimque fit 
magnetica ; quod phaenomenon explicari non 
potest, nifi admisfa actione telluris vere mag- 
netica. Certiores fimus de hoc phaenomeno ^ 
quotiescunque examinamus partes horizontals 
apparatus ferrei , qui vulgo turriuffl apicibus 
imponitun Iliac enim cum fere fint in meri- 
diano magnetico pofitae- ^ omnes magneticam 
vim ostendunt fatis validam. Simplici cxperi- 
mento hoc apparet. Ferrum molle, quod con- 
tinuo arripit magnetismum , continuo vcro de- 
mittit, in meridiatto magnetico pofitum cum 

fit, 


fit, ftatim ostendic phaenomena raagnetica> ex* 
tra meridianum fi moveatur , ftatim earn vim 
amittit. i 

Directio ilia acus magneticae cum fere tails 
lit , lit alter polus vcrfus fcptentrionem tendat , 
alter verfus meridiem ; magnetismus , qui in 
parte telluris feptentrionali vim fuam attraeti- 
vam imprimis ostendit , vocatur bovaaUs ; quae 
in parte meridional* dominatur , auftralis dici* 
tur. Unde , propter attractionem polorum di* 
verfi nominis , polus acus qui verfus fepten- 
trionem dirigitiir , auftralis dicitur , qui verfus 
meridiem , borealls. 

Si polus auftralis acus magneticae exacte 
verfus poluna teiluris borealem fe dirigeret, 
m.eridfenus magneticus etiam cbnveniret cum 
meridiano geographico loci , ubi obfervaretur 
acus fitus. Verum ubivis fere vel ex rudi ob- 
fervatione patet, aliam directionem habere me- 
ridianum magneticum , aliam geographicum. 
Angulus 5 quern hae directiones fecum invicem 
faciunt, vocatur Declinatio acus magneticae* 

Meridianus ille magneticus , erit igitur pla- 
num, in quo vis magnetica telluris agit , at- 
que in illo fita acus magnetica nullam amplius 
experitur vim , qua extra illud planum abduca- 
tur. Pofuimus aiitem acum 5 ita ut tantum ho- 
rizontaliter moved posfet ? atque ita nos non 

do* 


<: 


docet , utrum vis telluris magnetica in direc- 
tione horizontal!. agat , nccne. Uc autem 
cognoscamus , qiiaenam fit linearis directio, in 
qua vis magnetica telluris agit; fiimamus acum 
ferream, et libratiohe quaeramus eius centrum 
gravitatis. Cognito hoc centra, acui tribua- 
mus vim magneticam ; quo facto illam fuspen? 
damns e contro gravitatis, ita ut verticaliter 
fe movere posfit in meridiano magnetico* Con- 
tinuo nobis apparebit, directionem vis magne- 
ticae terrestris non esfe horizontalem : quae 
enim , ante . acceptum magnetismum , horizon- 
talem habebat directionem acus , hanc non fer- 
vat, polus auftralis dcprimitur, elevatur vero 
borealis. Angulus quern directio, quam asfu- 
init acus , facit cum horizonte , five cum linea 
horizontali in meridiano magnetico ducta, voca- 
tur Indinatio acus magnzticae. 

Vis , qua acus magnetica' in determinata hac 
directione tcnctur , aut fl ex ilia fit abducta , 
in illam reducitur , vocatur -Intenfitas magneti- 
ca. Cum autem mutuam habeamus actionera 
magnetismorum terrae et acus in fe invicem ; 
intenfitas haec pendet et a vi magnetica terrae, 
et a vi magnetica acus. Intenfitas igitur , qua 
in fua directione tenetur acus, compofita est 
.ex intenfitate magnetism! terrestris et intenfitate 
acus magneticae, 

De- 


C 17 ) 

Declinatio haec , inclitmtio et intenfkas acus 
magneticae , variae flint in variis telluris locis. 
Ut exacce illarum quantitatem pro fingulis locis 
determinarent , multis in locis experimenta in- 
flituerunt phyfici , uc illas cognoscerent. Uc 
haec experimenta bene fuccedanc , acus , qui- 
bus utamur , perfectae fint , necesfe est , i. e. 
ita compofhae , nt directio acus exacte convc- 
niat cum directione vis magneticae terrestris. 
Variae hunc in finem proprietates acuum funt 
obfervandae , ad varias res accurate attenden- 
dum cst in examine de pcrfectione acus magne- 
ticae (i). Cum autem haec proprie ad nos- 

trum 


in finem inter alia reqiiiritur: prinnnn^ nt di- 
rectio axeos magnetic! cbnveniat cum directione alctis* 
(Caeteroquin totidem minutis diiFerret declinatio acus a 
declinatione axeos magnetici , quot minutas comprehendic 
angulus, queni directiones acus et axeos fecnm invicem 
faciunt. Vcra igitur declinatio ab obiervata diiFefret. 6'^- 
cundo i ut centrum moms , quern facit acus , exacte con- 
veniat cum centre aciis. Sit enim AB acus i Fig. I. cu- 
iiis centrum motus cum centro acus cadit in C , (quod 
erit centrum limbi divifi AA'B'B ^ in quo pofitio acivj 
obfervatnr) punctuni A determinabit difectionem axeos 
magnetici acus. Subftituas iii locum eius acum cuius 
centrum fit in C , centrum auterii motus in C. Axis 
A'B' virtnte fua magnetica fe dirigit in meridiano magne- 
tico, parallele fitui acus AB. Extremitas ergo A indi- 
Cabit in limbo circuli pnnetum A\ Obfervata igitur di- 

B rec, 


truin propofitum non conducant , et in dfsqnifi- 
tionc de phaenomenis acus niagueticae iam as- 

fe 

rectio CA' a vera directione acus CA differet quantita- 

CC 

te A A ', cuitis tangens est -/ Magnam hanc esfe pos- 

fe differential!! , ve! pro minima distantia CC , hac formula 
patet , cum iam integro gradu differrent , fi tantum esfec 
CC'iACzzi :57. Tertio, ut poli acus Tint aequc fortes. 
Attractionis enim vis cum pendeat non folum ab intenfka- 
te magnetism! terrestris, fed etiam ab intenfuatc polo- 
rum acus magneticae ; momentum virium , in fi igulos 
acus polos agentium , differt in acu perfecta et imperfecta. 
Nihil quidem hoc efficeret ad mutandam acus magneticae 
directionem, fi vires magneticae terrestres borealis ec 
auflralis agerent in directione pcrfecte oppofita. Cum 
autem hoc locum obtinere non videatur , eo magis po- 
lus fortior in direc.cione actionis- magneticae, quae in il- 
ium agit, ducetur , quo magis alterum polum intcnfitatc 
fuperct. Quarto i. ut poli fint eadem distantia a centra 
pofiti. Momentum enim virium pendet a ratione compo- 
fita ex intenfitate ' polorum et eornm disftantia a centro 
jnotus. Quapropter , fi aeque fortes fint poli, pro' variis 
disftantiis a centro motus^ varia erit directio acus* Quin- 
10, in acubus, ad obfervandam inclinatiouem destinatis, 
Tequiritur praeterea,, ut centrum motus cum centro gravi- 
tatis exdcte conveniat, C'aeteroquin enim ab altera parte 
pondus acus 9 cum vi magnetica fe coniungens , augeret 
tnciinationem , in contrariam cum ilia directionem agens, 
inclination em, imminueret. 

Feliciter multae inventae funt methodi, quibits eiusmo- 
di acuum vitia determinarentur. V. c. invertenda acu vel 
iiivertendis acuum p'olis, quod mox Jib hac parte amis- 
fum crat , ab ilia recuperatur. 

Ve- 


C '9 ) 

fumatur ufus acus perfectae , haec nos non de- 
tinebunt : neque etiam agendum videtur de op- 
tima methodo , qua acus ferreae perfecce mag- 
neticae reddantur. Sufficiat monuisfe , metho- 
dum dupllcis contactus , inventam a Cl. D u- 
h a m e 1 , modificatam ab A e p i n o , optimum 
hucusque esfe , qua minima opera magnetismiH , 
a magnete traditus, per omnem acum aequabili- 
ter distribuatur. Fortasfe melius etiam huic 
condition! infervire aliquando patebit mctho- 
dum recens detectam , qua magnetismus ope 
electricitatis acubus ferreis inditur (i). 

Acu- 

Veram de his aliisque acuum vitiis, et methodis, qui- 
bus iis fuccurramus , vid. exactisfimum opus Viri Cl. van 
Swinden, Rtcherc/ies fur les Aiguilles amantces ,, Mem* 
de Math, et de Phyf. prtfentees a FAcad. des Sciences. 
Tom. VIII. In quo opere disferitur praeterea de optima 
forma acuum , de modo fuspenfionis , ut et de optima 
methodo comparandarum (ibi 1 acuum magneticarmn perfec- 
tarum. Haec autem praecipuc pertinent ad aciuu decli- 
natoriam , vid.] Rtciieil des pieces fur les bousfoles tflncli- 
naifon par D. B e r n o u i 1 1 i , E u 1 e r et D e la 
Tour, Mem. de FAcad. des Sciences , Paris 1748. etc. 
E u 1 e r , Theor. de FInct. de r Aiguille Magn. Mem. do 
Berlin 1755, 

(i) De variis methodis, quibus nfi funtphyfici, ut ope 
laminariini magneticarum acubus ferreis magnetismum tri- 
buerent , pulcre egit B i o t , Tr. de Phyf. T. III. p. 
39 fqq. De communicatione magnetismi ope electricitatis 
five vulgaris , five galvanicae , vid. B i o t , Pr. Elcm. 
B 2 T. 


C *o ) 

Acubus ergo quam perfectisfimis inftructi $ 
-Obfcrvarunt Phyfici, declinationem ^ inelinatio 
nem et inteniitatem acus magneticae in variis 
terrae locis difFerre. 

Ut primum aganitis de inclinatlone ; haec 
obfervata est univerfe augeri , quo propius ac- 
cedas ad terrae polos, diminui , quo magis ab 
iis recedas. In hoc hemifphaerio univerfe polu.s 
auitralis acus , qui verfus borealem terrae po- 
.lum fe dirigit , deprimitur; in altero hemi- 
fphaerio polus borealis. Sum autem loca , ubi 
inclinatio acus nulla est , fitumque is hotizon- 
talem fervat. Linea quae haec loca iungit , 
vocatur Aequator telluris magneticus. 

Hanc lineam habere circiter formam circuli 
maximi, tellurem cingentis, plerique ad haud 
ita remotum tempus putaverant Phyfici , illam- 
que inclinatam esfe ad aequatorem terrae quan- 
.titate fere 12.- Et revera haec opinio congru- 
jt cum obfervationibus in mari Atlantico ^ In- 
dico et Pacifico prope Americanr, in ipfa 
America et in Africa, fac'tis.. Scilicet ex 
variis illis obfervationibus computartint (i), 
ct vera etiam directe obfervarunt y aeauato- 

res 

T. I'f. p; 117 fqq. et' cranes fere ephemcrides pliyficae 
fuperioris anni. 

(i) Compurati cnim potest huius inclinationi's qnaiititns , 

et 


res magheticum et terrestrem fe fecare ad 
longit. occ. 115. 34.'. CO? ct inclinatos ad 
fe invicem esfe circiter 12. Vemm haec for- 
ma tota mutatur ab alia pane huius nodi oc- 
cidentalis, in oceano magno Pacifico. Qui enim 
ex hemisphaerio auftrali ad hunc nodum acce- 
dit aequator magneticus, non perducitur in he-. 
mifphaerium boreale , fed postquam terrae ae- 
quatorem tetigit , denuo descendit in hemifphae- 
rio auftrali , ex quo dcmum egreditur ad long. 
009. 1 86. Integram huius curvae formam com- 
putavit ex obfervationibus M. M o r 1 e 1 3 eam- 
que fere hanc esfe invenit (2), 

In 

et pofitio nodi ubife fecant hi aequatores ex nonnullis ob- 
fervationibns locorum ubi nulla fit inclinatio. Sit enim 
(Fig. II.) AC. pars aequatoris terrestris , fint D. et E, 
puncta ubi nutla obfervatur inclinatio , erit DEC. aequa- 
toris magnetic! pars, t- ACD. erit inclinatio aequatorum 
ad fe invicem , AC. differentia lon^itndinis inter A. et C. 
Ex cognitis longitudine et latitudine punctorum D. et. , 
ductus per ilia meridinnis , nota erunt AD , EB , AB et 
L DAC. ~ L EBC~ 90, Ex qnibus facillime deri- 
vantur , ope calculi trigonometrici , AC et t- DCA. 

(1) Quotiescunque longitudinem gradibus expriminuis 9 
a meridiano Parifii initium facimus. 

(2) Scilicet cum' pauca fint loca , ubi inclinatio nulla 
est obfervata , multa vero , ubi exigua est ; quaefivic 
M o r 1 e t proportionem inter inclinationem acus magne- 
ticae et disftamiam ab aequator e magnetico : quam disr 
iiautiam vocat latitudineui magiieticam. Ex theoda quam 


C " ) , 

In long. or. 16*. fecat aequatorem terrae, 
defcendit verfus orientcm , in partem terrae 

au- 

de caufa magnetism! proponit , illam proportionem pro 
Intitudinibus magneticis hand ita magnis invenit: tg. in- 
ciin. IZ 2 tg. lat. magn. Invenerant iam B i o t et H u m- 

fin. 2 /. 
bolt, proportionem illam esfe , tg. C/'*r/) SI ~^f~^Y7f 

ubi / est inclinatio acus , / latitude magnetics loci. Haec 
formula prima fronte hand ita fimplex , uti formula M o r- 
leti, eodem cum ilia redit, quemadmodum rite obfer- 
vavit B o w d i t c h , Geometra Americanus. Scilicet 

fin.2/ 


tg.l+ tg. i ____ fm. 2 l_ _ 
^i <tg.ltg.i~~ cof. 2 / | 

Y 

** ' 

. 2 


. _ 2 fm. /cof. / ^. /cof. / 
"~" 


cdT*"/ fin> / 4- 2 fin. * / - 
/aeon a / cof. a /+ fin. a /4- 1 \ 
= fg> l \" co f. / fin. / + 2 fm. / * 7 
cof. * /+ fm. 


Quam reductionem cur non adiecerit Cl. Biot, Trait, de 
Pkyf. T. III. p. 132, cum A rag one nefcio, Anal. 
de C/tynt. et dc Phyf. Juillct 1821. p. 2/3. 

Ope huius formulae M o r 1 e t ex cognius exiguis incli- 

na- 


anftralem, donee maximam disftantiam 14* 10*. 
attigerit ad long. occ. 28. Redit turn fenfira . 
fenfimque ad aequatorem terrae usque ad 
89 long. occ. Ibi inflection: curva , fere pa- 
ralleliter accedit ad aequatorem, et, postquam 
ilium osculata est ad 120 long, occ., denuo 
defcendit, maximam alteram disftantiam auftra- 
lem 3 15' habet ad 163 long. occ. Senfira 
inde accedit ad aequatorem , quern tandem fe- 
cat ad 1 86 long. occ. five 174 long. or. Ae- 
quatorem relinquit in pane terrae boreali , pri- 
mum maximam disftantjam 9. ab aequatore ha^ 
bet ad 128. long, or. Inflectitur ibi denuo ad 
aequatorem , nee tamen in hac directione per- 
git. Postquam -enim ad 106. long. .or. mini- 
mam disftantiam borealem habuerit 7. 44', ab 
aequatore recedit , adfcendit usque ad 62. long, 
or. ubi alteram maximam disftantiam borealem 
habet 1 1. 47' , unde ad aequatorem redit , 
quern fecat ad 1 6. long, or., a quo eius cur- 
fum explorare incepimus. 

Ab utraque parte recedens ab hoc aequatore 
magnetico, fenfim fenfimque augetur Jnclina- 
tio , a parte boreali , ut iam dictum est , po- 

lus 

narionibns, contimia interpolatione computavit directioncm 
acquaioris magnetic!* Vid. B i o t , Pr. fclem. T. II. 
p. 84. 


lus ncus auftralis dcprimitur , a parte auftrali 
boreal is. Primum quidem aequabilitcr augen- 
tur inclinationes , certe in hac tcrrae parte , 
ubi fere circuli formam habct acquator magne- 
ticus ; ita ut-lineae, in quibus inclinatio fit ae- 
quails, fere parallelae fmt huic aequatori. Non 
vero Temper ita procedere differentiam inclina- 
tionis , obfervationibus patet. ' Scilicet fi prius 
obtineret , polus huius aequatoris , ex quo vis 
magnetica attrahens borealis exiret , fitus esfe 
-deberet ad long. occ. 25. et lat. bor. 76. cir- 
citer, atque in hoc loco acus magnetica verti- 
calem asfumeret pofiuonem. lam vero ibi po- 
lus telluris magneticus borealis non invenitur. 
Scilicet Phyfici Angli , qui a. 1818 fecerunt 
iexpeditionem in regiones polares arcticas , in 
dat. bor. 76. , in long. occ. 63. obfervarunt 
*acus magneticae directionem, et rcvera inclina- 
tionem obfervarunt 84 , declinationem vero , 
quam ex nostra asfumtione orientalem obferva- 
re debuisfcnt , invenerunt occidentalcm , et 
^7 adeo. Unde apparet polum magncticum 
borealem telluris revera magis occidentem ver- 
fus haberi ^ quam ex pofitione aequatoris mag- 
netici fuspicari liceret , itaque inclinationem 
aequabiliter augeri non posfe , quod etiam non 

fieri obfervationibus eonftat (i). 

Quod 

(i) Vid.de his omnibus B i o t , Pr. tlem. II. p. 85 fqq. 


C 25 ) 

Quod attinet ad declinationem acus magnetN 
cae, multae etiam factae funt de ilia obferva- 
tioncs. Nonnullis in locis acus magnetica tra- 
hitur ex meridiano terrestri verfus orientem , in 
aliis verfus occidentem. Sum loca , ubi decli- 
natio nulla est : fnnt ubi maximum attingit. Si 
loca, ubi nulla tfbfervatur declinatio , lineis 
coniungas, hae lineae primum quidem pcrpen* 
diculares funt aequatori magnetico, mox autem 
irregularem prorfus formam habent. Obferva^ 
tur eiusmodi linea hodiequo in man Atlantico , 
inter antiquum et riovum continentum , fecat 
meridianum Parifii ad lat. auft. 65. , inde ad- 
fcendit ad feptentr. et occid. ad 35*.long. occ., 
inde feptentrionem verfus tendit ad 5. lat. bor. , 
unde recta fere procedit per American! , direc- 
tlonem fervans mediam inter feptentrionalem et 
occidentalem. Altera eiusmodi linea, huic 
fere oppofita , detecta est , quae in mari Paci- 
fico oriunda , trans partem occid. Novae Hol^ 
landiae , mare Indicum , promontorium Como^ 
rin , Pcrfiam , Siberian! occidentalem et Lapo- 
niam procedit. Haec autem linea prope Ar- 
chipelagum Afiaticum ramum emittit , qui trans 
Sinam et Siberian! orientalem fe difFundit. 
Quartae denique lineae fine declinatione vestigia 
obfervavit. ill. Cook in mari Pacifico prope 
maximam . inclinationem aequatoris magnetica. 

Quae v 


Quae qtiidcm , quamvis eius curfum nondum pro 
fecuti fint navigatofes , veroiimiliter etiam ulte- 
rius progreditur; cum enim a varia parte ha- 
rum linearum varia obfervetur declinatio , nu- 
merus illarum linearum par lit necesfe est, 
quemadmodum rite obfervavic Humboldtus. 

Ab his lineis qui recedit declinationem fen- 
fim fenfimque augeri obfervat, donee maximum 
quoddam attigerit , a quo denuo fenfim immi- 
nuitur, tandemque, cum ad alteram lineam per- 
veneris, nulla fit. Lineae maximae declinatio- 
nis , intermediae fere inter lineas nullius decli- 
nationis, formam habent non minus irregularem r 
in his autem ipfis lineis declinationes univerfe 
crescunt, quo propius accedant ad alterutrum 
polum terrae. Maximam declinationem in par- 
te terrae auftrali obfervavit C o o k i u s 43. 45' 
ad long. occ. 93. 45' et lat. auilr. 60. 49'. 
In parte mundi boreali idem maximam declina- 
tionem obfervaverat 36 19'. ad long. or. 161*. 
et lat. bor. 70. 19'. Recentiores obfervatores 
Angli , prope polum cum venisfent , obfervarunt 
declinationes 90. a. 1818 et 1819 (i) , nuperri- 
me vero , ad multo maiorem etiam long, et lat. 
ultra 200*. 

Neque folum variis locis varia est declina- 
tio, 

(i) Vid. B lot, Trait. 4e Pkyf. III. p. 134 fqq. et 
Pr. &lem. II. p. 88 fqq. 


tio , vernm edam eodcm loco variis tcmporibus 
varia obfervatur. Quae ante duo faecula in 
hac Europae parte oricntalis erat dcclinario , 
fenfim imminuta, tandem nulla evafit, postea 
vero in occidentalem mutata , fingulis annis 
crescit , quemadmodum ex obfervationibus ac~ 
curatisfimis patet. Sic v. c. Parifii erat decli- 
natio orientalis a. 1580, n p . 30'; 1610, 8; 
1664, o. o' ; mutata deinceps in occidentalem 
erat iam 1670, i. 30"; 1700, 8. 12'; 1740 , 
! 5-45'; 1772, 19- 55% hodie 22*. 15'. Ea- 
dem obfervata funt phacnomena Londini , aliis- 
que locis , nnde patet lincara nullius declinatio- 
nis , quae a. 1657 per Londinum trans iret ,, a, 
1664 per Parifium , fenfim fenfimque orien- 
tem verfus proccdere , unde declinationes edam 
identidem magis occiden talcs fiunt. Motus hu- 
iub lineae non est uniformis ; quae enim Parifii 
a. 1664- 1764 quotannis fere 15' crescebat de- 
clinatio , postea tantum 9' quotannis augebatur. 
Hae obfervationes funt mediae inter alias per- 
multas de fingulorum annorum augmento y ec 
quae baud ita regulariter procedunt : unde pa- 
tet , nihil certi determinari posfe de lege , qua 
haec declinationis mutatio fiat, ncqtie quicquain 
ftatuendum esfe de eo, utrum aliquando reditu- 
ra fit linea fine declinatione ? necne. Nequeeti* 
am variationes declinationis femp.er funt pro- 

gyes* 


C *8 ) 

/ 

gresfivae. Sic v. c. Sparrendammi erat deelina* 
do occid. a. 1765, 19. 56'; 1766, 20. 26'; 
J 7r> i9- 58'; i77i, 20. 5'; 1772, 19 35'; 
1775 , 21. 14'. (i). Idem motus non obfcrvatur 
in ceteris lineis fine declinatione : certe fi mo- 
vcnncur , parum tail turn eas moved , exinde pa- 
ter, quod in infulis maris Pacifici , Nova Hoi- 
landia, aliis, nullam fere fubierit mutationera 
declinatio hisce 140 annis (2). 

Haec autem nnitatio declinationis , quae ex 
comparata cuiusvis anhi media declinatione umk 
verie hodie progreditur , ne ilngulis quidem an-- 1 
nis uniforniiter proccdit. Eodem enim anno 
mox progreditur , mox yero retrogreditur acus 
magnctica : neque in hoc .curf'u anni tempesta- 
tern obfervat ? fed iisdeni menfibus in altero an-. 

no 


Ci) Vid. van S w i n d e n , Rtcherches etc. p. 510 fqq. 
wbi multae citantur obfervationes , ex quibus patet maxi- 
me irregularem esfe yariationem declinationis. De his 
ij-itur variationibus quoque dicit B i o t : Chgngemens fi 
lizarres et irregiiliers , qtfil a 6t6 jmqtf& prefent imposfi- 
Ik 9 tfy trouver aucune lot. Trait, d. Phyf.lll. p. 141. 

(2) Vid. B i o t , Pr. "Elem. p. 88 fqq. et G e h 1 e r , 
Pfyf. tforterb. voce abweichung dcr MagnetnadeL Cae- 
icrum maxima irregular itas in variatione declinationis op- 
time confpicun fit ex tabula variationum , 40 fere locis 
obfervntarum vnriis annis , quam exhibuit van ' S w i n 
<l -e a , /. /. p. 552 fqq. 


no progreditur * in alter o retrogredititr : ita ta- 
men ut maximae variationes aestate obfervemur. 
Differentia faepe magna obfervatur inter niedias 
declinationes menflum fibi proximarum , all- 
quando 33% quemadmodum inter menfem Scp- 
tembn en Octobr. 1774; Nonnunquam inter 
cluos dies obfervatur differentia 30% ut v. c. 
Londini inter 16 et 17 August. 1771 vel 34% 
et ibidem inter 4 et 5 April. 1759 (i)* 

Quin imo fingulis diebus mo turn quemdani 
progresfivum et retrogresfivum obfervamus in 
acu magnetico. In genere enim ante meridiem 
verfus occidentem fe movet aeus, post meri- 
diem redit ad orientem r neque per faltus, fed 
pedetentim procedit. Maximam decliuationem 
quovis die habes acus inter meridiem et horam 
4 am pomeridianam* Sunt loca , ubi variatio 
haec diurna infignis est , 25' adeo ; funt loca , 
ubi nunqnam haec obfervattir; funt denique 
ubi alio tempore nihil variationis obfervatur, 
alio aliqua, alio nonnunqnam contraria (2). 

Va- 

f i) Vid. van S w i n ct e n , /. /. p. 40^ ct 50^. 

(2) Pulcerrime de his variationibus diurnis et annuis 
disferuit v.a n S w i n d e n * /. /. P. II, ubi ex collectis 
millenis obfervationibus , nifi leges determinate voluerit, 
quibus hae flarent variationes, certe magis colligere et ad 
quandam unitatem redigere ftuduit diverfa hnius variatio- 
nis phaenomena'. Nos tantnm eius conclufiones maxime 

imi- 


Variatio haec diurna aestate quoque maior esc, 
quam hieme. Sic v. c. Parilii maximae varia- 
tiones diurnac aestate obfervantur 13' ad 16', 
minimae hieme 8' ad 10', (i), 

Praeter hanc progresfionem declinationis , 
eiusque variationes annuas ct diurnas , nonnun- 
quam etiam fubitas variationes experitur decli- 
natio. Sed fi in prioribus aliqua adhuc regula 
esfct confpicua, in posterioribus nullam obfer- 
vamus (2). 

Inclinationem acus non minus mutationi fub- 
esfe , quam declinationem , ex variis obferva- 
tionibus apparet. Sic v. c. Sparendammi erat 
inclinatio priore parte a. 1772, 69. 16', poste- 
riore 69. 26; priore parte a. 1773, 69. 54% 
posteriore 70*. 24' et in fine anni iam 71. (3}. 
Londini erat a. 1775, 72. 30' eta. 1805, 70. 21'. 

Ad 

imiverfales In I. tradidimus , cum phaenomena nobis non 
fint ex remotisfimis fontibus haurienda , fed tantum de- 
fcribenda. Qui igitur prolixius hac de re aliquid legere 
cupiat , hoc ipfum adeat opus. Vid. etiam idem auctor 
in opere Mem. fur Anal. de FElectr. et du Magn* T. 
III. p. 4 fqq. 

(i) Vid. Biot, Trait, fa P'tyf. III. p. 141. 

(s) Ilarmn variationum irregularium innumeras tradidic 
obiervadones van Swinden, Mtmoircs etc. T. III. 
70-80. 

(3) Van Swinden, RtcJi. etc. p. 509. 


C 3' ) 

Ac! promontorium Bonae Spei annis 1751-1792, 
5. aucta erat inclinatio (i). Experimenta ve- 
ro nondum fatis magno numero funt inftituta, 
ex quibus pateat , utrum augmentum vel iactura, 
inclinationis aequabili pasfu procedac , necne. 
Veri autem fimile esc, illam variationem incli* 
nationis non magis quam variationem declinatio- 
nis esfe regularem. 

Inclinationem quoque habere variationes fuas 
annuas et diurnas, ftatuit Cl. Hanfteen, 
Profesfor Christianiae , illasque fe obfcrvasfe 
perhibet (2). Secundum has obfervationes in- 
clinatio aestiva 15' inclinationem hyemalem, 
antemeridiana 4' auc 5' postmeridianam fuperat. 
Doctus autem Phyficus, five Arago (3), five 
quisquis fit, has inclinationis varietates adoptare 
nondum velle videtur , priusquam novum fubie- 
rint examen. Eo inductus est, quod Cl. Gil- 
pin', exactisfimus obfervator Londinenfis , ma- 
ximam variationem inclinationis invcnit a. 1787 
esfe 5'. Quanda autem tcnemus ? quae de de- 

cli- 

0) Vid. Biot, Pr. f. II. p. 89. 

(2) Doleo vehem-enter , mihi non adesfe opns ilhid , 
quo obfervationes fur.s commimicavit C). Hanfteen., 
Eius conclufiones tantum cognoscere licuit ex Annal. 
Chym. ec Phyf. Parif. Inlii 1821. ubi ilhid opus reccu*' 
ictur, nc memoratne dub it at ion es proferuntur. 

(3) liic certe cst redactor carum mmalitirn. 


clinatione vidimus , aliis in locis huius variatio- 
nem magnam obfervari , aliis nullam , utraeque 
obfervationes inclinationis cur fimul verae esfe 
non posfint, haud perfpicio. 

Venimus tandem ad Intenfitatem magnetism! 
terrestris. liaec fenfim fenfimque imminui vi- 
detur , quo magis recedas a polls. Quemadmo- 
dum vis gravitatis terrestris menfuratur numero 
oscillationum , quas determinato tempore facit 
pendulum, 4ic vim magncticam , quae in acum 
agit , menfurare folent Phyfici numero oscilla- 
tionum, quas determinato tempore perficit actis 
rhagnetica, quae e meridiano magnetico mota, 
in ilium redire conatur; de hac autem me- 
thodo determinandi intenfitatem postea videbi- 
mus. H u m b o 1 d t ergo invenit acum , quae 
tempore 10' Parifii fecerat 245 oscillationes , 
codem tempore Peruvii non nifi 211 facere os- 
cillationes, quemadniodunl tradit Biot ("i). 
Confiteri tamen debeo, me nondum auderc 
cum Cl. Biot inde ducere diminutionem inten- 
fitatis magnetismi terrestris, quo magis a polls 
recedas : pendet enim numerus oscillationum non 
tantum ab intenfitate magnetismi terrestris , fed 
et ab intenfitate acus ; et quidni ipfa acus vim 
aliquam magneticam amittere potuit calore , illis 

re- 

(O Vid../>r. EL IL p, 91* 


C 33 ) 

regionibus maiore , cnm fciamus csfc tan- 
tarn caloris vim in acum magncticam ? (i)* 
Dicit .quidem B i o t , nulhim viiir amifisfe acum 
calorc , idquc probare vult ex eo , quod post 
3 annorum morain. ad regi ones polo' prop lores 
translata acus , plures denuo oscillationes fece- 
ric. Verum cum ex experimentis Cl. Can* 
ton (2) pateat , quam calore amifcrit vim 
acus magnetica , illam frigore reltitui ^ nihil 
inde hire concludi posfe nobis videtur. Si 
quid certi hac de re pronuntiare velinius , prir 
mum determinandus erit efFectus caloris in 
acum , et cum denfitas atmosphaerae etiam pro- 
hibeat acus motum ^ ex obfervationibus therm o 
metricis et barometricis , correctiones erunt 
applicandae , tit ex numero oscillationum et 
abfoluta intenfitate acus determinare posfimus 
abfolutam vim magneticam telluris. Quibus 
factis videbimus , iitrum experimenta correcta 
ad easdem nos ducant concluflones. 

Quemadniodum declinationem et inclinatio- 
nem , fie etiam intenfitatem acus magneticae 
variationibus annuis et diurnis expofitam obfer- 
vasfe fe dicit Cl. Han f teen; qui ex variis 9 
quas tradidit , obfervationibus hanc ducit con- 

clu- 

(i) et (2) Vid. G e li 1 e t , Pfyf. fPorterh P. I. p. 31, 
voce dbweichung der Magnetnadcl. 

C 


I 


C 34 ) 

clufionem: mininiam (Ingulfs diebus intenfita- 
tern obfervari horis 10-11. antemer. , maxi- 
mam horis 4-5. pomerid. : intenfitatem medi- 
am aestivam fuperare intenfitatem mediam hye- 
malem: variationes intenfitatis mediae inter 
proximas menfes , minimas esfe tempore folfti- 
tiorum, maximas tempore aeqiiinoctiorum. Ye- 
rum de utrisque ec obfervationibus et conclu- 
ilonibus adhuc dubitatur. (i). 

(i) Vid. AnnaL de Chyw. et de Pkyf. Juill, 1821* p. 
326 fqq. 


( 35 ) 
C A P U T SECUNDUM. 

EXPLICAT1O. 


JL haenomena igitur acus magneticae hacc 
func: attractio^ repulfio , directio determi- 
Tiata , declinatio , incllnatio , intenfttas. 

Quando in memoriam revocamus , quae de 
attractione et repulfione univerfe diximus , ni- 
hil fcilicet determinari adhuc potuisfe de ipfa 
natura auc agendi ratione caufae ignotae phae- 
nomenorum magneticorum , (hypothefin enim 
duorum fluidorum non illam esfe , quae phae- 
nomena explicet, fed tantum quae una notione 
eorum caufam comprehendat,) continue intelli- 
gemus 7 nihil hie quoque determinari posfe de 
natura aut agendi ratione magnetism! terrestris, 
omnemque explicationem phaenomenorum acus 
magneticae coniistere in comparanda actione 
terrae cum actione- magnetis in acum , et in 
explorandis iis fignis, quae nobis praebeant 
phaenomena acus magueticae , ex quibus ali- 
quid verofimile ducamus de origine , directione , 
C 2 et 


ct variis modificationibus vis magncticae ter* 
rcstris. 

Qiium autem recentisfimis temporibus cele- 
berrimi Phyfici ex cxperimcntis , cuivis phyfi- 
ces ftudiofo cognieis , iure fibi vifi lint con- 
cludere ad identitatem magnetismi et electric!" 
tatis , ilium fcilicet tantum peculiarem huius 
esfe modificationem $ illi quoq(ue phaeilomena 
acus imagneticae ex caufa quadam electrica ex- 
plicent , necesfe -cst. Quod etiam facere conati 
flint et huctisqtie fecerunt. Quamprimum igi- 
tur , experientia duce , apodictice probaverint 
identitatem hanc rcvera locum obtinere , expli- 
-cationes ex vi peculiari magnetica deftimtas , 
falfas , experientiaeque contrarias esfe patebit. 

Cum autem inter praeftantisfimos Phyficos de 
ipforum ',- quae adducunt huius fententiae apo- 
logetae , argumentorum vi probante adhuc lis 
lit ; non is ego firm ? qui iudicium inter tantos 
viros ferani- Ex utrorumque igitur theoria 
quae ad explicationcm phaenomenorum acus 
inagneticac afferri posfint, ex experientia colli- 
gere conaborv- Et primuin qtiidem videbimus , 
quid itatnendtrnl fit , ii peculiarem agnoscrtmus 
vim magneticam ; turn vero quaenam ex iden- 
titate electricitatis ct magnetism! fequantur, e 
quibus phaenomenu acus ^ magneticae posfmt ac 
ilebe.ant explicarL 


( 37 ) 

Explicatio ex fluido magnetico terrestri. 

Cum in hac tradenda explicatione , experien- 
tiam ducem fequi debeamus , non opus erit ac- 
curate defcribere hypothefm Halleii de caufa 
phaenomenorum acus magneticae. In transitu 
tamen dictum fit Halleium phaenomena ilia 
duxisfe ex fluido telluris magnetico, quod fuos 
haberet polos. Cum autem duos polos eosque 
immobiles non fufficere putaret ad expllcanda 
omnia phaenomena declinationis et inclinationis 
magneticae , atque imprimis variationum quas 
hae fubeunt , qtiatuor asfumfit polos , in quibus 
actio magnetica telluris imprimis cerneretur, 
duds auftrales , duos vero. boreales, variae poii- 
tionis variaeque intenfitatis. Ex compoiita di- 
rectione duorum polorum borealium , declina- 
tionis et inclinationis varietatem pro variis lo- 
cis borealibus derivavit. Quo vero melius ex- 
plicaret variationem continuam declinationis ec 
inclinationis in fingulis locis , duos tantum po- 
los , alterum auilraleni , alterum borealem , im- 
mobiles esfe ftatuit 7 duos vero reliquos move- 
ri. Scilicet fphaeram terrae fibi effinxit con- 
cavam , aliamque fphaeram minorem includere > 
cavitatem inter utramque fluido quodam reple- 
tam putavit. Exterior annulus fphaericus ter- 
rae continere ipfi vifus est polos illos- duo> 

im- 


C 38 ) 

immobiles , ceteros vero duos fphaerac interio- 
ri infitos fimul cum ilia moveri ftatuit. Mo- 
tum hunc esfe motum revolutionis circa axem , 
quae vero non eandem cum fphaerici annuli 
cxtcrioris axi haberet directionem , cum alio- 
quin in eodem parallelo uniformiter crescere 
aut decrescere debcrent declinationes : interio- 
rem autem fphaeram paulo lentius circa axin 
moveri quam exteriorem , et refpectu annuli 
tjxterioris , femel revolvi annis 700 (i). 

Non diffitendum quidem est > miram hac hy- 
pothefi apparere ingenii fagacitatem viri, qui 
tot diverfas obfervationes ad confequentias legi- 
timas ex 4 polorum attractione, horumque mo- 
tu reduxit. Verum neque experientia hanc hy- 
pothefin confirmari, neque earn veroflmilem 
rcddi ullo indicio , quisque facile videt. Ne- 
que etiam 4 polos requiri ad explicanda cunc- 
ta acus phaenomena > ostendit E u 1 e r J r . (2). 

Cl. Mayer, cum videret legem illam , fe- 
cundum quam tg. incl. rzz 2 tang* lat. magn. , 
congruere cum experimentis prope aequatorem 
magneticum inftitutis, illamque derivari posfe 
ex hypothefi , qua ftatuitur , prope centrum 

tel- 

(0 Vid. G e h 1 e r , Ph. Wurterb. voce Abweichung. 
(2) Rech.' fur la Dec/, de fsftg. Aim. Mem. defAcad. 
fat Scienc. de Berlin. 1757. p, 175. 


C 39 ) 

rclluris esfe magnetem , cuius poli refpectu tel- 
luris fint infinite propinqui fibi invicem; revera 
flatuit adesfe magnetem eiusmodi in terra, 120 
milliaribus German icis remotam a centre tellu- 
ris verfus illam telluris partem, ubi mare Pa^ 
gificum habetur. Pofitionem huius magnetis ita 
definit. Linea recta per centrum magnetis hu- 
ius et centrum telluris ducta, fecat terrae fu- 
perficiem ad long. 20 i p . (computatam a merir 
diano infulae Ferro) et ad 17. lat. bor. Axis 
huius magnetis perpendicularis est huic lineae 
ad centrum terrae ductae. Planum , in quo iacet 
hie axis , ab oriente meridian! huius lineae rec- 
tae ad centrum telluris iacet et cum illo angu* 
lum facit u*. 30', Duos habet polos hie 
magnes 9 borcalem verfus feptentrionem , auftra* 
lem verfus meridiem. Neque ftabilis est haec 
pofitio , verum ita movetur hie magnes , ut 
quotannis 0,00 1. partibus radii terrestris , a 
centro telluris amovcatur. Punctum ergo , in 
quo linea recta centra telluris et magnetis con- 
iungens 5 fuperficiem telluris fecat , quotannis 
mutatur, eius longitudo 8'. et latitude 14'. 
quotannis decrescit. Augetur vero angulus , 
modo laudatus if .30% quotannis 8' 15". Vim, 
quam exferit hie magnes, agere ilatuit in ratio- 
ne inverfa quadratorum disflantiae. 

Ex hac hypothefi quas. computat inclinatio- 

nes 


( 40 ) 

ncs et dcclinationes pro variis locis , mirifice 
iliac cum obfcrvationibus congruunt , ex quo 
verofimile fit, hanc hypothefin fimplicisfimam 
plus esfe quam mcram hypothefin , et revera 
aliquid de magiietismi terrestris origine et di- 
rectione definire. Per fe pater, nihil differre, 
utrtim centrum hoc magneticum fpectes tanquam 
verum magnetem , qui vim fuam exferat in acus, 
an vero tanquam punctum , e quo vires magne- 
ticae coniunctae totius telhiris agant , qucmad- 
admodum e polis laminarum magneticarum 
emanet vis totius laminae. 

Hac hypothefi igitur explicatur, cur incli- 
nationes in aequatore magnetico nullae obfer- 
ventur, cum polus borealis et auflralis centri 
htiius magnetic! aequalcm vim attrahentem ex- 
ferunt in polum auftralem et borealem acus. 
Hinc confpicuum fit , cur a parte aequatoris 
Jboreali polus centri borealis maiorem vim exfe- 
rat quam auflralis, polumque adeo auftralem 
acus deprimat ; cur eo maior fiat inclinatio , 
quo magis ab aequatore recedas , tandemque 
verticalem asfumat pofitionem acus , ubi fis in 
axi magnetis huius terrestris. Hinc intelligi- 
tur , cur obliqua huius magnetis pofitio decli- 
nationem variam acui tribuat variis in locis. 
Hinc motus huius centri fingulorunr locorum 
declinationem magneticam mutat, Hinc certum 

fie- 


fieret , intenfitates magnetismi decrescere , rcr- 
fus aequatorein , ubi remotior erit acus a cen- 
tro telluris , quam apud polos. 

Unicum autcm hoc centrum tnagneticum non 
fufficit ad explicanda phacnomena omnia incli- 
nationis et declinationis. Turn enim aequator 
magneticus deberet revcra circuli formam habc- 
re , turn ab utraque huius aequatoris partc lio- 
mogenae esfe deberent variationes. Quocl noa 
ita fit. Si enim curfum aequatoris magnetic! 
perfequamur ; quantum eius forma in mari Pa- 
cifico differt a circular! ! Verum hac ipfa diffe- 
rentia inducimur , ut crcdamus in vicinia maxi- 
mae eius inflexionis aliud quoddam centrum 
magnetictim adesfe, minori quidem vi , quam 
centrum primarium , fatis tamen validum , uc 
per omne fere hemisphaerium illud vim fuam 
ostendat perturbatricem. Centri huius poiltio 
et vis accuratis experimentis definiendae erunt, 
ut ex eo computari etiam illis locis posfint: 
phaenomena acus magneticae. Semel admisfa 
eiusmodi centro , in aliis etiam locis centra 
aliqua fecundaria disponere poterimus , ubi il- 
lorum praefentiam requirere videtur declinatio- 
nis et inclinationis irregularitas ; quae centra 
varia vi magnetica lint praedita. Haec centra 
pro maiori intenfitate et minori disltantia, ma- 
iorem habebunt vim in acum magneticam. Vi- 
res 


( 45 ) 

res horum centrorum cdtiiunctim in acum agen* 
tes eius directionem determinabunt (i). 

EC rcvcra caufas locales magnam vim habere 
ad modificandam acus directionem , patcc inter 
alia ex varietatibus quas fubeunt declinatio et 
inclinatio atque intenfitas acus , quando ea in vi- 
cinia iugi montium ponitpr, Caufae illae locales 
co maiorem habebunt vim in acus declinatio- 
nenn , quo propius accedas ad polos. Ibi enim 
cum inclinatio acus tanta fit, vis directrix ho- 
rizontalis (elluris minor est, quam in locis ubi 
inclinatio minor est, proprioribus aequato- 
ri v Scilicet li univerfa vis, quam in acum 
exferit magnetismus, et quae in directione acus 
inclinatoriae agit, fit //", Fig. III. illam de- 
componere posfumus in vim verticalem //, quae, 
per fuspenfionem acus declinatoriae deflructa, 
nullum amplius effectum habet, et in vim ho- 
rizontalem H" ^ quae fola in directionem acus 
agit. Erit igitur pro inclinatione /, //" = H 
cof. /. Quo maior fiat ang. i , eo minor eric 
H". Quo minor autem lit H" , five vis prin- 
ceps telluris, quae acus magneticas dirigit, eo 
maiorem perturbationem producere poterunt 
caufae locales in directionem acus. Quod etiam 

ex- 

(i) Waec est fententia CI. Mayer, qncmadmodym 
inodiiica^a c a Cl. B i o t , Pr. /. II. 


C 43 ) 

experientia confirmatur. Maximae enim decli- 
nationum varictates inter loca, imo propinqua, 
obfervatae funt prope polos , ubi inclinatio tan- 
ta est. Si veneris in loca ubi inclinatio esc 
90. erit cof, i := o , wide etiam vis directrix 
H" erit nulla et unice directio acus a caufis. 
localibus pendebit. 

Non opus est , ut Ibituamus , caufas illas lo- 
cales Temper aequali vi agere, neque etiam 
hoc verofimile esfe docet experientia de mag- 
nete. Quemadmodum enim magnes, aucto ca- 
lorico minorem vim exferit, demto fuperfluo 
colorico priorem vim recuperat: quemadmo- 
dum magnes alius protractu temporis nonnun- 
quam vim fuam amittit , alius vicinia ferri alia- 
ve de caufa post aliquod tempus fortior eva- 
dit; quemadmodum denique infinitae fere funt 
res , quae in magnetis. vi mtitationem quamdam 
maiorem minoremve efficere posfunc; quidni 
ftatuamus etiam intenfitatis mutationibus fubes- 
fe caufas illas magneticas locales, live calore 
folis , five quacunque re in illas agente ? Cur 
mutationis expertem dicemus ipfam illam prin- 
cipem magnetismi terrestris caufam? Ex his 
ergo mutationibus , prout magis minusve aequa- 
bilitcr eveniant , ceu tot variis phaenomenorum 
magncticorum caufis ? derivari posfe nobis vi- 

den- 


[ 


i 44 ) 

dcntur incretoientum vcl decrementum declina* 
Uonis et inclinationis magneticae. 

Quaenam fit in tellure fubftantia , ex qua vis 
haec magnetica quafi emaneti certo detcrmina- 
ri non potesc , nee ftatui , utrum ex ferro 
inagnetico fit oriunda , an vero ex alia quacun- 
que materia. Materiam hanc metallicam esfe 
iure flatui videtur. Si enim loca confideres 
ubi caufae locales inaximam vim ostendant , 
plerumque invenies region em .montibus refer- 
tam , quos ex mineris metallicis confistere vul- 
garis fere fententia, Prae ceteris vim perturba- 
tricem ostendunt montes ignivomi , quorum 
producta , quae intimam compofmonem decent , 
funt corpora metallica , quae haud raro vim 
niagneticam ostendunt. Maxima etiam ilia de- 
viatio aequatoris magnetici , quae in mari Pad- 
v fico obfervatur , fit in vicinia Archipelagorum , 
qui ex infulis-Amicitiae et Societatis comtant, 
quas nihil aliud esfe fcimus , nifi fummos api- 
ces montium , quorum fundamenta iaceant in 
altisfimo mari. Subftantiam quoque telluris 
univerfe metallicam esfe , patet ex magna eius 
dcnfitate (0. Quidni igitur hanc fubflantiam 

me- 

CO Denfitatem illam cognoscere posfumus ex vi at- 
tractionis ? quae cum agat in rations denfitatis et rarione 

in- 


; C 45 ) 

metallicam dicamus magneticam, ut analogia 
fit inter actionem tclluris et magnetis ? 

Qnomodb aiitem phyfici illustres M a y e r u s 
et B i o t eo pervenerint , ut vires coniunctas 
magneticas in centre fere telluris confpicXias 
esfe, omnesque vires et boreales et auftrales in 
idem fere punctum convenire ftatuant , equidem 
me .11011 videre lubenter confiteor. Non autem 
experientia eo inductos illos dicerem , cum 
quae in fubftantiis magneticis exflant vires, fe 
coniungere foleant inearumextremitatibus, non 
vero in centro* lam vero eodem mcdo ob- 
fervationibus fufficit hypothefis , omnem vim 
magneticam telluris quaii accumulari in duo 
puricta oppdfita ^ prope polos terrae , aliqua ab 
eius fuperficie disflantia: Eodem emm modo 
augmentum inclinationis , minor vis directrix 
verfus polos , et.vice verfa decrementum incli- 
nationis , maior vis directrix verfus aequatorem 
liiagneticum ^ caetera phaenomena magnctica ex- 
plicabiintur , et experientia magis doceri hoc 
yidemur. Praeferrem ergo hanc hypothefm ad 

ex- 

I 

inverfa qnadratorum disilantiae , ex comparatis actionibus 
foils , terrae , aliarumque planetarum in fe invicem , cogni- 
tis disftantiis , cognosciraus denfitatem telluris valde mag- 
iiam , quae maior etiam fie existhhatione , fi immenfam 
quantitatem aquae confidercs , quae t-crrara undique cingic. 


explicanda univerfa phaenomena magnetica , 
dum quae iam diximus de caufis localibus per- 
turbantibus , etiam hac hypothefi vim fuam re- 
tincant. 

Quod attinet ad explicandas variationes an- 
liuas et diurnas declinationis , et , lit nonnulli 
dicunt, inclinatibnis atque intcnfitatis magncti- 
cac ; ob ipfam regularitatem harum variatio- 
num regularem caufam habere vidcntur. Quae 
variationes cum eosdcm habeanc periodos atque 
motus terrae circa axin et circa folem, certam 
quoquecum hoc proportionem habere videntur. 
Scilicet diverfus habitus folis ad tellurem , in- 
terdiu et nocttt , aestate et hieme , diverfos 
lios efFectus producere videtur. Verum quo- 
modo? Biot opinatur (i) folem , lunam alia- 
que corpora coelestia, eadem vi magnetica es- 
fe praedita, -quamquam, ob magnam disflanti- 
am, refpectu telluris exigua , eamque exferere 
an acus magneticas. Hinc ducit variationes il- 
las fequi motum apparentem folis , maiores il- 
las esfe aestate, cum radios fere perpendiculari- 
ter ad nos mittat, quam hieme t cum oblique 
agit. Hinc ducit variationes illas maiores mi- 
noresve esfe, prouti fol et lima in eadem vel 

va- 

(i) Vid. Pr. E/. H. p. 98. t* Trait, de Phyf. III. p. 


C 4- ) 

varia directions ftgunt. Hinc quoquc de ceto- 
ris concludit* Et rcvera in aerolithis habcr 
aliquid , quo haec hypothefis nitatur , et < fere 
expefiemia doceri videatur. Hac enim v .origi- 
nis cosmici , cum probabiliter ex luna vel fote 
ad nos proiiciunturj ostendunt nobis in .illis 
corporibus quoque adesfe fiibftantias , quae vim 
magneticam asfumere posfint : conflant cnirn 
imprimis ferro et hictolo* Parum autem hoc 
probare ^ ipfe vidit CL B i o t ; nam hoc, quod 
anno 1816 fententiae fuac attulerat praefidiiim -, 
a. 1821 dimifin Hoc ailtem dimisfo, nort vi- 
deo quid ampliiis fuperflt , quo haec fcntentiti 
experientia reddatur probabilis* Praeterea ii 
haec actio folis revera locum haberet, vim 
proderet in his regionibti^ maiorem aut borea- 
lem aut auftralem. Si auftralem , repellere dc - 
beret polimi acu^ auftralem, quern attrahere 
videtur^ cunt inclinatio post meridiem, quando 
fol fere in meridiano magnetico est pofmis, fit 
minor quam ante meridiem. Si borealem , at- 
trahere deberet polum acits auftralem , quetn 
repellere videtur, cuni declinatio his locis oc- 
cidentalis crescat 5 quando fol in regione cocli 
oriental! apparet , decrescat , quando fol mcri- 
dianum magneticum transivit et in occidcutc 
habetur. Quocirca cum haec hypothefis expe- 
rientiae adeo contraria videatur, malim cum 

Can* 


( 48 ) 

Cantonc (i) variationes quidem has foli tri- 
bucre , verum calori foils in magnetismum tcr- 
restrcm ct acus agenti. Scilicet postquam is 
experimcntis probavit aucto calore magnctis , 
eius vim diminui , quae reftituatur denuo dem- 
to hoc calore , inde ducit can fas magneticas ab 
oriental! ab hac regione pane ante meridiem 
folis actioni expofitas , intenficace diminui , post 
meridiem caufas occidentals ? unde maior vis 
occidentalis confpiciatur ante meridiem , orien- 
tulis post meridiem. E.t revera acus , quae an- 
te meridiem fenfim fenfimque occidentcm ver- 
fus procedunt , pariter post horam 2. aut 3. 
pomeridianam redeunt verfus orientcm. Varia- 
tiones hae erunt ergo quoque eo maiores , quo 
>naior fit calor folis ; quod ita fieri apparet , 
cum variationes aestivae multo fuperent. hiema- 
les. Intelligi hinc- quoque potest variatio di- 
lirna inclinationis acus ; eo enim maior fit nc- 
cesfe est , quo maior fit intenfitas magnetismi 
ccrrcstris : minima quoque obfervatur inclinatio 
:hora fere 3. pomer. , qua ipfa maximum caloris 
'quovis die obfervatur. Quomodo an tern cum 
hac theoria , quae ceteroquin experientia pro- 
bara phaenomenis explicandis fufficit , concili- 
andae fint , fi confirmentur obfervationes de in- 

cli- 
(i) Vid. c In I e r, Phyf. JVorterb. voce dbweichmg. 


C 49 ) 

clinatione acstiva maiori , quam hiemali , de ma- 
ximo intenfitatis mediae aestate obfervato, non- 
dum me hoc videre , lubenter confiteor. 

Variationes fubitae , quas experiuntur declina- 
tioet inclinatio acus magneticae, fi ab uno loco 
ad alterum ducatur , etiam maxime vicinum , 
caulis localibus validisfimis func tribuendae , 
quales funt praefentia rupium , montium , impri- 
mis ignivqmorum , minerarum , imprimis ferrea- 
rum. Quod in eodem loco fubito faepius mu* 
tetur directio , tribucndum hoc est variis caulis. 
Multae eiusmodi variationes locum habent , ubi 
iimul obfervatur Aurora Borealis , quae mag* 
nam vim exercet in acus , ica ut aliquando ea- 
rum axin magneticatn pofltione mutet. Subi- 
tarn quoque variationem producere posfunt ter- 
rae motus 7 tempestates , tonitrua ^ meteora ig- 
nea , alia. Quomodo autcm haec in acus agant 
nondum definiri potest (i)< . 

Ccterum Temper aliquam modificationem in 
variationibus ceteroquin regularibus prodticunt 
calor, pondus et humiditas aeris. Horum au- 
tem cum leges agendi nondum fint determina- 
tae , effectus etiam definiri non posfunt. Op- 
tandum foret , ut obfervationibus inagneticis 

fem- 

(i) Vid. van Swine! en, Rech. etc. p. 526 fqq. 

n 


C So > 

Temper deinceps adiicerentur obfervationes ba* 
rometricae, thermometricae et hygromecricae. 

Explkatio ex t dent It ate magnetismi et 
electricitatis. 

Haec autem , quam hucusque dedimus , expli- 
catio , non valere potest , fi conitat experientia , 
magnetismum nihil aliud esfe nifi modificatio- 
tiem quandam electricitatis. lam vero hoc pro- 
bare conatus est Cl. Ampere, eiusque ex- 
perimenta ubivis repetita funt et aucta a cele- 
berrimis Phyficis. Non quidem hie agemus de 
ratione qua haec experimenta inftituantur , ne- 
<jue minutisfima quaeque ex illis trademus : fa- 
tis enim fuperque noscit ilia , quicunque vel 
mediocriter tantum in Phyfica verfatus est; ve- 
rum fummam eorum in memonam revocabi- 
mus., et videbimus, quid ex illis fequatur, ex 
quo posfimus derivare acus magneticae phae- 
nomena. 

Et primum quidem, (i ope apparatus galva^ 
nici conftituitur flumen elec.tricum (0, per 

duos 


(i) Vocamus hanc vim, quae ab altera ad alteram con- 
ductoris partem transit, flumen electricum , nonqiiidem, 
ut aliquid de ignota huius vis natura prommtiemus , ve- 
rum taiitummodo t ut fiicilius femperque fub eadern forma 

no- 


C 5' ) 

duos conductores cransiens , quorum alter fit 
mobilis, nee procul ab altero paralleliter fere 
disftet, videbis conductores hos fe invicem at- 
trahere , fi eadem , repellere , (i diverfa direc- 
tione fe moveant flumina electrica. 

Secundo loco, fi conductor mobilis ita dis- 
ponitur , ut tantura moved posfit circa axin ,, 
quae perpendicularis lit ad directionem alterius 
conductoris , videbis conductorem mobilem 
exacte, post aliquot oscillationes , quiescere pa- 
ralleliter alteri conductor!. 

Tertio loco , fi conductor mobilis fibi de- 
mittitur, ita ut libere moved poslit circa cen- 
trum gravitatis in piano horizontal! , nee alte- 
rius conductoris actioni exponitur, certain di- 
rectionem asfumet, illamque quae exacte fit 
perpendicularis meridiano magnetico loci^ ubi 
experimenta inftituantur , eodem modo ac fi in 
terra adesfet flumen electricum ex oriente m 
occidentem tendens , perpendiculariter meridia* 
no magnetico. 

Quarto loco , fi libere moved potest conduc- 
tor formae rectangularis , circa axin horizonta- 
lem , meridiano magnetico perpendicularem , 
planum conductoris rectangulare exacte fe fis- 

tec 

nobis hnnc vim effingamus. Volumus hoc verbo exprime- 
re id quod Ampere vocat courant 
D 2 


C 5* ) 

tct perpendiculare acui magneticae inclinaco- 
riae. 

Cum irt duobiis posterioribus experimeritis 
euridem effectum praebeat tellus , dirigendi et 
attrahendi npnnullas conductoris partes , qucm 
in duobus prioribus praebet alter conductor 
electricus ; ex analogia concludere posfumus ,' 
dari revera in terra fliimeil electricum, ab ori- 
ente verfus occidentem agens^ quod dirigit di- 
rectionem et pofitionem conductoris ^electrici , 
libere moti. 

Haec phaenomeh^ tani arete cum phaenome- 
nis magneticis cohaerent, cum tantum directio- 
ne differant conftapti L 90, ut iam fuspicia- 
mus, unicam utrorumque caufam. Certiores 
hac de re fimus hoc expefime'nto. 

Si acus magiietica ita ponitur fupra conditc- 
torem magneticum , ut horizontaliter moved 
posfit , et actioni magneticae tefrestri fubtrahi- 
tur (i), videbis acum asfiimere directionem , 
quae exacte fit perpendicularis directioni con- 
ductoris : eodem modo ac fi acus nihil aliud 
esfet, nifl conductor, cuius flumen electricum 
transverfam haberct directionem. Inde due it 

Cl. 

(i) Quocj fit vicinia magnet!*, qui agit dircctione op- 
pofita telluris , et ilia est distantia , ut eadera intenfitate 
agat , ac ipfa tellus , in acum. 


C 53 ) 

Cl. Ampere, acum magneticam fua phaeno- 
mena debere fluminibus electricis, quae con- 
tinue circum acum volvantur, eodem fenfu, 
quo fol circa terram movetur , inque planis 
axi magnetico perpendicularibus. Quorum flu- 
minum directio cum parallelam fe fistere velic 
direction! fluminum electricorum telluris , acus 
pofica erit in meridiano magnetico. 

Pulcro experimento hanc fuam theoriam con- 
firmat. Revolvit filum cupreum , forma fpira- 
li, circum tubnm yitreum, in quo redeunt 
utraeque fill extremitates. Per hoc filum cu- 
preum fi transmittit electricitatem galvanicam , 
ciindem fere ilia fumit curfum reyplventem 
circum tubum vitreum , atque ilium, quern in 
magnete adesfe ponit. Et revera conductor ille , 
forma fpirali , eadem ostendet phaeuomena ? 
quae in acu magnetico pbfervamus. 

Cum ergo ex unica vi explicari posfint phae- 
nomena et conductoris et acus magneticae , 
nulla amplius ratio est , cur varias esfe ftatua- 
mus vires , ex quibus fingula haec phaenomena 
oriantur, cur magnetismo identitatem cum elec- 
tricitate negemus. . lam vero fi hoc fumimus > 
magnetismum oriri ex fluminibus electricis in 
terrac fuperficie fe moventibus ab oriente ad 
occidcntem , prima nobis flatim occurrit quaes- 
4 tio: 


( 54 ) 

no: uncle haec flumina? deinde: quomodo ex 
Ws fingula phaenomena magnetica explices ? 

Univerfa cum fmt phaenomena magnetica et 
in cmni telluris parte confpicua , univerfa eti- 
am nobis agnoscenda erit caufa. Atque hanc 
iiobis offert experientia. Cum haec enim nos 
doceat in quacunque actione Chymica evolvi 
electricitatem , ac nullitis fere fubflantiae actio- 
nem esfe vehementiorem actione caloric! , iam 
continuo nobis ob men tern venit pitimarius ille 
caloris fons , Sol. Hie igitur, quotidie terram 
circumiens , calorico fuo electricitatem in terra 
evolvit , et progrediens ab oriente ad occiden- 
tem , eadem directione flumen illud elcctricum 
(istit, quod acus directionem determinat. For- 
tasfe luminis effectus hie etiam non praetereun- 
dus est. Singulis quidem punctis exiguus erit 
hie efFectus , verum immenfa quantitas plani in 
quo haec flumina excitantuf , huic inopiae fuc- 
currit. Planum enim hoc , idem quod adfpicit 
fingulis diebus Sol , univerfam terram cingit , 
et latitudine iisdem terminis inclufum est, ac 
vicisiitudo diei et noctis. Quotidie ipfum hoc 
planum a fe ipfo diverfum est, quod ex curfu 
folis annuo pendet. Si unica haec esfet caufa 
fluminum electricorum et haec omni tempore 
et omnibus locis pari mode procederent, non 


C 55 ) 

nifi regulares esfe posfent ubivis directiones 
acuutn magneticartim. Verum ipfa ilia directio 
diverfa, quam acquirit planum illud electri- 
cum , ex compofito motu diurno et annuo ter- 
rae, iam continue modificationes directionis 
annuas et diurnas profert. Varia actio chymi- 
ca Solis, prout in mare vel in terram agat, 
prout coelum fit clarum vel nebulofum , vari- 
am electricitati praebebic inteniltatem. Varius. 
quoque habitus corporum terrestrium , ad trans- 
jmittenda flumina electrica , variara iis tribuec 
directionera. Omnia haec totidem erunt cau- 
fae , quae directionem fluminum electricorum 
posfmt mutare, mutent ergo quoque directio- 
nem acus. Pars harum mutationum erit regu- 
laris , atque anni dieive tempora fequetur , pars 
vero irregularis , pmnem occafionem perdit de- 
terminandi certas horum fluminum leges, 

Accedit , quod tot aliae fine caufae , in ter? 
ra , quae electric itatem evolvere posfint : om- 
nis actio corporum heterogenorum in fe invicem; 
maris in terram ; aeris in utrumque; actio mi- 
neralium , quae terrae finus condit , in fe invi- 
cem ; prope polum fortasfe quoque continua 
cryftaliizatio et fufio aquae ; frictio glacierum 
aeternarum , ubi maris motu feparantur , et alia 
plura. Hae caufae flumen electricum terrae 
modificant 5 et eo quidem modo , ut nunquam 

cer- 


C 56 ) 

certa maneat aeus pofitio , fed continue variis 
locis, quin eodem loco varia obfervetur de- 
clinacio. 

Idem dici potest de inclinatione. Quae in 
mcdio fere piano ab utraque parte aequaliter 
attrahebantur flumina acus electrica , fimulac 
ad margines accedas , ab altera parte magis at- 
trahuntur, quam ab altera, donee tandem pro- 
pe polum attractio alterius nulla fit. Eaedem 
autem caufae locales , quae modi ficandis flumi- 
nibus electricis directionem horizontalem tur- 
bant , impediunt fimul , quominus ftabilis fit 
inclinatio. Quae autem caufa regularis in- 
clinationis varietatem producere potest, mu- 
tata quotannis et quotidie folis pofitio , haec 
regularem quoque formam praebet variationi- 
bus inclinationis annuls et diurnis. 

Quod ad intenfitatem attinet, cum vis direc- 
trix nee. ex centro telluris emanet, neque ex 
eius polis , non amplius a priori inducimur, ut 
credamus prope polos maximam futuram esfe 
acuum intenfitatem , fed prope aequatorem, ubi 
electricitatis excit? tores, caloricum et lumen vim 
fuam imprimis ostendant. Quid de hac re ex- 
perientia nos doctura fit , videbimus , fimul ac 
ex nostra hac hypothefi, accuratiores de intenfl- 
tate inftitutae erunt obfervationes. Intenfitatem 
in locis, quae quotidie folis effectum experiun- 

tur, 


( 57 ) 

cur , maiorem esfe quam apud polos , patet ex 
eo , quod variationes fubitae , quae ex caufis 
localibus oriuntur, non fere cadant intra 56*. 
lat. bor. et auftr. ; extra has faepius obferventur* 
Quo fcilicet maior fit vis primaria, eomino- 
rem vim- deftructivam exferet vis fecundaria, 
Caeterum tota haec theoria confirmatur eo, 
quod omnes caufae variationum irregularium , 
eruptiones vulcanorum , terrae motus , tonitrua, 
aurora borealis, alia, phaenomena ostendunt 
revera electrica , quorum igitur agendi ratio op- 
time ex hac hypotheii explicatur. 


PARS 


C 58 ) 
PARS P O'S.T E R I R. 

USUS ACUS MAGNETIC AE IN RE NAUTICA ET VI AE 

JflAXIME EXPEDITAE, QUIBUS EIUS DECLINA- 

TIO , INCLINATIO ET VIS MAGNETICAE 5 

QUA PRAEDITA EST, INTENSITAS 

DEFINIRI POSSINT. 


N, 


ulla fortasfe unquam facta est inventio, cu- 
ius ufus latius pateret generi humane , quam 
inventio proprietaris directricis acus magneti- 
cae. Hac enim proprietate ufi navigatores, 
qui antea e confpectu littoris marini vela face- 
re non audebant, quiete altisfima maria trans- 
ierunt, novasque quaeflvere terras. Hinc com- 
municatio orta est inter populos , antea a fe 
hivicem alienos. Hinc artes fibi invicem 
tradiderunt diverfisfimae indolis populi. Mine 
producta aliarum terrarum cognovimus, in 
fuo quaeque genere hominibus utilia. Hinc 
vastus apertus est campus , in quo libere diva- 
garet ingenium humanum , ad invenienda quae- 
cunque artem navigandi ceteraque huic annexa 
ftudia prornovere posfent. Hinc Aftronomia , 

Phy- 


( 59 ) 

Phyfica, Historia Naturalis, incrementa cepe- 
runt immenfa. Hinc innotuere nobis populiv 
quarum indoles diverfisfima , historiae humanita- 
tis lucem attulit, baud exiguam. Sed ubi de- 
listendum esfet, il omnia recenfere vellemus 
commoda, quae ex inventa directione determi- 
nata actis magneticae in genus humanum redun- 
darunt ? 

Scilicet, cum hoc unicum fit, quo in,dige* 
ant navigatores, ut exacte fciant, quonam -loco 
fe habeant; amisfo ex oculis littore, nihil am* 
plius iis fuppetit, quo locum navis determi- 
nent , nifi fidera coelestia , quorum obfervatio , 
nunc quidem ad perfectionem quandam redac- 
ta , et difficillima est 5 et apud antiques adeo 
erat imperfecta , ut nihil certi exin posfent de- 
terminate. Et quot praetereunt dies noctes* 
que, quae {iderum adfpectum hominibus ne* 
gant omnino omnem. 

Facile quisque videt, ad computandum lo- 
cum, quo navis fit determinato temporis mo- 
mento, nihil amplius requiri, quam utfciamus, 
quantum fpatium et quail illud directione 
percurrerit navis, postquam cognitum locum 
reliquerit. Invenit homo , quibus utrumque cog- 
nosceret , inftrumenta ; fpatium percurfum de- 
rivat ex obfervatione funis , in fine asferculo in- 
ilructi (Joglijn)\ directio ex acu magnetica ip- 

fi 


fi innotescit. De priori inftrumento cum mine 
agendum non fit , videamus , quomodo ope pos- 
terioris directio navis cognoscatur. Scilicet cum 
acus magnetica horizontaliter mota , determina^ 
tam Temper asfumat direttionem , in disftantia 
baud ita magna fibi parallelam , comparare pos- 
fumus directionem navis cum directione acus, 
ex qua comparatione , cognita posteriore, in*, 
notescit prior. 

Inftrumentum hoc , quod proprietate directri- 
cc acus magneticae nititur , vocatur Pyxis nau- 
tica. Conftat ex acu magnetica, fulcro .inni- 
tcnte , ita ut libere moveri poslit in piano hori- 
zontali. De modo fuspenfibnis , quo hoc pro- 
pofitum asfequamur, non est, quod hoc loco 
agamus. Sufficiat monuisfe fuspenfionem hanc 
talem esfe oportere, ut pofitio acus fit horizon- 
tnlis (i), et frictio in puncto, quo innitatur, 
quam minima; atque hunc in finem vulgo apici 
acutisfimp chalybeo imponi acum et punctum 
torfionis acus esfe ex gagate confectum (a}. 

Cum 

0) Quando pofitio haec horizontalis miitatnr , cum, 
pyxidc ex uno in alterum locum translata , augeatur vcl 
diminiiatur inclinatio , huic mnlo ita fuccurrere folent , ut 
alterutro polo aclponant quantitatem cerae aliusve fubftan- 
tiac mollis. 

(2) De his omnibus , multisque aliis accnrationibus vid. 
Biot, />/-. /. III. p. 75 fqq. 


Cum omnis accuratio Xnftrumenti pendeat a per- 
pendicularitate axeos , quo innititur acus ,- ex^ 
cogitata est methodus fuspcnfionis ingeniofa* 
Scilicet planum, cui imponitiir axis ille* Ut 
Temper in horizontal! pofitione maneat, coniun- 
gitur cum vafi fans ponderofd. Vas hoc fus- 
penfum est in circtilo ex axi horizontal* , circa\ 
quern libefe mover! potest. Ipfe aiitem ille 
circulus ex axi aeque horizoritali pendet a duo- 
bus punctis fixis. Axium horum pofitio talis 
est, ut axis vafis, et axis circuli, in quo fus- 
penfum est , faciant fecum invicem angulum 90, 
Quaectlnque ergo erit pofitio ptmetorum illorum 
iixorum > vas illud pondere fuo ita femper pen- 
det , ut fuperficies fit horizontalis. Vocatur haec 
fuspenfio ex axibus transverfis. Quo faci- 
litis ex cognita directione acus ftatim angulus 
cognoscatur, quern alia quaecunque directio 
cum ilia faciat, acui imponitiir circulus ex 
levisfima materia , charta v. c. , confectus , cu- 
iuslimbus exterior divifus est in 360. Lineadu- 
citur in charta, cuius directio coriveniat cum 
directione aciis ^ et quae verfus polum auftralem 
acus pofita est lineae luiius pars , in extremitate 
fert lilium, a qtio etiam incipit divifio circulL 
Aliae praeterea ductae funt in hac charta lineae , 
quae limbilm circuli exacte dividunt in 32 par- 
tcs aequales 5 quae nomina gerunt a directione 

ver- 


verfus partem mundi , quam habent fi lilmm ex- 
acte feptentrionem monftrat. Vocatur hie appa- 
ratus R o fa pyxidis. Nomina haec ita progre- 
diuntur , fi N. (ignificat feptentrionem , O. , ori- 
entem , Z. , meridiem , W. , occidentem , N. , 
N. t. O , N. N. O. , N. O. t. N. , N. O. , 
N. O. t. O., O. N. O., O.t.N, O., 0.t.Z., 
O. Z. O. , Z. O. t. O. , Z. O. , Z. O. t. Z. , 
Z. Z. O., Z. t. O., Z., Z. t. W., Z. Z.W., 
Z, W. t. Z. , Z. W. , Z. W. t. W. , W. Z. W. , 
W. t. Z., W., W. t. N., W. N. W., N. W. 
t. W. , N. W. , N. W. t. N. , N. N. W. , N. 
t. W. , N. Totus hie apparatus denique tegi- 
tur vitro , ne incommodum quoddam rofae tint 
acui obveniat ex communicatione directa cum 
Atmosphaera. 

Quis primus fuerit pyxidis inventor ignoratur , 
ne cognita quidem gens est, apud quam pri mum 
fuerit ufitata. Neque initio adeo perfecta erat 
eius conllructio. Utcbantur primum acubus, 
quae ope fustentaculi aquae aliive fluido innata- 
rent (qualibus etiamnum piratas maris mediter- 
raneiuti, memini me audire); mox fulcro inni- 
cebantur, postea rofa applicabatur , tandem fus- 
penfio ex axibus transverfis adhibita est. Quaevis 
fere gens habet , quo a fe adiecto glorietur. Ita- 
li inventionem iactant, a Flavio Gioia fuo fac- 
tam> Angli fuspenfionem ex axibus cransverfis, 

Bel- 


Belgae rofam , Gallo-franci lilium a fe primum 
applicatum dicunt. 

In quavis navi ad minimum duae inveniuntur 
eiusmodi pyxides , quae fitum habent in loco , 
qui vulgo habit aculum dicitur, atquc ita iunt 
pofitae, ut qui gubernaculum administret nauta, 
Temper alterutram in confpectu habeat. Duo 
ad latus rofae nocata funt puncta, per haec 
quae transit linea, transit etiam per centrum 
motus acus et parallela est direction! carinae; 
nonnunquam etiam ductum est filum tenue , fub 
quo movere fe potest rofa. In quacunque nunc 
directione fit navis, obfervatur a gubernatore 
punctum rofae, quod cum illo puncto, cari- 
nae directionem determinante , congruit. Quot 
gradus comprehend! t puncti illius in rofa ob- 
fervati disilantia a lilio , totidem gradus com- 
prehendet angulus inter diroctionem navis et di- 
rectionem acus. 

Omnia igitur referuntur ad directionem acus, 
eaque cognita , cognita est directio navis , cog* 
noscique poterit verus locus in quo fit navis. 
Cognita autem erit acus directio fimul ac eiu 
declinationem potuerimus obfervare. Determi- 
nare poterimus declinationem , fi directionem 
acus comparare posfimus cum punctis fixis in 
fpatio , certe quorum pofitio , eo momento quo 

ob- 


obferventur, fit cognita. Hunc in fincm egre- 
gie infervire posfunt corpora coelestia, quo- 
rum fitus certo cognosci potest ex obfervationi- 
bus. His quoque utuntur navigatorcs ad defi- 
niendam acus declinationem. Videamiis de viis 
maximc expeditis, quibus hoc fiat. 

Triplici vulgo modo fit huius declinationis 

cteterminatio : duabus obfervationibus horizon- 

talibus foils : unica eiusmodi obfervatione : uni- 

- ca obfervatione azimuthali. Videamus dc fin- 

gulis. 

Inflrumentum ^ quo hae obfervationes fiunt, 
vocatur pyxis declinationis , five variationis. 
Eodem modo conftructa ac fimplex pyxis nau- 
tica, infuper gerit in circulo rofam cingente, 
duo puncta, fatis elevata, ut oculum fugere 
nequeant. Puncta haec filo ftint coniuncta rec- 
to, quod fupra rofam tenfum, exacte earn 
dividit in duas partes aequales. Nonnunquam 
loco horum punctorum inftruuntur duobus ftilis 
-recta perforatis. 

Hac pyxide declinationis ita utuntur. Quan- 
go Sol egreditur ex horizonte , ita verfus euni 
<lirigitur ilia pyxis, ut obfervator Jupra ilia 
puncta clevata, aut trans foramina confpiciat 
folem eo momento, quo eius margo fuperior 
aut inferior horizon tern tangit, Eodem momen- 

to 


65 


to alter obfervat (i), quodnam punctum limbi 
divifi rofae conveniac cum filo illo tenfo fuper 
rofa (2). Eadem obfervatio inflituitur vespe- 
ri , quando folis margo fuperior aut inferior 
descendendo denuo tangat horizontem. Cum 
Sol m$dius inter ortum et occafum fere fit in 
meridie pofitus; punctum, inter duo puncta 
rofae obfervata intermedium, conveniet cum 
vera meridie , punctum huic ex diametro oppo- 
fitum cum vero Septentrione. Differentia inter 
punctum veri Septentrionis obfervatum , et 
punctum lilio notatum , declinationem acus de- 
terminabit. 

Sed non revera est meridies media inter or- 
tum et occafum folis, propter variationem, 
quam quotidie fubit folis declinatio; et varietas 
latitudinis, in qua fit navis temporibus onus et 
occafus folis, modificat etiam has obfervatio- 
nes. Fieri praeterea potest, ut matutino tern* 
pore ferenum fit coelum , vespertino nebulo- 
fum , aut vice verfa , quo* altera obfervatio red- 

di- 

0) Be modificatione , quam huic pyxidi tribuit Ka- 
te r , qua unus obfervacor utrique propofico fatisfaciac , 
\it et de caeteris , quae hie aguntur , vid. B i o t , Pr. EL 
II. p. 107 fqq. 

(2! Quemadmodum in hac , fie et in ceteris obferva- 
tjonibus bene cavendura esc, ne paralaxis e^istat ex obli- 
qna linea vifuali. 

E 


( 66 ) 

ditur inutilis. Neque etiam expedita fatis esc 
via, quae ex duabus obfervationibus tantbpere 
disftantibus pendet. Quanquam ab altera parte 
hoc habet cpmmodum, ut corrigendae non fint 
obfcrvationes a refractione et depresfione hori- 
zontis , cum qui in altera obfervatione commit- 
tatur error , in altera plane evincatur, rerum 
ndlunctis ab utraque parte aequalibus fed op- 
pofitis. 

Altera via est ilia 5 qua unica tantum obfer- 
vatione horizontali foils , determinetur declinatio 
acus magncticae. Primurn definiendum est, 
quaenam fit amplitude ortiva folis , in loco ubi 
fit navis , quae amplitude facili calculo ducitur 
ex cognita dcclinatione folis , obfervataque latitu- 
dine loci ubi fit navis (i). 

Cognita hac amplitudine , ,cognoscimus fitum 
puncti in quo fit Sol quando horizontem tangit. 
Obfcrvcmus eadem pyxide folcm y quando in ho- 
rizonte fit, obfervemus punctum limbi rofae, 

quod 


(i) Gfllculos hos h. 1. adiicere non opus duxi, cum 
proprie nd Aftrononiam nauticam pertineant , nobisque 
fufficiat fcire : qnantitates cognoscendas ex facilibus obfer- 
vationibus derivari posfe. Vidd. de his libri de Aftrono- 
mia nautica, inter alios D e R o s f e 1 , Aflr. naut. p. 181. 

fin. decl. folis. 
libi deuionftratur, esfe fin. ampl. ort. ~ cof. lau navis. 


( 6? ) 

quod convetiiat", cum directione fili ; differentia 
inter fitum folis , .quern hoc punctum indicat et 
verum fitum, detcrminabit declinationem acus. 
Bene tamen tenendum est , obfervationcm folis 
esfe corrigendam a refractione et depresfione 
horizontis. 

His an tern viis , cum unica tantum quotidie 
fieri posfit obfervatio , eaque in horizonte , ubi 
faepe nebulae confpectum folis impediunc , ubi 
praeterea .refractiones funt irregulares et maxi- 
mae ; excogitata est tercia via, qua fingulis diei 
temporibiis obfervari posfit declinatio acus mag- 
neticac. Scilicet cum ex cognitis latitudine lo- 
ci, altitudine folis fupra horizontem, eiusquede- 
clinatione, computari posfit azimuth folis, i. e. 
disftantia eius horizontalis a meridiano loci ubi 
obfervetur (0, hae autem quantitates facile 
posfint obfervari, quovis diei tempore cognosci 
poterit fitus puncti, ubi fit Sol. Ut invcniatur 
punctum rofae , quod huic fitui folis refpon- 
deat, inventa est pyxis azimuthalis^ quae a fu- 

P e " 

(r) Vid. De Rosfel, ibid, ubi fi D esc declina- 
tio , H alcimdo folis et L latitude loci , invenitur 

fin. f) (in. L. fin. //. 
cof. Azimuth. =: T-V~7~r 

coi. L. col.//. 

In obfervationibus antem altitndinis folis bene confideran- 
dae funt variationcs, quac refractioni luminis et; deprcs- 
fioni horizontis debentur. 

E 2 


period eo tantum difFert , irt ftilus alter fit cle- 
vatior, quo etiam obfervari p.osfmt directiones 
corporum , quae quandam altitudinem fupra ho- 
rizontem attigerint. Requiritur, tit hie ftilus 
fit exacte perpendicularis piano horizontal!". 
Vtilgo ftilus praeditus est foramine longitudina- 
li , in quo ita tenfum est frlum , ut planum 
verticale , quod transit per hoc filum et ftilum > 
qui ab altera parte fitus est , exacte bisfecet ro- 
fam. Ita ponitur 'haec. pyxis, ut radii folis, 
qui ad filum perpendiculare alterius ftili mittun- 
tur, eius umbram exacte proiiciant in alterum 
ftilum. Obfervatur punctum rofae , quod cum 
dircctione fcrlis convenit. Differentia inter (i- 
tum folis pyxide notatirm , et : verirm eius fitum 7 
erit declinatio acus magnericae in illo loco. 
Alii aliter etiam conftruunt pyxidem azimutha- 
lem. Pyxidi fupcrftruitur fystema duarum lami- 
narum AE , AC. (Fig, IV.) ex cupro aliave ma- 
teria non magnetica confectarum , quorum alte- 
ra AC horizontaliter moved posfit fupra pyxi- 
dem , circa axin^/, in circuli divifi ACD peri- 
phaeria poiitam 7 altera AE htiic perpendicularis 
in ipfo axi , fit quafi prolongata axis , quae igi- 
tur, pro quavis directione laminae horizontalis , 
vertiealem fitum fervet. Extremitates harum 
laminarum B et C funt filo coniuncta : in punc- 
to A, ubi fe fecant ,- laminae funt perforatae. 

In 


In quacunque pofitione fit pyxis, moveatur^C, 
donee Sol umbram fill EC proiiciat in foramen 
A. Erit igitur AC directio plani verticalis , 
quod hoc momento per A et folem ducitur. 
Obfervetur quodnam punctum rofae conveniat 
cum A,, obfervetur in limbo divifo ACD ar- 
cus AD , quem punctum rofae D , puijcto A op- 
p oil turn , ct lamina AC includunt; erif L DAC 
r= | (DC, atque li obfervetur punctum rofae 
F, quod bisfecat arcum DC , erit L DEF = 
LDAC, atque EF^fo; atque adeo EF 
detcrminabit in rofa fitum folis , cuius fitus dif- 
ferentia cum vero eius fitu definiet de;clinatiQ- 
nem acus. 

Obfervationcs, his pyxidibus inftitutae hoc ha- 
bent commodum , ut quovis diei tempore et quot 
velis numero inftitui posfmt. Posterius autem 
genus pyxidum azimuthalium , priori ideo prae- 
ferendum est , quod in priori tota pyxis fit mo.<- 
venda, donee radii folis utrumque ftilum iungant , 
in posteriore , nan nifi apparatus laminarum fit 
movendus , pyxis vero ipfa, quiescere posfit. 

Caeterum facile quibque intelligit, huic ob- 
fervationi etiam inlervire posfe ftellas , quarnm 
ascenfio recta et declinatio exacte fint cognitae, 
quarum igitur azimuth, pro quovis momento, 
facili calculo posfit computari. 

Quartam denique viam vulgo ineunt nautae, 

qui 


< 7 ) 

qui parum aftronomica cognitione imbuci, non 
procul eciam a continents fe removcnt. Scili- 
cet ope pyxidis qualiscunque azimuthalis obfer- 
vant ftellam, quac prope polum pofita, excrema 
cst in cauda parvi urfi , et ex differentia inter 
-directionem huius flellae et lilii in rofa , conclu- 
dunt ad declinationcm acus magneticae. Sciunt 
quidem nonnulli non exacte in polo boreali ha- 
beri hanc flellam , - verum ex pofitione magni 
urfi concludunt , utrum a pane orientali , an ve- 
ro occidental! poli habcatur, ct turn pro lubitu 
sliquid addunt aut fubtrahunt declinationi ob- 
fervatae. 

Statim quidem apparet , omnes has vias de~ 
-terminandi declinationcm acus non esfe ita ac- 
curatas, ut certisfime iis inniti posfimus, etex- 
perientia docuit , vel omni cura ab errore cave- 
ri non posfc , adeo 30'. Verum etiamfl vel ac- 
curatisfimas obfervationes inftituere posfemus in 
navibus , tamen errores in illis manere posfent , 
ob praefentem magnam copiam ferri , cuius fuit 
nfus in conflruenda navi. Hae enim masfae fer- 
reae vim fuam in acum exercentes, deviationem 
illi tribuunt fatis aliqnando inflgnem. Pars qui- 
ckm horum erroram vinci potest , quae fcilicet 
ex magnetica vi huius ferri , aut ex vi attrahen- 
te ferri non magnetic! in acum proficiscuntur. 
Scilicet, fi post obfcrvatani pyxide declinatio- 

nem 


C 71 ) 

nem , pyxis in codcm loco navis maneat , navis 
autcm directio invertatur, omnes caufac magnc- 
ticae et ferrcac cadem vi agentes, fed directio- 
ne contraria, eadcm quantitate ab altera parte 
deflectet acus , qua mox ab altera parte meri- 
diani magnetiqi. Media inter utramque hanc 
directionem fumta, verum meridiani magnetic! 
fitum determinant. Vcrum funt etiam aliae cau- 
fae , quae deviationem acus promovent. Fcir, 
rum enim molle, in navibus pbvium, magnetis^ 
mum acquirit , ubi in meridiano magnetico fere 
lit eius directio, postea denuo amittit. -Etcau-. 
fa haec acum pcrturbans nullo calculo vinci 
potest. Veluti an tern omnes caufae locales , lie 
hae quoque eo maiorem vim cxferunt , quo 
magis accedas ad polos, ubi vis directrix ho-, 
rizontalis magnetismi terrcstris tantopere immi- 
nuitur, quemadmodum in praecedentibus vidi- 
mus (i). 

His igitur viis dcclinatio acus magneticae de- 
finitur. Quo facilius appareat vera meridiani 
geographici directio, et nc opus fit continuo 
in obfervandis pyxidibus nauticis fimplicibus 
corrigere declinationem , multi hodieque folent 
ita conficere pyxides, ut rofa earum non co- 
haereat cum acu, fed illi tantum innitatur, 

eius- 

(i) Vid. de his 13 i o t , fr. /. II. pag. 113 fqq. 


C 72 ) 

eiusque pofitio mutari posfit. Turn enim pro 
quavis mutatione declinationis, mutatur pofitio 
rofae , ka uc lilium Temper vero feptentrioni 
refpondeat , et tuni pyxis vocatur belgice,: een 
regtwijzend Kompas. 

Cognita igitur dcclinatione acus, cognosci 
potest finuil vera directio , quam habet carina 
navis. Veruni experientia docet variis ex cau- 
fis , vento , fluminibus peculiaribus in mari , 
aliis , ita agitari posfe navem et oblique mover! 
(afvallen^) , IK directio curfus , quern fequitur 
navis, inultum diverfa fit a directione carinae. 
Feliciter huic incommodo fuccurri potest. Na- 
vis enim Temper post fe relinquit lineam (het 
zog) fatis notatam fpuma , alia aquae directio- 
ne et habitu , aliisque rebus. Angulus , quern 
haec linea tacit cum directione carinae obfer- 
vatur pyxide variations, aliove inftrumento , 
huic fini apto , et fie reftituitur error. 

Cum autem tot fint errores, quamvis minu- 
tisfimi , quibus obfervatio declinationis fit ob- 
noxia , omncs hi errores , variis obfervationi- 
bus commisfi , partim quidem fe ipli deftruent , 
partim vero etiani fe coniungent et error inde 
exfistere potest fatis magnus, de loco, ubi fit 
navis. Nullius quidem momenti hie error erit 
in latitudine ; haec enim facili obfervatione flel- 
lac polaris, vcl altitudinibus ftcllae alius cor- 


C 73 ) 

respondentibus accurate cognoscitur. Verumet 
longitude , cuius obfervatio hand aeque facilis 
est, ex obfervatione directionis et velocitatis 
navis deducta, et quae inde coniectata longi- 
tudo vocatur , identidem reftituenda et in veram 
mutanda erit , ex obfervata disflantia Lunae a 
Sole Itellave cognita. Continua eiusmodi ob- 
fervatione longitudinis et latitudinis facta, acu 
magnetica quidem carere posfemus ; verum cum 
tarn difficiles fint obfervationes de longitudi- 
ne , et pro parvo tempore , et quo navis non 
agitata est tempestatibus, fatis coniectatae lon- 
gitudini confidere posfimus; ufus acus magne- 
ticaelate patet, etiam post inventam hancmen- 
furandae longitudinis me.thodum. Praeterea eti- 
am toties tectum est coelum , ut fine acu mag- 
netica baud pauci navigatores curfus cognitio- 
,nem amifisfent , mifereque periisfent. 

Mul to facilius in terra , quam in mari infti- 
tui posfunt obfervationes, de declinatione acus 
magneticae. Apparatus enim ibi non agitatur , 
fed quiescit , (Juamque femel habet pofitionem, 
fponte non mutate Nullum fortasfe melius et 
commodius erit inflrumentum , quam quod in- 
ventum est a Cl. C a s f i n i , modificatum a 
Cl. Gam bey. Suspendit ille acum magneti- 
cam fatis magnam , in qua ducta est linea 
refpondens axi magnetico acus, inter duas co- 
in in- 


C 74 3 

lumnas, perpendiculares horizonti , inter quas 
verticaliter mover! potest tubus dioptricus, qui 
et infervire potest ad corpora remota, et ad 
propinqua confpicienda , prout de duabus len- 
tibus obiectivis , quas gcrit tubus , hanc illamvc 
regas: in foco habet micrdmetrum , ex iilis 
transverfis verticalibus et horizontali conftans; 
Primum ita disponas inftrumentum , ut , cum in 
meridiano magnetico fe dirigit axis magnetica , 
ea trans tubum vifa exacte conveniat cum filo 
medio verticali. Moveatur turn verticaliter tu- 
bus, et verfus coelum per ilium confpiciatur 
donee ftella quaedam , cuius adfcenfio recta et 
declinatio fmt notae, trans ilium appareat. Ex- 
acte notetur tenipus quo medium filum fecat 
ftellam. Computari enim potest, quanam in 
regione coeli hoc tempore fuerit haec ftella ; 
quam ergo directionem habuerit hoc tempore 
ac'us magnetica : azimuth enim ilellae momento 
obfervationis definiet declinationem acus. 

Quod ad definiendam inclinationem. acus mag- 
neticae attinet, viam maxime expeditam hunc 
in finem fistit inftrumentum , quod vocatur pyxis 
inclinationis. Confistit haec acu magnetica, 
quae libere verticaliter fe movere potest , circa 
axin horizontalem , qui centrum gravitatis acus 
transit. Includitur fere acus limbo circuli di- 
vifo 9 ita ut extremitas acus divifiones notct 

in 


( 750 

in limbo. Divifio circuli hums incipit a dia- 
metro horizontal!, unde ab utraque parte des- 
cendit , donee utriusque divifionis gradus 90 fe 
tangant. Divifi limbi centrum exacte coincidit 
cum axi , circum quern movetur acus. Appa- 
ratus hie ponitur ita, ut exacte in meridiano 
magnetico pofita fit acus. Libere turn fibl 
misfa, certam pofitionem asfumit acus, ut iam 
diu vidimus. Pofitionem hanc definiet obferva- 
tio , cuinam divifi limbi puncto refpondeat ex- 
tremitas acus. Haec obfervatio fieri poterit , 
ii velis, microscopic, quo fit accuratior. Si 
nimis oscillat acus , poterint notari puncta ex- 
trcma unius pluriumve oscillationum , quorum 
arithmetice intermedium erit verum punctum t 
quod inclinationem definit. 

Quando dubitamus , utrum axactc quidem a 
centro gravitatis fuspenfa fuerit acus, inverta- 
mus tantummodo polos, et videamus, utrum 
adhuc eidem puncto limbi refpondeat acus. Si 
eidem refpondet , certi fumus de veritate huius 
obfervationis, fi alii, fumendum tantumest me- 
dium inter duo haec puncta; ab altera enim 
parte recuperatur eadem quantitas , quae ab al- 
tera parte erat amisfa. 

Intenfitw quidem abfoluta acus magneticae 
"definiri non potest , cum nullam habeamus de- 
terminatam eius uienfuram \ fed ex comparatis 

tan- 


C 76 > 

rnntum. divcrfis acubus inter fe aliquid de ilia 
potest emmciari. '/* 

Intenfitas igitur ilia reladva variis viis defi- 
rim potest ; qime autem fingulae fuis vitiis la- 
borant. Quae via cam dctcrminare vult menfu- 
rando pondere , quod ferre potest acus , ilia 
quam incerta fit , continuo apparet , ubi fpectes 
certum finem non determinari posfe huius pon- 
deris, neque Temper conftare, utrum hoc, 
quod ferat , onus ferreum , non ipfum fit mag- 
neticum , aut magneticum evadat contactu ; quae 
fi locum habcrcnt y augeretur indefinite appa- 
rens intenfitas acus. 

Alii aliam viam ingresfi ita determinare flti- 
duerunt intenfitatem acus , ut illam ponerent 
inimobilem in vicinia acus mobilis , atque exa- 
minarent quantitatem , qua ex meridiano mag- 
netico traheret acum mobilem fi perpendicula- 
riter ad meridianum magneticum in illam age- 
ret. Ex directione fcilicet , quam haec asfu- 
mit acus , comparare voluerunt intenfitatem , 
qua in hanc ageret tcllus ct acus immobilis ; 
hanc enim csfe ad illam = tg. d : i fi d fit 
deviatio acus mobilis ex meridiano magnctico. 
Quam parum autem certo ita definiatur intenfi- 
tas , apparebit , fi confideramus , quantum hie 
pendcat a fuspenfionc acus mobilis, a pofitio- 
nc ct disilantia acus immobilis , cuius vim ex- 

pc- 


C 77 ) 

periri velimus. Caeterum fi verum est , quod 
elicit CL Ocrftedt (i), et obfervationibus 
Cl. C a s f i n i aflirmat, acum parva vi magne- 
tica praeditam minus obedire magnetismo terres- 
triy magis-vero caiifis localibus , quam acum 
fortiorem , omnia hie pendere poterunt ab in- 
tenfitatc acus mobilis. 

Optima certe methodus erit, quae intenfita- 
tem determinare fludet numero oscillationum , 
quas determinate teinpore facit acus horizonta- 
lis, fpectata fimul inclinatione. Vis magneti- 
cae pars , quae post decompofitionem unicc ho- 
rizontaliter agit^ est ad vim univerfam, uti cof. 
incl. : i. Intcnfitates ad fe invicem erunt in 
ratione inyerfa quadratoruiii temporum, quibus 
perficiuntur oscillationes , aut in ratipn'e directa 
numeri oscillationum > ita ut in eodem loco in- 
tenfitates duarum acuum futiirae fint ad fe invicem 

I : T ~ T* : T* = N*-':--N\ 
fi niimerns oscillationum est a.equalis-ii) utra- 
que acu , fed vario fint loco , erit, 

1:1' co f. ^ : cof. 
et in generc 

, cof. i pof./ 

: N* cof. *" = ': - 


(0 Ml. Univ. Sept. 1821 , Se. et Arts pag. 29 


( 78 ) 

Verum multae funt caufae , quae turbare pos- 
funt motum oscillatorium acus , v. c. frictio 
fuspenfionis , pofitio extra horizontem , refiflen- 
tia aeris , alia. Praeterea cum phaenomena in- 
teniitatis pendeant ex acticme mutua terrae et 
acus , non facile feparari haec poterunt , ut ita 
de intenfitate acuum in fe fpectatarum iudice- 
mus. 

. Caeterum quamvis Phyficorum non minus in- 
terfit phaenomena intenfitatis confiderare, quam 
declinationis et inclinationis ; in practice tamen 
ufu acuum magneticarum parum differt , utrum 
definire posfimus ear,um intenfitatem , necne. 
Hoc apparet ex iis quae diximus de ufu acus in 
arte nautica , ubi fola fere *fpectatur declinatio , 
apparet ex ufu in aliis artibus, apparet deni- 
que ex obfervationibus de intenfitate inflitutis 
paucisfimis. 


^Iftf tf \ 

1-V^^'LJ 

?' . '. > r&/ 


1AC03I GERARDI HENRICI 
SATNDBRINK , 

GEMENSIS^ 

THEOLOGIAE CANDIDATI 

IN ACADEMIC RHEJVO-TRAIECTINA, 

COMMENTATIO, 

A D 

QUAESTIONEM, 

A B ORD I NE 

THEOLOGICO 

PROPOSITAM: 

?> Quandoquidem per per am agunt^ quiinora- 
tionibus facris jmnem facrorum librorum 

, 5 , inter pretationem negligunt, nee tamen 
5 , una eorum adhibendoruin ratio probari 
potest , cum vel praecipuus interpret ationi 
detur locus , ^vel doctrinae Christianae 
pars, ex praelecto obiterve illustrato loco 
duct a , ttberhis exponatur 5 vel denique 
tertium eligatur genus , ex utroque illo 
mixtum, quaeritur , quid in (ingulis uni- 
verfe praeftabile habendum , et in delectu 
faciendo inprimis fpectandum fit ?" 

QUAE PRAEMIUM RE PORT AVI T. 


A, 


^rridebat mihi Temper, ab eo indc tempore, 
quo inter Academiae cives me numerari gaude- 
bam , palma ilia , quae , in Patria nostra , Aca- 
dcmiarum alumnis in certaminibus litcrariis 
proponitur. Et tune tandem me felicem existi- 
mabam , fi quando in eiusmodi certamine re- 
portarc posfem victoriam. Augebatur autem 
mihi hoc dcfiderium , quo plures inter amicos 
viderem hac corona ornatos. Sed vero virj- 
urn mearum tenuitatem cogitans, in arenam 
dcfccndere non a